Sopylyq poezııanyń negizin qalaǵan Baıazıt Bıstamı, Hallaj Mansur, Júsip Balasaǵunı, Qoja Ahmet Iаsaýı sekildi aqyndardyń jolyn Ahmed Iúginekı, Súleımen Baqyrǵanı, Jalaladdın Rýmı, Iýnýs Ámire, Saıf Saraı, Álisher Naýaı, Maqtumqulı Pyraǵı, sopy Allaıar sekildi túrki poezııasynyń jaryq juldyzdary jalǵastyryp damyta tústi. Bul salada «Men – Haqpyn» («Ana-l-Haq») degen ustazy Hallaj Mansurdyń jolyn ustanyp, sabyr men qaısarlyqtyń, aqıqat úshin kúrestiń rámizine aınalǵan ázerbaıjannyń uly aqyny Imadeddın Nesımıdiń orny aıryqsha. Baýyrlas eldiń ǵana emes, tabıǵaty tylsym tereń jyrlary arqyly túgel túrkiniń ortaq oıshyl-aqynyna aınalǵan uly shaıyrdyń týǵanyna bıyl 650 jyl tolyp otyr.
Ázerbaıjan ádebıeti tarıhynda shoqtyǵy bıik shyń bolǵan Nesımı óz shyǵarmashylyǵy arqyly ulttyq poezııanyń sony mazmunda damýyna jańa baǵyt ashty. Aqyn óleńderine halyqtyq qarapaıym tildiń jaýhar baılyǵyn sheberlikpen qoldanyp, ortaǵasyrlyq dástúrde basymdyqqa ıe arab-parsy tildi ádebı ortaǵa betburys jasap, túrik tiliniń sóz marjandaryn qulpyrtyp kórsetip, ózinen keıingi sóz maıdanynda Hataıı, Fızýlı, Vagıf tárizdi izbasarlarynyń jarqyraı kórinýine negiz qalady.
Shaıyr Násımıdiń ádebı murasy óz dáýiriniń tereń ádebı-estetıkalyq pikirleri men fılosofııalyq kózqarastarynyń birliginen quralady. Nesımı aqyn ortaǵasyrlardaǵy túrik poezııasynyń gýmanızm ıdeıalarymen mazmundyq turǵydan baıýyna ólsheýsiz qyzmet etti. Shaıyr óz shyǵarmalarynda kemel adamdy zertteý nysany etip tańdap alyp, ony bárinen de joǵary ulyqtaıdy. Nesımıdiń tili onyń jalpy bolmysy, tanym-túsinigi jaıynda anyq ta qanyq málimet beredi. Onyń shyǵarmalarynda tereń oılaı alatyn izdenimpaz, jahannyń san alýan syrlaryna jaýap izdeıtin, udaıy kemeldikke umtylǵan adamnyń úlgili obrazy qalyptasqan.
Jalpy, sopy aqyndar óz óleńderin «Haqty tanyp, Haqıqatqa tutasý», «Jarǵa ǵashyq bolý», «Súıiktimen syr-suhbat qurý», «Aqıqat sharabyn ishý», «Párýana bolyp, otqa kúıý», «О́lmeı turyp ólý», «Gúlge yntyzar bulbuldaı saıraý», «Dıdar talap» sııaqty aıshyqty sımvoldarmen bezendirip, shartty uǵym-ısharamen tereń oılaryn kórkemdep, tuspaldap jetkizetin baı dástúrge ıe. Áıtkenmen metaforalyq reńdi boıaý men zahır ilimine qaıshy keletin «mas bolyp, esten taný», «sharap ishý» sııaqty uǵymdar qoldanylǵandyqtan, keıde sharıǵat úkimderimen sopy aqyndardyń poezııasy úılese de bermeıtin. Sol sebepten bul jolda hýrýfılik senimdi ustap «Men – Haqpyn» («Ana-l-Haq») degen aqyn Hallaj Mansur men onyń izin jalǵastyrýshy Imadeddın Nesımı sholaq oıly dúmshe dindarlar tarapynan ólim jazasyna jazyqsyz kesilgen. Bolashaqqa ún qatqan aqyn asqaq únmen sańqyldap bylaı deıdi:
Nesımıdiń sózi syrly ǵaryshta ómir súredi,
Bul – qus tili, al qus tilin tek Súleımen biledi.
Uly aqynnyń jyrlary Qoja Ahmet Iаsaýı, Júnis Emire, Álisher Naýaı, Maqtymquly Pyraǵımen, ásirese Abaı, Maǵjanmen úndestigi tańǵaldyrady.
