Qaısarlyq

Juma, 3 mamyr 2013 2:11

Lev Nıkolaevıch Gýmılev! Biraz jurtqa málim osy esimniń, ásirese, túbi bir týysqan túrki qaýymy júregine jyly, qadiri bólektigin artyq aıtyp jatýdyń qajeti bolmas. Budan góri uly dalanyń ǵajaıyp kóne syryn jańasha qyrynan jarqyratyp, álemdik shejiredegi ornyn qalpyna keltirýshi ómirindegi bireý bilse, bireý bilmes tusyna toqtalsaq deımiz. Álbette, sóz bul rette tar jol, taıǵaq keshýli bolǵan taǵdyrynyń Qaraǵandyǵa qatysty tarabynan qozǵalady.

Juma, 3 mamyr 2013 2:11

Lev Nıkolaevıch Gýmılev! Biraz jurtqa málim osy esimniń, ásirese, túbi bir týysqan túrki qaýymy júregine jyly, qadiri bólektigin artyq aıtyp jatýdyń qajeti bolmas. Budan góri uly dalanyń ǵajaıyp kóne syryn jańasha qyrynan jarqyratyp, álemdik shejiredegi ornyn qalpyna keltirýshi ómirindegi bireý bilse, bireý bilmes tusyna toqtalsaq deımiz. Álbette, sóz bul rette tar jol, taıǵaq keshýli bolǵan taǵdyrynyń Qaraǵandyǵa qatysty tarabynan qozǵalady. О́ıtkeni, tarıhymyz tereń tamyrshysynyń uzaqqa ulasqan qýdalaný kezi bir úziginiń osynda ushtasýynyń ózi jaıdan-jaı ótpegendigi ashylyp keledi. Zamanyndaǵy kóptegen aıtýly azamattardaı zorlyq-zombylyq kárine ushyrap, sol muńdastarynyń kóbindeı aty-shýly Qarlagqa qamalǵanda qara jumysqa jegilip júrip-aq ertedegi tutas bir dáýirdi qamtyǵan áıgili eńbekterin jazýdan qol úzbeýi jaıly derekter bar.

Bizge mundaı jaǵdaıatty «Bolashaq» ýnı­ver­sıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory Nurlan Dýlatbekov bastaǵan ǵalymdardyń tyńǵylyqty zertteýleri nátıjesindegi maǵ­lu­mattar alǵa tartýmen birge saıası qýǵyn-súr­gin zardabynan syr shertetin Dolınkadaǵy mu­ra­jaıda jınaqtalǵan aqpar anyqtatty. Jal­py alǵanda, gýmılevtaný týrasyndaǵy zertteý­ler, ǵylymı sıpattaǵy dúnıeler jetip artyl­ǵany­men, bulardyń mándiligi sol, ataqty tarıh­shynyń súıikti taqyrybynan qandaı da qıyn­dyqta bas tartpaǵanyn, esh aınymaǵanyn aıǵaqtaıdy.

Áńgimemizdi tarqata túskende, ataqty ǵa­lym­nyń Karlagqa tap bolýy – 1949 jyly úshinshi ret tutqyndalyp, endi 10 jylǵa sottalýymen baılanysady. «Zvezda», «Lenıngrad» jýrnaldary tóńiregindegi zobalań qarmaǵyna iligip, aty da, zaty da jan túrshigerlik Lefortovo túr­mesinen tikeleı japandaǵy Sherýbaı-Nura bólimshesine aıdalady. №8 Peschanyı erekshe lageri atalatyn oǵan memleketke «asa qaýipti» qylmyskerler, sonyń ishinde ekinshi, úshinshi ret tutqyndalǵandar toǵytylatyn. Qazirgi Abaı qalasynan 30 shaqyrym qashyqtyqta Qarabas, Qulaaıǵyrǵa qaraı alasa tóbeli-buıratty shoqylar baýraıyndaǵy elsiz, eleýsiz oıpańdarda ornalasqan onyń Sarysýdy qýalap Jańaarqaǵa deıin sozylǵan ondaǵan tarmaqtarynda qasiret shegýshiler sany qurylýynyń bir jyly ishinde ǵana 35 myń adamǵa jetedi. Olar osy mańaıda  salynyp jatqan shahtalar men qurylystardaǵy kúni uzaqqa tynym taptyrtpaıtyn jumysqa jegiledi. Munyń aldynda Belomor kanalyna qolmen jol arshýdy, tabıǵaty tózgisiz Norıls­ki­de ken tazartýdy bastan keshken tarıh­shy­ǵa mundaı ister tańsyq emes edi. Jeke kún­deliginde «…Qaraǵandy. Sýyq, ashtyq, banderashylar, vlasovshylar, aýyr jumys. Baǵyma qaraı, topograf, keıin pesh jaǵýshy bolyp ornalastym, odan ári áldenelerdi kóshirip jazyp júrdim. Dosym-Shahtan qashqan parsy Rahım. Parsy tilin úırenip júrmin. Barakta tarıhtan dáris oqımyn. Bizdiń rektordyń uly Levany ákeldi» dep jazǵanyndaı lagerlik ómiriniń elesi seziledi. Keıinde anyqtalǵandaı, mundaǵy Leva esimdi jigit ózi oqyǵan Lenıngrad memlekettik ýnıversıtetiniń rektory Aleksandr Alekseevıch Voznesenskııdiń balasy Lev Aleksandrovıch Voznesenskıı bolyp shyǵady. Onyń taǵdyr aıdaýymen ekeýiniń qandaı jaǵdaıda jolyqqanyn óz aýzynan jazyp alǵan professor Dýlatbekovtyń muraǵatynda: «Qas qaraıa meni Qazaqstan dalasynan oryn tepken erekshe lagerge ornalastyrysymen, baraqtardyń birinen áldekimniń búkshıgen pishinin kórdim, saqaly ósip ketken ol peshke ot ústemelep otyr eken. Bul Lev Nıkolaevıch Gýmılev edi» degen sózi saqtaýly tur.

