Erboldan qalǵan eren eńbek

Juma, 25 qańtar 2013 7:16

Baıaǵyda bir danyshpan: «Bizdiń myna ómirge kelýimiz múldem kezdeısoqtyq, al ketýimiz bultartpaıtyn zańdylyq», degen eken. Qarsy aıtar daýymyz joq, taza shyndyq. Tek ózimizden áldeqaıda jas,  bergeninen bereri kóp talantty inilerimizdiń jalǵannan máńgilikke, fánıden baqılyqqa  aıaq astynan attanyp ketetindigi ózekti órteıtinin qaıtersiń.

Juma, 25 qańtar 2013 7:16

Baıaǵyda bir danyshpan: «Bizdiń myna ómirge kelýimiz múldem kezdeısoqtyq, al ketýimiz bultartpaıtyn zańdylyq», degen eken. Qarsy aıtar daýymyz joq, taza shyndyq. Tek ózimizden áldeqaıda jas,  bergeninen bereri kóp talantty inilerimizdiń jalǵannan máńgilikke, fánıden baqılyqqa  aıaq astynan attanyp ketetindigi ózekti órteıtinin qaıtersiń.

Sondaı jaqsy kóretin inilerimniń biri Erbol edi. Nege ekeni belgisiz, men jýrnalıs­tıka fakýltetine 70-shi jyly túsip, sodan sál kenjelep, 71-shi jylǵy jigitterdiń sapyna qosylǵanda alǵash kózime ystyq kóringen osy bozbala-tyn. Ol kezde oqýǵa túskenderdiń biri eresek, ekinshileri mektepti endi ǵana bitirgen bozbala bolyp arqa-jarqa ázildesip jatatyn. Erbol ekinshilerdiń qatarynda. Sóıte tura óziniń baısaldylyǵy, tereń bilimi men parasattylyǵy jaǵynan biz sekildi «kárilerden» bir mysqal da kem túspeıtin. Sondyqtan da shyǵar, ony ózimizben qatar sezinip, aqyl suraýdan da arlanǵan emespiz.
Shyndyǵy kerek, ózimiz oqýda onsha belsendi bola qoıǵan joqpyz. Bul tusta Erbolmen taıtalasa alatyn, qoǵamdyq ju­mystarda baq synasa alatyn jigit pen qyz tym sırek edi. Árıne, men bul jerde marqum Bıbigúl apamyzdy esepke alyp otyrǵan joqpyn. Bı-apanyń orny bólek edi ǵoı, jaryqtyq.  Erekeń oqýda da qamshy saldyrmaıtyn.
Oqýda Erbolmen tym jaqyn aralas­pasam da syrttaı súısinip júretindigim ras edi. Qansha degenmen, syrt kóz – synshy (al men joǵarydan tómendep kelgen adam­myn ǵoı). Kimniń qolynan ne keledi, kim nege áýes, nege beıim degen saýaldar birden oıǵa qonaqtaıtyndyǵy belgili. Erbol óziniń qazaqtyń klassık jazýshylary Ǵabıt Músirepovpen jáne Sábıt Muqanovpen jerles ekendigin maqtan tutatyn. Múmkin qazaqtyń sol arystarynan da birdeńe juqqan shyǵar. Atamyz qazaq «taqyr jerde shóp óspeıdi» dep beker aıtpaǵan bolar.
Alla taǵala bireýge talant bereıin de­se, úıip-tógip bere salady eken ǵoı. Er­boldyń boıynda jaquttaı jarqyraǵan asyl qasıetter «menmundalap» turatyn. Oǵan taý­daı talapshyldyǵyn, eren eńbekqorlyǵyn, qaıtpas qaısarlyǵy men telegeı teńiz bilimin qosyńyz. Sonda ǵana onyń qaıtalanbas tulǵasynyń sulbasyn tanıtyn bolasyz. Shyrǵalańy kóp sheneýniktik jumystyń qaınaǵan ortasynda júrip, poezııa áleminen qol úzbegen. Oǵan «Kóńil sýreti» men «Jú­rektegi jazýlar» atty jyr jınaqtary kýá. Qoly qalt etkende Astana men jan jary jaıly syrly án týdyryp, sazgerlikten de quralaqan emestigin baıqatypty. Attary álemge áıgili A.Kamıý, F.Nısshe, M.Haıdegger sekildi fılosoftardy qazaqsha sóıletip, oqyrmandardy olardyń kemeńgerlik oı-tolǵamdarymen sýsyndatty. Munyń syrtynda ýaqyt taýyp, sarsylyp otyryp ǵylymı jumystarǵa da den qoıǵan. О́zgesin bylaı qoıǵanda, sonaý 1993 jyly jaryq kórgen «Qazaq eliniń rámizderi» atty salmaqty da salıqaly eńbeginiń ózi nege turady. Bul endi ǵana egemendik alyp, eńsesin tikteı bastaǵan, táýelsizdik týynyń tuǵyryn bekitýge bettegen eldiń patrıottyq rýhyn kóterýge baǵyttalǵan biregeı eńbek edi. Shynyn aıtqanda, osyndaı súbeli eńbektiń avtory ózimizdiń Erbol bolǵandyǵyn bylaıǵy jurtqa maqtan etip aıtatynbyz. Kúnde kórip júrgen, júregimizge maqtanysh otyn tutatqan rámizderdi tarıhı turǵydan ǵana emes, moraldyq turǵydan da myqtap shegelep bergen kýrstasymyzdy qalaısha maqtan tutpassyń.  Muny bir delik.
Ekinshiden, kúni keshege deıin tórden óz ornyn taba almaı, bosaǵadan attaı almaı, esikten ǵana syǵalaýǵa májbúr bolǵan qasıetti ana tilimizdiń boıyna jan kirgizip, tiriltýge tyrysqan namysqoı azamattyń qatarynda osy Erboldy ataǵannyń esh sókettigi joq.
О́zgeler týraly aıta almaımyn, alaıda bizdiń soltústik jaqta jetim balanyń kúıin keshken ana tilimizdiń  osyndaǵy ata qonysyna qaıta oralýyna sińirgen eńbeginiń ózi bir tóbe. Erekeń Aqparat mınıstrliginiń til departamentiniń dırektory bolyp turǵan kezinde bizdiń óńirge jıi kelip-ketip júrdi. Sonda qazaq tili dese kirpideı jıyryla qa­latyn keıbir ózge jurttyń ókilderine de, ózimizdiń ana tilinen maqurym, sanasy tat­tanyp ketken qandastarymyzǵa da bul máseleni jetesine jetkizip aıta biletin. Eki tilde erkin sóıleıtin, dáleli myqty, ýáji berik, oıy utymdy jannyń árbir sózin uıyp tyńdap, tóbemiz kókke jetkendeı bolyp qalamyz. Jasyryp qaıtemiz, bul joly da kýrstastarymyzdyń ishinde osyndaı bilimi kemerinen asyp tógilip jatqan, parasaty men dúnıetanymy qatar órilgen azamattyń bar ekendigi mereıimizdi tasytyp, jigerimizge qanat bitiretin.
Búginderi osyndaı orny tolmas azamatty, bergeninen bereri kóp, atqarǵanynan atqarmaǵy mol arqaly azamatty saǵynyp júrmiz. Ádette «bireýdiń ornyn ekinshi bireý almastyra alady» dep jatamyz. Erekeń eske túskende osy oıǵa úlken kúmánmen qaraımyn.
Jaıbergen BOLATOV,
Qostanaı oblystyq «Qostanaı tańy» gazetiniń bas redaktory.