Senimdi jar ýádesinen taımaıdy,
Birin-biri bólinbesteı baılaıdy...
Mahabbatqa dári izdeme, sabyr tut,
Senimdi jar qoımas seni jańyltyp.
Bul joldar aqyn Abaıdyń «Dúnıede sirá sendeı maǵan jar joq, Saǵan jar menen artyq tabylsa da» degen tereń maǵynaly óleńimen sabaqtastyqty tanytady.
Súıgenderdiń qubylasy, ǵashyq piri men boldym,
Aspadaǵy Báıtúl Maǵmur – ózimdi oǵan teńgerdim.
Musa – menmin, Haqpen dáıim suhbattasam alǵaýsyz,
Júregim – nur, sondyqtan da
Tur taýymyn aldaýsyz.
Osy óleńdi oqyǵan oqyrmannyń oıyna Maǵjan Jumabaevtyń mynadaı shýmaqtary oralary anyq:
Men de Musa bolar em,
Tildestirse Táńirimen,
Kókshe maǵan bolyp Tur.
Túrki halyqtarynda dańqy dúnıe júzine jaıylǵan uly aqyndar asa mol. Alaıda olardyń arasynda «Haqqa jaqyndyǵy» turǵysynan Nesımı shyńy oqshaý kórinedi. Bul shyńnyń ushar basynan mahabbat pen izgiliktiń araıly kúni máńgilik jarqyraı bermek.
Uly aqynnyń esimi ǵasyrlar boıy Shyǵysta márttik, jankeshtilik pen erik-jigerdiń balamasy bolyp keledi. Darǵa asylyp, terisi sypyrylǵan sońǵy deminde de sózinen, sertinen qaıtpaǵan uly aqyn qaıǵyly qazasynan keıin «aqıqattyń aq jolynan bas tartpaýdyń» bıik rámizine aınaldy. Adamzat tarıhynda qara tańba bolǵan aýyr úkimge keskende qyńq etpegen qaısar aqyn bylaı dep jyrlaıdy:
Úkim etti, sypyryldy jon terim,
Haq turǵanda sorly bolmas erteńim.
Qazy qashar bir saýsaǵy kesilse,
Al, ǵashyqtar sheginbeıdi sheshinse.
Qanisherler Nesımıdi borshala,
Sirá, qorqaq bolarmysyń sonshama!
Rýhanı qundylyq, adamǵa degen súıispenshilik, azattyq pen erkindikke úndeý Nesımı shyǵarmashylyǵynyń negizgi ózegin quraıdy. Aqyn aıaýsyz jazaǵa ushyrasa da, onyń ıdeıalary men poezııasy, tózimdilik pen ujdandy úndeýi eshýaqytta umytylmaıdy, el jadynan óshpeıdi. San ǵasyrlar boıy adamzat júreginiń tórinen oryn alǵan Nesımı poezııasynyń fılosofııalyq oı-tolǵamdardarynyń mańyzy ýaqyt ótken saıyn arta beredi.
О́leńderinde ana tiliniń injý-marjandaryn sheber qoldanyp, joǵary talǵamdy klassıkalyq poezııany halyqtyń jatyq tiline jaqyndatýy aqynǵa úlken abyroı ákeldi. Nesımı óz dáýiriniń keıbir nadan bıleýshileriniń pikirine qarsy shyǵyp, dinı qundylyqtardy dáriptep, qoǵamda ádilet pen aqıqattyń ornaýy qajet ekendigin baıan etedi. Shyǵarmalarynda halyqtyń taǵdyryn kúńirene jyrlaǵan aqynnyń oı-tolǵamdary, ádiletsizdikke qarsylyq bildirgen rýhy ún qatady. Nesımı qoǵamdaǵy zulymdyq pen bassyzdyqty aıaýsyz minep, jaýyzdyqty, ádiletsizdikti synaıdy.
Uly aqyn adamgershilikti jyrlaǵan óleńderinde adamdy ómirdegi sulýlyq pen kúsh-jigerdiń tikeleı qaınar-kózindeı kórsetip, asqaqtata sýretteıdi. Alaıda bul sulýlyq, bul kúsh-jiger dúnıe júzindegi barlyq adamdarǵa emes, tirliktiń mánin uǵynǵan kemel adamdarǵa ǵana tán ardaqty qasıet. Nesımı aqyn kemel adam rýhynyń ólmestigin nusqaı otyryp, onyń minsiz beınesin mahabbattyń shuǵylaly kúnine uqsatady.
Bul Nesımı Súleımenniń kezdesse de múlkine,
Bárin tastap, umtylady ǵashyǵyna silkine.
