– Meniń ákem Nábı batyrdyń úshinshi uly. 12 jasynda qolyna qarý alyp ákesi qolǵa túsken 1951 jyldyń sońyna deıin 11 jyl attan túspepti. Jaryqtyq 2002 jyly 74 jasynda dúnıeden ótti. О́z basym 2003 jyly atajurtqa oralyp, Túrkistandaǵy Iаsaýı atyndaǵy Qazaq-túrik ýnıversıtetin «Halyqaralyq qatynastar» mamandyǵy boıynsha 2008 jyly bitirdim. Qazir jeke kásippen aınalysyp júrmin. 2011 jyly shańyraq kóterdim, úsh balam bar.
– Siz maman tarıhshy bolmasańyz da kóteriliske bastan-aıaq qatysqan tiri kýáger ákeńiz Nábıdiń áńgimesin kóp tyńdadyńyz, joǵarydaǵy ult-azattyq qozǵalystyń bastalýyna sebep bolǵan dúnıe ne?
– Túsinikti. Kóterilisti bastaǵan kimder?
– Kóterilisti bastaǵan Esimhan jáne Aqteke degen dala bıleri. Aqyttyń ólgeni týraly habardy estigen halyq qaıterin bilmeı tolqyp turǵanda Kóktoǵaıdyń О́ndirqarasynda otyrǵan Oqan záńginiń úıine qasynda onshaqty nókeri bar aýdan ákimi Chúı Er Lan kele qalmaı ma. Ashýǵa býlyqqan 40 shaqty adam Esimhannyń bastaýymen Oqannyń úıine qaraı betteıdi. Mundaǵy qytaı ulyqtary stalındik repressııanyń daıyndyǵy retinde el arasyndaǵy bedeldi tulǵalardy tizimdeýge shyqqan tárizdi. Osyny ańdaǵan halyq Oqannyń úıine basyp kirip, aýdan ákiminiń basyn kesip alady. Dál osy tusta Shákýirtiniń qara Bulǵynynda otyrǵan Halel aýylynda Sarnoǵaı deıtin ulyq basqarǵan bir top qytaı qonyp jatady. Bulardyń basyn Aqteke bastaǵan jigitter kesip tastaıdy da, adamdaryn bastap Esimhanǵa qosylady.
– Bul kezde Ospan batyr qaıda júr?
– Joǵarydaǵy Oqannyń úıin basyp alǵan 40 adamnyń biri Ospan. Ol kisi bul tolqýdyń basy ekenin ańǵarsa kerek, dereý qys ishinde asýdaǵy qardy buzyp, jalǵyz ózi Yshqynty jaılaýyna tartady. Sebebi birneshe jyldyń aldynda Ospan Qobda betine uzatylǵan jalǵyz qaryndasy Darıǵanyń jasaýyn jetkizip berýge barady. Qaıtar jolda shekara kúzetine turǵan mońǵol áskerleriniń qolyna túsedi. Olar batyrdy zastavaǵa qaraı aıdaıdy. Jol ortada Ospan áskerlerge ymdap dáretke otyram degendi uqtyrady. Belin sheship jeńildep, dáretin alyp bolǵan soń eki jasaýyldy uryp jyǵyp, besataryn oǵymen oljalap taıyp turady. Myltyqty el kózinen jasyryp, Yshqynty jaılaýyna, tastyń qýysyna tyǵyp qoıady. El kóterilgende qarasa, adamdardyń qolynda baqan-qamshydan basqa túk te joq.
– Úrimjige barǵandar ne boldy?
– Barǵan jerde bárin zyndanǵa tastaıdy. Ol jerde kóbi ólip, aman shyqqan birer adam Ospanǵa qosylady. Aqteke men Yryshan da sonda óledi.
– Iаǵnı, Esimhan men Aqteke ólgen soń kóterilis tizgini Ospannyń qolyna kóshti. Sóıtip 1940 jyldyń sońynda jappaı atqa qonǵan kóterilisshiler ne ishten, ne syrttan keler kómek joq, gomından áskerimen tórt jyl aıýdaı arpalysty. Osyndaǵy shaıqas barysy týraly ákeńizden estigen áńgimelerdi eske túsirseńiz?
– Ákem О́r Altaıdyń etegindegi Qaljyr ózeni boıynda sumdyq qyrǵyn boldy deıtin. Jaý ózenniń arǵy betin ıelenip alǵan, ótkelge kelgen elge oq jaýdyrady, el keri burylsa, ol jaqty da jaý qorshaǵan. Balaly-shaǵaly kósh ózenniń ortasynda turyp qaldy. Jaýdyń oǵy sýdyń betine túskende kádimgi jańbyrsha jaýyp turypty. Osy oqıǵa jaıly anam «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da, ajaldy óledi» degen ǵoı, osy sumdyqtan tiri shyqtyq, dep kóziniń jasyn súrtip otyratyn.
