Qaıtalanbaıtyn talant

Juma, 12 sáýir 2013 1:45

Sońǵy ýaqytta Qazaqstannyń ıdeologııalyq basshylyq quramy tarapynan Qazaqstan jýrnalıstıkasyna, buqaralyq aqparat quraldaryna ómirdi shynaıy túrde jazý, qoǵamda qalyptasqan problemalardy asha otyryp, osy baǵytta memlekette atqarylyp jatqan sharalardy negizdi túrde kórsetip berý baǵytynda jańa talaptardyń qoıylýy toqsanynshy jyldardyń basynda tý kótergen táýelsizdigimizge óz qalamymen ún qosyp,

Juma, 12 sáýir 2013 1:45

Sońǵy ýaqytta Qazaqstannyń ıdeologııalyq basshylyq quramy tarapynan Qazaqstan jýrnalıstıkasyna, buqaralyq aqparat quraldaryna ómirdi shynaıy túrde jazý, qoǵamda qalyptasqan problemalardy asha otyryp, osy baǵytta memlekette atqarylyp jatqan sharalardy negizdi túrde kórsetip berý baǵytynda jańa talaptardyń qoıylýy toqsanynshy jyldardyń basynda tý kótergen táýelsizdigimizge óz qalamymen ún qosyp, oǵan kómektesý baǵytynda belsenip qyzmet etken jarqyn tulǵa, jazýshy, jýrnalıst, kósemsóz sheberi Marat Qabanbaevtyń esimin taǵy bir eske alýdy qajet etetindeı. Qoǵamdy túzetý úshin aldymen sózdi túzetý kerek. El táýelsizdigine barynsha qýanyp, toqsanynshy jyldardyń basynda jýrnalıstıka men pýblısıs­tıka salasynda óziniń jarqyldaǵan almas qylyshyn sýyryp shyqqan Marattyń kredosy da osy bolatyn.

Marat Qabanbaev pýblısıstıka janry arqyly qazaq jýrnalıs­tıkasyna erekshe lep, aıryqsha serpin ákeldi. Qaı maqalalary bolsa da baıandaýdan gópi shynaıy qubylystardy, ómirdiń shyndyǵyn ashyp, oqyrmanyna oı saldy. Sheberlik pen utymdylyqty bas­ty mejege aınaldyryp, tyń taqyryptardy salıqaly sózben  órnektep, aıshyqtap, qazaq jýr­nalıs­tıkasyna injý-marjan áke­le bildi. Qoǵam ómipindegi kesel­di dertterdi jan-jaqty derektermen dáleldep, qalamynyń qa­rýyn jumsady. Qan jutqan qatal zamannyń aqıqatyn shynaıy tilmen sýrettep, ǵasyrlar deregine boılady. «Sorymyz sol: Sokrattyń «О́z-ózińdi tany» degenin bilemiz, bipaq odan túk túsinbeımiz. Biz óz ornymyzdy álemnen áli izdep júrmiz. Rýhanı álemnen. Naǵyz qazaqtyq osyny uǵynýdan bastalady. Ol aýyzdan ultjandylyq dep shyǵady. Mynaý sóz – sonyń bipi. Qazaqstan, keıbireýler oılap júrgendeı, jutań sahna, biz  jansyz qýyrshaq emespiz, Qazaqstan – Otan, biz – halyqpyz! Bulaı bolýy ózimizge baılanys­ty» deıdi «Qazaq, qaıda barasyń?» degen kitabynda.

Jalǵan ómirdiń ashy shyndyǵyn shymbaıyna batyryp, naqty boıaý­ymen, dáleldi derekterimen bere bilgen Marat daraboz, daýylpaz daryn, qaıtalanbaıtyn talant edi. Ol jýrnalıstıkaǵa erekshe stıl, tanym engizip, qoǵamnyń qan tamyrynyń soǵysyn dóp basa bildi, árbir taqyrybyn ashý jolynda maıdan qyl sýyrǵandaı erinbeı eńbektene bildi.

«Jýrnalıstiń  sóz saptaý, sóı­lem qurýynyń ózi siresken resmı stılden aýlaq, barynsha qarapaıym (biraq qarabaıyr emes), oqyrmannyń janyna jaqyn da uǵynyqty bolýy kerek», deıtin Marat. Eń bas­tysy faktini sóıletýge nazar aýdaratyn. Ol ádebıet álemine týra jol tartatynyn bilse de jýrnalıstıkada eleýli iz qaldyrdy. Onyń ishinde ushqyr da jaýynger janr – pýblısıstıkanyń maıyn tamyza jazdy. «Qazaq, qaıda barasyń?» atty jınaǵy sonyń aıqyn dáleli. Bul kitaby 1995 jyly «Qazaqstan» baspasynan jaryq kórdi.