О́leńderiniń asyl arqaýy «kemel adam» tulǵasy jáne Jaratýshyǵa degen uly mahabbattan turatyn Nesımı túrik tilimen qatar parsy-arab tilderinde de keremet poezııalyq shyǵarmalar jazdy. Onyń óleńderi tamyrlas túrik halyqtarynyń ádebıetterine jáne shyǵystyń klassıkalyq poezııasyna zor áser etti. Nesımı alǵash ret túrli poezııalyq janrlardy ana tilinde sóıletip, rýbaı, ǵazal, tuıyq janrlarynda qarapaıym halyq tiliniń tylsym ásemdikterin kórsete bildi. Onyń óleńderindegi sýfızmniń tereń oı-tolǵamdary ózinen keıingi oıshyldarǵa áser etti.
Nesımıdiń poezııalyq shyǵarmalarynda kemeldengen, kemeńger «men» bar. Aqyn jarqyn, tereń jáne ǵıbadattyq mazmunǵa toly «meni» arqyly ázerbaıjan ǵana emes, jalpy túrik poezııasynda da aldyńǵy qatarda oryn alyp, zamandastarynan asyp túsken. Sońǵy demine deıin haqqa umtylyp, aqıqatty izdegen oıshyl aqyn hýrýfızm aǵymynyń eń jarqyn beınesiniń birine aınaldy.
Kókiregime syıǵanmen taý, dala da,
Men syımaımyn keńistikke, aýaǵa.
Bólshek – menmin, kún de – menmin, san – menmin,
Men syımaımyn kólemine bar jerdiń.
Jer, kók – mende, bar bolǵanmen ózge de,
Men syımaımyn uǵymǵa da, sózge de.
Aınalsam da naq bolmysqa, Adamǵa,
Men syımaımyn kúlli ǵarysh, ǵalamǵa.
Dáýir de men, zaman da men bolsam da,
Men syımaımyn taǵdyr degen qorshaýǵa.
Kún bop, Aı bop jalyndy rýh syılaımyn,
Sonda-daǵy sol rýhqa syımaımyn!
Nesımıdiń shyǵarmashylyǵyndaǵy «men» – ómirdiń ózi, adamzattyń taǵdyry. Nesımıdiń sózine qaraǵanda, adamnyń eń joǵary qasıeti – ózin-ózi tanyp bilýi. Dana oıshyldardyń kópshiligi shyǵarmalarynda adamdardy ózin-ózi tanýǵa shaqyrady. Sondyqtan Nesımı poezııasynyń arqaýy – aqıqattan aq jolynan aınymaıtyn asyl adam, Haq jolynan taımaıtyn kúresker, Jar úshin janyn pıda etýge daıyn tolyq jetilgen kemel adam.
Imadeddın Nesımı óz shyǵarmashylyǵynda adamnyń eń sanaly tirshilik ıesi ekenin jyrlaýmen qatar, halqynyń arman-qalaýyn da tilge tıek etti. Ol shyǵarmalarynyń aýqymy turǵysynan tek ázerbaıjan halqynyń ǵana emes, jalpy adamzattyń úlken qundylyǵyna aınaldy.
Jyrynyń syrly aıshyqtary Qoja Ahmet Iаsaýı murasymen úndesip ketetin Imadeddın Nesımı shyǵarmashylyǵynyń tózimdilik pen gýmanıstik taqyryptarǵa asa baı tereń qabattary bar. Ol kóptegen uly aqyn-jazýshylar, sýretshiler men óner qaıratkerleri úshin sarqylmas shabyt kózi boldy. Onyń rýhanı ıdeıalary men fılosofııalyq pikirleri adamzatty ortaq qundylyqtar tóńireginde birigýge jáne beıbit ómirge baǵyttaıdy. Sondyqtan Nesımı murasy qazirgi ýaqytta da óziniń ózektiligi men yqpalyn joǵaltqan joq dep oılaımyz.
Bıyl Ázerbaıjan Respýblıkasynyń Prezıdenti Ilham Álıev uly aqynnyń 650 jyldyǵyn keń aýqymda atap ótý jóninde arnaıy jarlyq shyǵardy. Osyǵan baılanysty Halyqaralyq Túrki akademııasy 2019 jyldy «Nesımı jyly» dep jarııalady. Osy jyl aıasynda qazaq tiline alǵash ret aýdarylyp (tárjimalaǵan Q.Qunypııauly), jaryq kórgen Imadeddın Nesımıdiń shyǵarmalary oqyrman qaýymdy uly aqynnyń rýhymen syrlasýǵa múmkindik beredi dep senemiz.
Darhan QYDYRÁLI
