Degenmen, keıingi kezde qundylyqtar quldyrap, shańyraq shaıqalýy ońaı bolyp ketti. Al otbasynyń oıran bolýyna, aq nekeniń buzylýyna sýdıalardyń qatysy bar ma? Ajyrasý týraly talap-aryzdy qanaǵattandyryp, sheshim shyǵaratyn – sot emes pe?
Batys Qazaqstan oblystyq sotynyń tóraǵasy Bek Ámetov búgingi sot prosesinde taraptardy jarastyrý, mámilege keltirý máselesin basty ustanym etý kerek dep sanaıdy. Tóraǵanyń pikirinshe, medıasııa – daýlardy retteýdiń beıtarap, ádil túri, onyń qazaq tarıhyndaǵy bıler sotyna uqsastyǵy daý týǵyzbaıdy. Bul otbasy qarym-qatynasyn retteýde de ózekti másele.
– Kúndelikti sot tájirıbesinde túrli taǵdyrǵa kýá bolyp jatamyz. Mysaly, bes jyl buryn otaý kótergen Jánibek pen Jaınagúldiń (keıipker esimderi etıkalyq sebepke baılanysty ózgertilip berildi – avtor.) taǵdyryn alaıyq. Jastar birin-biri súıip qosylǵan, tatý-tátti turmys keshken. Bes jylda úsh perzent dúnıege kelgen. Sóıtip arada bolmashy bir janjaldyń sebebinen kelinshek qalaǵa, tórkinine ketip qalǵan. Alǵashqy ashýmen ajyrasý jóninde sotqa aryz berip tastaǵan, – deıdi oblystyq sot baspasóz qyzmetiniń ókili Nazgúl Qanatbaeva.
Árıne sot oryndary ózine kelip túsken talap-aryzdy qaramaı tura almaıdy. Biraq dál osy mysalda Oral qalalyq soty bul otbasynyń taǵdyryna tym qatań qarap, asyǵys sheshim shyǵarǵany belgili boldy. Sot jas jigittiń otbasyn saqtap qalýǵa tyrysqan áreketin, tatýlasý úshin jazbasha ótinish jazyp, zań sheńberinde alty aı mursat suraǵanyn eskermegen. Sóıtip №2 Oral qalalyq sotynyń 2018 jylǵy 26 jeltoqsandaǵy sheshimimen talapker Jaınagúl Elekeshovanyń talap-aryzy bir aıdan soń qanaǵattandyryldy.
Amaly quryǵan azamat oblystyq sotqa shaǵymdandy. Ol óziniń apellıasııalyq shaǵymynda áıelimen arada ortaq úsh balacynyń baryn, kelispeýshilik kezdeısoq sebepten bolǵanyn, ózi otbasyn saqtap qalýǵa árekettenip júrgenin aıtyp, qalalyq sot sheshiminiń kúshin joıýdy surady.
Osy aralyqta Jaınagúl de raıynan qaıtyp, aryzynan bas tartatyndyǵy jáne azamattyq isti qysqartýdy surap jazbasha aryz jazypty. Sot alqasynyń májilisi qarsańynda jas jubaılar ózderiniń tatýlasqanyn málimdep, sot sheshimin buzyp, isti qysqartýdy surady.
Eki jaqty túgel tyńdap, is materıaldarymen qaıta tanysqan oblystyq sottyń azamattyq ister jónindegi sot alqasy 2019 jylǵy 20 naýryzda ashyq sot májilisin ótkizip, №2 Oral qalalyq soty sheshiminiń kúshin tolyqtaı joıdy. Sóıtip Elekeshevter otbasyn ajyratý jónindegi azamattyq is boıynsha sot óndirisi qysqartyldy. Iske tigilgen «Neke týraly» kýáliktiń túpnusqasy talapkerge qaıtarylyp berildi.
Osyǵan uqsas jaǵdaı Álmuhambetovter otbasynda da boldy. №2 Oral qalalyq sotynyń sheshimimen jeti jyl otasqan jubaılar arasyndaǵy neke 2018 jyly 19 jeltoqsanda buzylǵan edi. Bul otbasynda da úsh bala jazyqsyz zardap shekti. Bul joly Danagúl bolǵan jaıdy aqyl bezbenine salyp, apellıasııalyq shaǵym jazdy. Qalalyq sottyń sheshimin buzyp, otbasyn qalpyna keltirýdi surady. Apellıasııalyq sot alqasy bastalar aldynda jubaıy Nurhan da sotqa jazbasha aryz berip, jubaıymen tatýlasqanyn, ajyrasýdan bas tartatynyn aıtqan. Sóıtip sot alqasy is óndirisin qysqartýdy qajet dep sheshti. Taǵy bir shańyraq aman qaldy, úsh sábı tiri jetim atanbaıtyn boldy.