Aıta ketý kerek, uly Túrik qaǵanatynyń qurylýy týraly álemde alǵash zerttelgen, alaıda, sol kezde keńestik júıege tosyn, unamsyz taqyrypta kandıdattyq dıssertasııa qorǵaýyna qarsylyqqa qaramastan, eńbegi janbaı jatyp sónip qalyp qoımaýyna múmkindik jasaǵan birden-bir adam Aleksandr Voznesenskıı bolǵanyn tarıhshy umytpaǵan, qıyn sáttegi qoldaýyn qadir tutqan. Kim biledi, ǵylymǵa taza, adal osyndaı adamnyń qamqorlyq-kómegi bolmaǵanda adamzat tarıhynyń tereń bir qatpary uzaqqa qozǵaýsyz qalar ma edi. Sodan sońǵy jyldarda qaýlaǵan jappaı qýǵyn-súrginniń qaı-qaısysyna ilikpeı, odan óz erkimen soǵysqa qatysyp, qaıtadan qamalyp, 15 jyly aıdaýda ótkizýge týra kelgen qıly qıyn jolda sol salynǵan iz maqsattan taıdyrmaǵany belgili. Taǵdyrdyń jazýyn qarańyzshy, ustazynyń balasy Lev Aleksandrovıchpen, oı-órisi bıik, bilimi keń zamandasymen lagerde kezdestirýi jiger janyǵany, kúres ushtaǵany jáne talassyz. Muny 1992 jyly «Lıteratýrnaıa ýcheba» jýrnalyna bergen suhbatynda aıtyp ótedi.

Gýmılev ómirin zertteýler boıynsha eń mańyzdy eńbekteriniń biri – «Baıyrǵy túrkilerge» alǵash 1935 jyly qalam tartylyp, «Ǵundar. Kóne dáýirdegi Ortalyq Azııa» kitabyndaı jazylýy lagerlerde jalǵastyrylǵany atalǵan suhbatta da ańǵarylady. Hat-habardy kólemdirek jazýǵa úıirligin sep qylyp tarıhshy baqylaýshylardyń soǵan ýaqyt qyspaýyn basshylardan surap mazalaı beredi. Aqyrynda tek óleń jazbaýy eskertiledi. Ash-aryq súıek súıretilgen, kúni uzaqqa azapty jumystan sharshap-qaljyraǵan, qumyrsqadaı órgen qandala talaýynan shala uıqy qysqan, neshe túrli qııanattar jan syzdatqan qysylshań jaǵdaıda da qalam tartý qandaı qaıtpas qaısarlyq deseńizshi. Rýhy myqty, senimi berik adamdarǵa ǵana tán rýhanı erliktiń óshpes shoǵy elimizdiń ertedegi tarıhyn túbirinen túrlendirgeni búginde árkimge aıan. Aǵashy syqyrlaǵan, jaryǵy kómeski, esik-terezesinen yzǵar jel esken barakta birge qonystas bolǵan ınjener-qurylysshy Alekseı Savchenkonyń esteligi boıynsha sonda kitapty tek jadyna túıgenderin eske túsire otyryp jazǵany bilinedi. Anda-sanda lager basshylarynyń ruhsatymen qolyna tıetin aqyn anasy Anna Ahmatova, lenıngradtyq ádebıetshi Emma Gershteın jibergen ádebıetterdi kóp ustamaý talabyna baılanysty tez oqylyp shyǵyp, qajetti jerleri zeıinge saqtalyp qalady eken. Áıgili kitaptardyń jazylýy Sherýbaı-Nura boıyndaǵy lagerde de, bir jyldan soń Altaıdaǵy Qamyslagqa aýystyrylǵanda jalǵastyrylǵanyn onda da seriktes bolǵan Aleksandr Voz­nesenskııdiń suhbatynda aıtylady. Ol tut­qyndar taqsyretine janashyrlyq tanytýshy izgi jan, sanıtarlyq bólimsheniń bastyǵy kapıtan Zaharovtyń tarıhshyny eki-úsh aı aýrýhanaǵa jatqyzyp, eńbegin erkin jazýyna erik týdyrǵanyn rızalyqpen ataıdy.