Ákesimen bir bútinge aınaldy

Tustastary, qurdastary qaıtys bolǵanda Baýyrjan Momyshuly aǵamyz «I po nashım rıadam bıýt snarıady» degen eken qamyǵyp. Sol ajal «snarıady» bizdiń kýrstyń qurdastary, ári eń jas tustastary bolatyn Marat Nurqalıev pen Ǵabıden Qulahmetovti tipti erterek julyp túsken edi. Osydan qyryq kún buryn tóteleı tıip, endi Erbol Shaımerdenovti aramyzdan alyp ketti.
Biz 1971 jyly mektep bitire sala QazMÝ-ge túsken 54-55-jyldary týǵan shamaly ǵana jastar edik. Solardan elý stýdenttiń ishindegi beseýi juptaryn jazbaıtyn. Boılary shamalas Erbol Shaımerdenov, Temirhan Mombekov, Baıbota Serikbaev, Alpysbaı Shymyrbaev, Beken Ábdikárimovti «túlkiniń balalary» dep qaljyńdaıtynbyz. Olardan bir jas kishi bolsaq ta, Ǵabıden ekeýmiz túlkiniń balalarynyń úıirine enbeı qalyppyz. Tárizi, uzynturalaý boıymyzdan bolý kerek.
Sol beseýden Erbol erek kózge túsip turatyn. Sabaqty óte jaqsy oqydy. Qyzyl­jardyń qalyń orysynyń ortasynda ósken­dikten be, álde óziniń tilge degen týma talanty bar ma, áıteýir orysshaǵa eren júırik edi. Qara papkasyn qoltyǵyna qysyp alyp, ýnıversıtettiń kásipodaq, komsomol sııaqty qoǵamdyq jumystarynyń bel ortasynda júretin. Bizder birde burys, birde durys basyp júrgende, Erbol sol stýdent kezinen-aq aqyryn júrip, anyq basty. Baqıǵa attanǵansha osy minezinen tanǵan joq. Sonysymen este qaldy. Qyzyljardyń oblystyq gazetinde, «Lenınshil jasta», qazaqtyń bas gazeti atalatyn «Sosıalıstik Qazaqstanda» qyzmet atqardy. Ekiniń biriniń qolynan kelse de, qonyshynan basa almaıtyn Qazaqstan Kompartııasynyń Ortalyq Komıtetine bar­ǵanda, «Aramyzdan bir qaıratker shyqty-aý, áıteýir» dep taqymymyzdy qysyp júr­dik. Erbol úlken úıde jaýapty qyzmette júrgenmen, shekesinen qarap, shirengen joq.
Osyndaıda oıǵa oralady. Toqsanynshy jyl bolý kerek, Erbol respýblıkalyq gazetter men televızııanyń bir top basshylaryn bastap, Qaraǵandyǵa keldi. Oblystyq gazette bólim meńgerýshisi edim. Erboldy úıge dámge shaqyrdym. Keldi. Janynda Qaltaı Muhamedjanov, Sarbas Aqtaev aǵalarym bar. Arnaıy shaqyrsań keltire almaıtyn Alashtyń aımańdaı azamattary. Estıtinmin, Qalaǵań SK hatshylarynyń ózin júre tyńdaıdy dep. Solaı bola tura, Erboldy eshqaısysy balasynǵan joq. О́z redaktorym – Nurmahan Orazbekov qatysqan sol otyrysta bárimiz Aqtamberdi jyraý aıtqandaı, murtymyz órge shanshylyp, ádemi bir áńgime-dúken qurǵanymyz este.