Marattyń shákirti Raýshan Tólenqyzy «Marat Qabanbaıdyń qazaqy bolmysy, «Eýrazııa» stıldi daýyldy maqalalary» degen maqalasynda: «Marat Qabanbaı kim? Ekpini úı jyǵatyn daýyldaı «daýylpaz» degen sóz osy ýaqytqa deıin poezııada Qasymǵa, Qasym Amanjolovqa qarata aıtylyp kelgeni ras. Ony búgin Maratqa teligende áldekimge elikteýden emes, Marattyń baspasózdegi «daýylpazdyǵyn» moıyndaǵannan tilge oralyp otyr»,– deıdi ustazy haqynda. («DaNYaý», 2.2004 j).

Marat Qabanbaı rýhyna bas ıip, onyń talanty men darynyna tánti bolǵan dosy, egizdiń syńaryndaı, syry men muńy bir qurdasy Turysbek Sáýketaev:

Tolqıdy keýdemde

teńizdeı muń,

Syńaryn joǵaltqan egizdeımin.

Muńaıyp batqan kún,

atqan tań kirpiginde,

Muńaıyp turǵandaı seni iz­deımin, – dep áni bar jyrynyń qaıyrmasynda jan dosyna degen saǵynyshyn bildirse, Erulan Baǵaı:

Has talanttar ómirden

janyp óter,

Keıde mynaý jalǵannyń

máni keter.

Joq degenge Mákeńdi

kóne almaımyn,

«Marat óldi» degenniń bári beker,– dep tolǵanady.

Halyqaralyq  G.H.Andersen, Qazaqstan Jazýshylar odaǵy­nyń M.Áýezov atyndaǵy syı­lyqtarynyń ıegeri Marat Qaban­baı 1948 jyldyń 22 naýryzynda Zaısan aýdanynyń, Qaraúńgir degen jerinde dúnıege keldi.

Tuńǵysh áńgimesi «Sóný» 1966 jyly «Juldyz» jýrnalynda jarııalandy.

1973-1980 jyldary balalar men jasóspirimderge arnalǵan respýblıkalyq konkýrstarda birinshi, ekinshi, úshinshi dárejeli syılyqtarǵa ıe boldy.

Marattyń eńbekqorlyǵy eren edi. Sonyń nátı­jesinde sheber­liktiń shalqar kókjıegi aıqara túrilip, álemdik bıikterge jol ashy­la bastady. «Jıyrma men jalǵyz», «Zaıa atylǵan oq», «Se lıa vı», «Baqbaq basy tolǵan kún», «Qala jáne qyzbala», taǵy basqa áńgime-hıkaıalary qazaq ádebıetine jańa lep ákeldi.

Jazýshynyń darynyn ashyp, talantyn shyńdaǵan «Arystan, vıolenchel, men jáne qasaphana» hıkaıaty «Detskaıa lıteratýra» bas­pasynan jaryq kórdi. Odan ári Eýropa oqyrmandarynyń nazaryna ilikti. Germanııada «Qarly quıyn» degen atpen nemis tilinde jaryq kórdi. Asyl men jasyqtyń ara jigin jazbaı tanıtyn Batys jurty qum ishinen altyndy súzip aldy. Sóıtip, bul shyǵarmaǵa zor yqylas tanytyp, balalar men jasóspirimderge arnalǵan úzdik hıkaıat retinde halyqaralyq G.H.Andersen atyndaǵy syılyq berildi. Shyndyǵyna júginsek, Marat Qabanbaı mundaı mártebeli syılyqty ıemdengen berisi qazaq, arysy ısi túrik álemindegi búginge deıingi birden-bir jazýshy eken. Bul, árıne, qazaq ádebıeti úshin zor mereı, úlken mártebe ǵoı!

Ol shetel ádebıeti klassık­teriniń eńbekterin qaýzap, búge-shigesine deıin uǵynyp, shólin solar arqyly qandyratyn-dy. Onyń kóz maıyn taýysyp, kóp oqyp, oıyna kóp nárseni túıetindigi ár shyǵarmalarynda tereń kórinis taýyp jatatyny anyq. Máselen, «Baqbaq basy tolǵan kún» povesin qolǵa alyp, kóz júgirte bastaǵanda-aq jasóspirim Zamanbektiń ishki tolǵanysy men sezimin, ómirdi tereń túsinýin birden kóńilge túıesiz. Poveste eriksiz ezý tart­qyzar ıýmor, sarkazmǵa toly kóri­nister barshylyq. Jazýshy bas­ty keıipker Zamanbektiń atynan oqıǵany órbite otyra ómirdiń boıamasyz, ásiresiz shyndyǵyn sýretteıdi. Mark Tvenniń «Tom Soıerdiń basynan keshkenderin» povest jelisine negizgi ózek etip ala otyryp, Zamanbektiń balalyq qamsyz áreketterin naqyshyna keltirip órnektep beredi. Al Italııanyń ataqty ánshisi Rober­tıno Lorettıdiń ánin aýyl balasy Oqastyń qalaı aıtatyny jónindegi maqamdaryna eriksiz ezý tartasyz. Árbir keıipkerin jandy obrazǵa aınaldyryp, oınata, qubylta bilý de talant ıesiniń tapqyrlyǵy. «Baqbaq basy tolǵan kún» povesi negizinde «On eki jasqa tolǵanda» degen tolyq metrajdy telefılm túsirildi. Ol Batysty da, Shyǵysty da kóp oqyǵan. Qaıtys bolarynyń aldynda Steınbektiń alty tomyn oqyp shyǵypty da: «Men áli túk bilmeıdi ekenmin ǵoı», depti.