Ol kezdegi keńestik keńistiktiń qııan túk­pi­rindegi dalalyq lagerde Lev Gýmılevpen qıyndyqty qosa keshken taǵy bir taǵdyrlasy, Fransııanyń Qytaıdaǵy elshisiniń oqqaǵary bolǵan Nıkolaı Mıslevestiń eske túsirýi boıynsha ǵalymnyń syrtqy dúnıemen baılanysy, ásirese, joǵaryda atalǵan Gershteın atty kisi arqyly úzilmeı turypty. Al aty-jónin tolyq ataǵanda Emma Grıgorevna Gershteın degen birge oqyǵan bul áıel Lermontov shyǵarmashylyǵyn zertteýshi bilgir ádebıetshi retinde, sondaı-aq, anasy Anna Ahmatovamen, Reseıdiń zııaly qaýymynyń kórnekti tulǵalarymen pikirlestik, syılastyq qarym-qatynasta bolǵandyǵymen tanymal. Ǵalym qoljazbasynyń oqýshy dápterine kóshirilgen nusqasyn ártúrli joldarmen ǵylymı izdenisine burynnan tileýqor osy janǵa jiberip otyrǵan kórinedi. Taǵdyrdyń jazýymen tabany qazaq jerine tıgen az ǵana ýaqyttyń ózinde osyndaı 30 dápter jóneltip úlgeripti. Aıdaýdan oralǵansha solardy saqtaýdy ótingen hatynda: «Mılaıa, dorogaıa, nepovtorımaıa Emma, to, chto Vam doverıl – eta lýchshaıa chast menıa, eto kak by moı rebenok» dep jazady Lenıngradqa Sherýbaı-Nuradan. Bul jaıǵa toqtalǵanda jalpyadamzattyq qazynany asa baıytqan áıgili zertteýlerdiń birqatar taraýlary ózi tarıhyn tiriltýshi túrkilerdiń baıyrǵy topyraǵynda keldi deýdiń reti bar. Osy oraıda barynsha anyqtaı túsý áli de qajet degen oıdy da irkip qalǵymyz kelmeıdi. Uly tarıhshy ómirindegi beımálimdeý jaı bolyp qala bermeýi kerek. Osyny moıynǵa júkter Dolınkadaǵy murajaıda Lev Gýmılevtiń Qarlagtyń azabyn tarta júrip, ǵylymı eńbegin endetýi jóninde syr shertetin tolymdy muraǵattar joq derligi ókintedi. Tym bolmaǵanda «Baıyrǵy túrkiler» kitabynyń alǵy sózinde «Kitapty baspaǵa usynǵan ustazym M.I.Artamonov pen professorlar S.L.Tıhvınskıı, S.V.Kolesnıkke, son­daı-aq Norılsk jáne Qaraǵandy lagerlerinde tutqynda bolǵan kúnderimdi birge bólisken dos­tarym L.A.Voznesenskıı men D.E.Alshybaıǵa júrekjardy alǵys bildiremin» dep jazylǵan sońǵy qulaqqa etene jaqyn, aramyzda keń taraǵan esimdegi kisi kim ekenin anyqtaý es­kerilmeı keledi. Bulaısha erekshe qurmet tanytylǵan dosynyń tegin adam bolmaǵany anyq. Keıinnen eske alýy boıynsha lagerdegi tutqyndaǵylardyń ishinde qazaq, tatar, ózbek azamattarymen aralasyp-quralasyp, jıi til­desip, bir-birine túsinisti, isine qajetti til­derin úırenýge den qoıǵanyndaı aralarynan asa baýyrlasýǵa oqyǵan-toqyǵany kóp, rýhanı syrlastyǵy laıyq jan bolýy sózsiz.

Iá, tarıh ǵylymyndaǵy erlik bir tóbe, sol jolda zobalań jyldardyń qaharynan qaıyspaı, azamattyq tulǵany joǵary ustap, alǵa qoıǵan maqsatqa jetýdegi erlik te teńdessizdigi bir bólek ǵalymnyń Qaraǵandy jerinde qaıralǵan qaısarlyq izi osyndaı. Tarıhymyzdyń tamyryn tereńdetken qaısarlyq!

Aıqyn NESIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».

QARAǴANDY.