Erbol dos kóńiline, ustaz aldyndaǵy paryzyna adal bolyp ótti. Bir mysal. «Ortalyq Qazaqstannyń» redaktory bolǵan, ýnıver­sıtette bárimizge sabaq bergen Ramazan Sa­ǵym­bekov marqumnyń atyn Qarqaraly aýda­nyndaǵy mektepke berýge 2000 jyly qam jasadyq. Aýdan, oblys kólemindegi sharýa­laryn tııanaqtap, usynysty respýblıkaǵa jónelttik. Mınıstrlikte qyzmette júrgen Er­bolǵa qolqa saldym. Ol sózge kelmesten Premer-Mınıstrdiń qolyn qoıǵyzyp, Úki­met qaýlysyn shyǵartyp, aınaldyrǵan eki aıdyń ishinde máseleni jedel sheship ber­genin qalaı umytasyń. Byltyrǵy jyldyń aıaǵynda R.Saǵymbekovtiń kitabyn shyǵaryp, 80 jyldyǵyn atap ótkende Erboldyń osy eńbegin ótken shaqta aıtýǵa týra keldi. Amal neshik.
Úkimettiń ǵumyry taýsylmaıtyn qat-qabat qyrýar jumysyna kómilip júrip, qalamyn qynda ustaǵan joq. О́leńderi men basqa eńbekterin aıtpaǵannyń ózinde, táýelsiz memleketimizdiń rámizderi týraly jan-jaqty tııanaqtap jazýy kýrstasymyzdyń tyńǵa túren salǵany edi. Munan bylaı respýblıkamyzdyń Rámizderi kúni Erboldy eske alyp otyramyz da. Al aforızmderdi jınastyryp, bastyryp shyǵarǵan sońǵy kitaby shyn máninde ınemen qudyq qazǵandaı jumys qoı.
Men Erboldy Alashtyń Aqseleýiniń Jańaarqadaǵy 70 jyldyq toıynda sońǵy ret kórdim. Túlkiniń balalarynyń ekeýimen shurqyraı tabystym. Ekinshisi – Beken Ábdikárimov. Abyr-sabyr toı ústinde sheshilip áńgimelese de almadyq. Dastarqan basynda Erbol men Bekendi tórge ozdyryp, ortasynda otyrdym. Nóser jaýdy. Aspan Aqseleýin ańyraı izdep, aǵyl-tegil jylaǵandaı kórindi. Erboldyń júzi synyq eken. Aýyrmaı júrgen adamnyń densaýlyǵyn suraı almadym. Beken úsheýmiz Jańaarqada sýretke tústik. Bálkim, Erboldyń artynda qalǵan sońǵy beınesi osy shyǵar. Ony Beken biledi.
Byltyr kýrstastar bas qostyq. Erekeń (Erjuman Smaıyl) qurastyrǵan estelik kitabymyzǵa Erbol óleńin beripti. Estelik jazbapty. Biz jazsyn degen shyǵar.
Osy jınaqtaǵy «О́leńimde   – ómirim» atty óleńin bylaı túıindepti:
Sen de, áke, bólshegisiń bútinniń,
Men de, áke, bólshegimin bútinniń.
Tize búgip taǵdyrymnyń aldynda,
Deımin ishteı: jazǵanyńa shúkir myń!
Iá, tizesi búgildi, typyrshyǵan tynymsyz júregi tynysh tapty. Ákesimen bir bútinge aınaldy.
Taǵdyr!!!
Maǵaýııa SEMBAI,
Qaraǵandy oblystyq «Ortalyq Qazaqstan» 
gazetiniń bas redaktory, 
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.

Belgili qoǵam qaıratkeri, aıaýly azamat Erbol Shaımerdenulynyń júregi soǵýyn toqtatqanyna  qyryq kún bolyp otyr. Marqumnyń qyryq kúndik eske alý rásimi – qyrqy  2013 jyldyń 27 qańtarynda, jeksenbi kúni saǵat 13.00-de Astana qalasyndaǵy «Sátti» meıramhanasynda bolady. 
Erekeńniń jasy úlken aǵalary men  iltıpatty inileri, dostary men kýrstastary, qyzmettesteri men tanystary shaqyrylady.