Osy shaıqasta Nábı birinshi bolyp jaǵaǵa iligip, jalǵyz ózi jaýdyń betin qaıtarypty. Artynan sarbazdar da kelip eki jaǵalaýdy bitep turǵan pálenbaı júz áskerdi túre qýyp Qaljyrǵa toǵytypty. Osy soǵysta Rahmetolla degen adam jambasyna oq tıip, sýda qalyp qoıypty. О́lgen adam sııaqty sýda bir kún, bir tún qalqı aǵyp qutylypty. Jaryqtyq 2009 jyly qaıtys boldy.
Bizben kórshi otyrǵan Zaryqhan degen qarııa boldy. О́zi keremet mergen. «Birde tereń saıdy órlep kele jatyr edik, tars etken myltyq daýysy estildi», deıdi Zaqań. – Qarasaq, saıdyń eki jaq bıik qabaǵynda qaptaǵan qytaı. Bizdi qorshap alypty. Jylǵanyń tabanyna jata-jata qaldyq. Mańaıymyz judyryqtaı tasqa toly eken. Bir-bir tasty betimizge qalqan etip ustap alǵanbyz. Birdeńe tars etkendeı boldy da, kózimniń oty jarq etti. Esimdi jıyp qarasam, jaý jaqqa qaratyp ustap jatqan myltyǵymnyń dál uńǵysyn keýlep kirgen oq, uńǵyny eki jaqqa aıyryp ketipti. Shalqalap jatyp-aq jaýdy qyryp jiberdik. Terimizdi súrtip qarasaq, kózkórim jerde bir tóbeniń basynda bekinip alǵan bireýler oq jaýdyryp bolmaıdy. Sodan álgi jigit namystanyp, tóbege qaraı tike shapqany. Sasqalaqtap qaldym... qol myltyǵymdy oqtap alyp, artynan men de shaptym. Qurdasym arqan boıy alda ketip barady. Bir kezde ol oq tıip attan ushyp ketti. Kelesi oq maǵan tıerin bildim de ótirik attan ushyp túsip, jata qaldym. Tóbede jasyrynǵan úsh adam eken. Olar baspalap oq tıgen jigittiń qasyna kelip qatarlasyp tura qaldy. Dál osy sátte aýnap tústim de, úsheýiniń qataryn buzbaı atyp jiberdim. Jalǵyz oq úsh qytaıdy túırep óte shyqqany. Sóıtip bir oqpen úsh qytaıdy atyp aldym deıtin.
– Meniń bilýimshe, 1944 jylǵa deıin Ospan jaýmen jalǵyz ózi soǵysty. Osy jyldyń basynda Stalın kóterilisshilerge kómek qolyn sozdy. Bul jaıly ne bilesiz?
– Bul oqıǵa tarıh betine qattalǵan. Eldiń kóbi habardar dep oılaımyn. Dese de aıtarym, Shyńjań bıleýshisi Shen Shısaı Ekinshi dúnıejúzilik soǵysta Keńes armııasy sózsiz jeńiledi dep oılady. Sóıtip 1943 jyldyń basynda Shyńjańda qyzmet atqaryp júrgen keńestik mamandar men áskerı kúshtik qurylymdaryn elden alastatyp, onyń ornyna Chan Kaıshı basqarǵan gomından áskerlerin engizdi.
Shyǵys Túrkistan ólkesi qoldan shyǵyp bara jatqanyn ańǵarǵan Stalın mundaǵy gomından áskerine qarsy turǵan jalǵyz kúsh Ospan batyrdy qoldaý qajet degen sheshim shyǵardy. Nátıjesinde Stalınniń basshylyǵymen 1944 jyly qańtar aıynyń 22-si kúni Molotov, Ivanov, Choıbalsandar qatysqan jıyn ótip, Shyńjańdaǵy gomından kúshin álsiretýdiń joly Ospan bastaǵan kóterilisshilerdi paıdalaný degenge toqtalady. Stalın dereý armııa generaly A.Antonov pen Zabaıkale áskerı okrýginiń qolbasshysy M.Kovalevti shaqyryp alyp, Choıbalsan arqyly Ospanǵa beretin qarý-jaraqtyń mólsherin aıtyp, dereý oryndańdar degen buıryq beredi. Naýryzdyń 5-i kúni marshal Choıbalsan kóterilis basshysy Ospan batyrmen jolyǵyp, erteńinde naýryz aıynyń 6-sy kúni tapsyrmanyń oryndalǵany týraly: «Máskeý. Joldas Stalınge. Ospan týraly tolyq málimet aldyq. Ol sózge sarań, sekemshil, dindar, taqýa adam eken. Qarý-jaraqty túgel tapsyrdyq. Qatty rıza boldy. Ospan keshikpeı Altaı aımaǵyn gomından áskerinen azat etýi tıis...» dep Máskeýge súıinshilegen radıohabar jibergen.