Ertegige qurylǵan «Tıtı» spek­takli 2002 jyly 19 qańtarda qazaq memlekettik Ǵabıt Músi­­repov atyndaǵy akademııalyq teatr­da Qazaqstannyń halyq ár­­ti­si Altynbek Kenjekovtiń re­jıs­serlik etýimen sahnalandy.

Sondaı-aq, balalarǵa arnalǵan jeke kitaptary nemis, ýkraın, moldavan, latysh, ózbek tilderinde ja­ryq kórip, oqyrmandarynyń ystyq yqylasyn týdyrdy.

«Aıqyn» gazetiniń 2013 jylǵy 1 aqpan kúngi sanynda jarııalanǵan «Qalamdy terbetken qalamger» degen maqalanyń avtory, jýrnalıst Seısen Ámirbekuly: «Sońǵy ret aýrýhana tóseginde kezdestik. Tóbege qarap oılanyp jatqan Ma­rat aǵa bir sát: «Átteń, bul Qudaı azǵantaı ǵana ǵumyr berse, «Kentavrdy» jazyp tastar edim-aý. Soǵan jete almaı qalam ba dep qorqamyn. «Jaman aıtpaı jaqsy joq», – demekshi, olaı-bulaı bolyp ketsem, tolǵaǵy kelip, shyr etip jaryq dúnıege shyǵýǵa az qalǵan shyǵarmam ózimmen birge kómiledi-aý. Janymdy qınaıtyny sol. Ony dál mendeı jalǵastyryp jazatyn eshkim bolmas. «Kentavr» talaı jyl júregime uıa salǵan aqqanat qusym edi. Sonyń qanat qaqqanyn kóre almaımyn-aý», – dep kúrsingen»,  dep Marattyń iske asyra almaı qalǵan asqaq armanyn tolǵanyspen bergen.

Qara sózdiń jyrshysy Oralhan Bókeı: «Daryn­dylardy óz júrek­teriniń shoǵy kúıdirip, erte ól­ti­redi», degen eken. Múmkin Marat­tyń da ón boıyn osy bir jazýshy aǵasynyń mirdiń oǵyndaı sózi mazalaǵan da shyǵar, kim bilsin, erteńgi kúnge jalǵasar asqaq armanynyń jibi úzilerin aldyn ala paıymdady ma, sodan da bolar, kúrsinisi úmitin jeńip ketkeni…

Kim bilsin, aldaǵy ómiriniń qamshynyń sabyndaı tym qysqa bolaryn sezindi me eken?.. 1998 jyl­dyń 20 tamyzynda «Ana tili» gazetinde Marattyń «Kentavrıadasy» jaryq kórdi. «Ken­tavrynyń» alǵashqy epılogy bolsa kerek.

Marat sol kezde Qyrǵyzstanǵa baryp «Kentavrdyń» qoljazbasyn Shyńǵys Aıtmatovqa kórsetken. Ol kisi jyly pikir bildirip: «Oıyń jaqsy eken, balam. Buny jaqsylap turyp aıaqtap alyp kel. Sodan keıin taǵy bir oqyp kóreıik», dep­ti. Sonda qyrǵyz áriptesteri Maratqa: «Jalpy, Shyqań «balam» degen sózdi kez kelgen adamǵa aıta bermeıdi. Siz unaǵan bolýyńyz kerek»,   depti. Áıtse de «Kentavr» romany bastalǵanymen aıaqtalmady.

Marattyń kishireıe biletin kisiligi, ózin-ózi qaı ortada bolsa da ustaı biletin qarymy mol qabilettiligi, «dókeılerdiń» aldynda qursha jorǵalap, jalbaqtap, maımóńkelemeı týrasyn aıtatyn ádildigi, maqsatyna jetsem degen qaısarlyǵy – bár-bári óziniń tal boıyna jarasyp, kelisti sıpat berip turatyn-dy. Qııanatqa tóze bilmestigi jáne adaldyq pen tazalyqqa qylaý túsire almaıtyn saf altyndaı móldirligi de bar-tuǵyn. Eń bastysy muntazdaı tazalyǵy men kermaraldaı ke­rilgen kelisimdi kelbeti ony árkez ózgelerden erekshelendirip, dara qasıetin asha túsetin.

Eli bolyp, týǵan jeri bolyp Marat Qabanbaı esimin este qaldyrý úshin onyń atyna aýdandyq kitaphanany ataýdy nemese mektep, kóshe berýdi Qa­zaqstan Jazýshylar odaǵy da qoldap, usynys jasap otyr. Osy máseleniń sheshimi tabylar degen úmittemiz.

Ámına SAQAJANOVA,

Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.