Degenmen, munyń bári saýsaqpen sanarlyq sırek kezdesetin mysaldar. Oblystyq statıstıka basqarmasynyń málimetinshe, óńirde 2017 jyly 4986 neke qıylsa, 1988 otbasy ajyrasyp ketken. 2018 jyly 4880 neke qıylyp, 1994 ajyrasý tirkelgen. Azamattyq isterdi qaraýshy №2 Oral qalalyq sotynyń dereginshe, 2016 jyly – 963, 2017 jyly – 1217, al 2018 jyly – 1072 ajyrasý tirkelgen. О́kinishke qaraı, osy oıran bolǵan otbasylarda qansha sábı bolǵany esepke alynbaıdy eken.
Degenmen, sońǵy bir-eki jylda ajyrasý máselesinde sál saıabyr baıqalatyndaı.
– Máselen, №2 Oral qalalyq sotynda 2019 jyldyń úsh aıynda ajyrasý boıynsha qaralyp, aıaqtalǵan isterdiń sany 409 boldy. Onyń ishinde qanaǵattandyrylǵany – 239. Al 63 is medıatorlardyń aralasýymen sheshildi. 36 talap ıesi keıin shaǵymyn qaraýsyz qaldyrýdy surady. 60 adam ajyrasý týraly talap-aryzynan bas tartty, – deıdi Nurgúl Qanatbaeva. Bul degenińiz, ajyrasýǵa aryz bergen 170 erli-zaıypty raıynan qaıtyp, otbasyn saqtap qaldy degen sóz ǵoı.
– Ár otbasynyń el aldynda, zań aldynda óz táýelsizdigi, óz quqyǵy bar. Oǵan eshkimniń de qol suǵýyna qaqysy joq. Tipti nekeni buzý týraly bolyp jatqan sot májilisinde erli-zaıyptynyń qarym-qatynasyn tolyqtaı anyqtaýǵa tyıym salynady. Kóbinese, jubaılardyń ózderi aıtqan jaıttarǵa qanaǵattanamyz. Sotta neke buzý jónindegi azamattyq ister kúndelikti qaralady. Neke buzý týraly sheshim shyǵarý eshqandaı qıyndyq týǵyzbaıdy. Otyz jyl otasqan jubaılar «ajyrasamyn» dep otyrsa, olardy aıyrmaýǵa sottyń amaly joq. Al batys elderinde neke buzý prosedýralaryna óte kúrdeli zańdar arqyly kóp tosqaýyl qoıylǵan, – deıdi Terekti aýdandyq sotynyń sýdıasy Merlan Qusaıynov.
Elimizdegi qoldanystaǵy zań boıynsha sottar neke buzý týraly azamattyq isterdi qaraǵan kezde sot májilisinde eki jaqty tatýlastyrý úshin áreket jasaýǵa múddeli bolady. Jubaılardyń talap-tilegin egjeı-tegjeıli zerttep, ne olardyń nekesin aıyrý qajet, ne úsh aıǵa deıin tatýlastyrý úshin merzim beredi. «Jubaılardyń otbasyn saqtap qalý, olardyń kámeletke tolmaǵan balalaryn tiri jetim qylyp qaldyrmaý úshin sottyń quzyryndaǵy bar múmkinshilik osy ǵana», deıdi Merlan Qusaıynov.
Degenmen, sońǵy kezde Joǵarǵy sot bastamasymen elimizde «Otbasylyq sot» qanatqaqty jobasy iske asyrylyp, árbir sotta «Otbasy ortalyqtary» ashylyp jatyr. Onda ajyrasý talabymen kelgen erli-zaıyptylarmen psıholog mamandar, tatýlastyrýshy sýdıa, medıatorlar sóılesedi, aqyl-keńes beredi. Shaǵymdanǵan jandardyń otbasylyq máselelerin anyqtap, qıyndyqty nekeni buzbaı-aq sheshýge bolatyn ońtaıly jol, baǵyt-baǵdar kórsetedi. Osyndaı ortalyqtardyń kómegimen ajyrasýdan aman qalǵan otbasy sany kóbeıipti. Qýanyshty jaǵdaı, árıne.
...Osy maqalany jazyp otyryp, oıyma Beıimbet Maılınniń «talaq» áńgimesi tústi. Ashýmen «talaq» dep aıtyp qalyp, keıin qatty qınalatyn Aıdarbektiń:
– Jeti jyldan beri erli-baıly bolyp kún ótkizdik. Sodan beri urys ta, talas ta bolǵan shyǵar. Qashanda jarasyp kete bermeıtin be edik. Bu da sonyń biri ǵoı. Meni ýaıymǵa salma, qatyn! Mende basqa nıet, buzyq kóńil joq. Ashýmen kisi ne aıtpaıdy, «ashýmen aıtqan sózdi perishte jazbaıdy» degen, – deıtini esińizde me?
Adamnyń ashýy aldymen kelip, otbasyn oıran-topyr etip ketse de, sońynan kelgen saý aqyldyń bárin jóndep, synǵandy bútindep, úzilgendi jalǵap jiberetin qasıeti bar. Joǵaryda mysal etken jandardyń sot sheshiminen keıin de aqylǵa kelip, ul-qyzynyń bolashaǵy úshin oshaǵyn qaıta jaqqany – naǵyz adamshylyq dep túsindik.
Batys Qazaqstan oblysy