– Iаǵnı Stalın ózinen bet burǵan Shyńjań bıleýshilerine ses kórsetý úshin, Choıbalsan bolsa, eline tónip kele jatqan gomından shapqynshylyǵyn toqtatý úshin Ospanǵa júgindi. Ospan da qarap qalǵan joq, olardyń qarý-jaraǵyn paıdalanyp, 1945 jyly Altaı aımaǵyn jaýdan tazartyp, jeke ýálaıat qurýǵa umtyldy...
Buny nege aıtyp otyrmyn. Ospan óziniń maqsat-múddesin esh nársege aıyrbastamady. О́zine baǵynyshty jasaǵyn bastap kóterilisti jalǵastyrdy.
– Dál osy tustaǵy Ospan batyrdyń jaýlary kimder boldy?
– Bul jerde basyn ashyp aıtatyn dúnıe, 1947 jyly Úrimji qalasynyń mańyndaǵy Sanjy degen jerde gomından generaly Shúı Jı Chan, qazaqtan Qalıbek, Janymhan qajy, Tákiman batyr, Ospan bar – barlyǵy bas qosyp, keńesedi. Osy keńeste «Ýaqytsha shyǵysqa sheginý» jospary qabyldanady. Sóıtip Ospan eli shyǵysqa aýyp, Qaıyzǵa baryp qystady.
– Dál osy jerde qystap otyrǵanda ustaldy emes pe?
Dál osy oqıǵanyń ortasynda bolǵan Qyzmet deıtin apamyz aıtatyn: Jerge jaryq túskende qarasaq, aýyl aldyndaǵy beldi shań basyp tur eken, soǵan qarap azamattardyń qutylǵanyn boljadyq. Kún kóterilgende qarasaq, Ospan batyrdyń qolyn artyna qaıyryp baılaǵan, túıege mingizip jetektep júr eken. Batyr qabaǵyn qars túıip, túnerip alǵan, syr bildirmeıdi. Aýyl toly qatyn-qalash ne isterimizdi bilmeı kúńirenip tur edik, batyrdyń qyzy Pánsııa jylap-eńirep ákesine jetip bardy. Sol kezde Ospan batyr qyzyna: «Tart kóziń jasyn, boldy eńireme, meni qytaı ustady deısiń be, bul qudaıdyń ámiri, Allanyń ámirine eshkim qarsy kelmeıdi» dedi de, osharylyp qarap turǵan qaýymǵa: – Meniń dáýirim osymen aıaqtaldy. Endi joqpyn», depti.
– Ata jaýmen azattyq úshin 11 jyl aıqasqan atańyz 1951 jyly kóktemde Úrimjide atyldy. Biraq arada jyl ótken soń týystary batyrdyń súıegin qazyp alyp, atajurty Tamyrdyǵa ákelip jerlegen deıdi. Bul týraly ne bilesiz?
– Ákemniń aıtýynsha, 1952 jyldyń kúzinde Ospannyń úlken uly Sherdıman Qytaı úkimetimen bas arazdyqty toqtatyp, mámilelesý jaıly toqtamǵa qol qoıǵan. Osy toqtamnyń birinshi tarmaǵynda, kóterilisshiler qarý-jaraǵyn tapsyrý tıis bolǵan. Ekinshisi – Ospan batyrdyń súıegin alyp, ony ata-baba qorymyna jerleý. Úshinshisi – ótken ister qaýzalmaıdy, barlyq kóterilisshilerge keshirim jasaý. Tórtinshisi – qolǵa túsken tutqyndardy bosatý, besinshi tarmaq – úkimet soǵystan zardap shekkenderge mal-múlik, un-shaı, astyq sııaqty járdem berip, kómektesý. Sońǵy tarmaq – kóterilisshiler ishindegi bedeldi tulǵalardy úkimet qyzmetine taǵaıyndaý. Sóıtip joǵarydaǵy shart boıynsha týystary batyrdyń súıegin qazyp alǵan eken.
– Batyrdyń súıegin kimder baryp qazyp alypty?
