Qoǵam • 15 Mamyr, 2019

Jyldar men syndar

1632 ret

kórsetildi

11 mın

oqý úshin

Júz jyldyq tarıh. Bir ǵasyrdy qamtıtyn ýaqytta qazaq halqy nebir aýmaly-tókpeli kezeńderdi basynan ótkerdi. Osynaý júz jyldaǵy árqıly oqıǵalardy, basty máselelerdi «Egemen Qazaqstan» gazeti halyqpen bólisip otyrdy.

Egemen Qazaqstan

Alǵash «Ushqyn» bolyp irgesin qalaǵannan bastap ózekti taqyryptardy ózine bastama etip alǵan gazet asharshylyqty, zulmatty jyldardy, soǵys kezderin, tyń ıgerý jyldaryn da totalıtarızmniń tońmoıyn kezeńinde de zamana sózin aıta bildi. Ata-babamyz ańsaǵan táýelsizdikke qol jetkizgen kúnniń kýási bolyp, jaqsylyqtyń jarshysyna aınaldy. 54 jyl «Sosıalıstik Qazaqstan» bolyp kelgen gazet táýelsizdikpen birge qaıta túlep «Egemen Qazaqstan» ataýyn ıemdendi. Alash arystary negizin qalap, mańdaı terlerin sińirgen gazetti qazaqtyń elim degen eńseli uldary basqardy. Azattyq tańy atqan shaqta Sherhan Murtaza, Ábish Kekilbaev syndy birtýar aǵalarymyz basshylyq etken shańyraqtyń tizginin ustaý kez kelgen adamǵa buıyra bermeıtin baq dep oılaımyn.

Qazaqstan Prezıdenti Ákimshiligi ishki saıasat bólimi meńgerýshisiniń orynbasary bolyp qyzmet atqaryp júrgen kezimde «Egemen Qazaqstannyń» bas redaktory bolyp otyrǵan N.Orazalın Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń birinshi hatshysy bolyp saılandy. Men «Egemen Qazaqstan» gazetiniń bas redaktory bolyp bekitildim. Tarıhy tereń gazette atqaratyn negizgi mindetterimiz memlekettik saıasatty nasıhattaý, gazet tırajyn kóterý, qundy maqalalardyń sanyn arttyrý, redaksııany aqyryndap Astanaǵa kóshirý máselesi tur edi. Alǵash astanamyz Almatydan Astanaǵa aýysqan shaqta Elbasymyz áýejaıda Alataýdyń shyńyna qarap turyp «Biz Alataýǵa syımaı ketip bara jatqan joqpyz, Alataýdy qımaı ketip baramyz» dep edi basyn ıip. Sosyn maǵan burylyp «Áı, Ýálıhan, «Egemen Qazaqstannyń» basyn sen de Astanaǵa bur» dep aıtty. Qyzmetke kelgen eń alǵashqy kezeńderde «Egemen Qazaqstandy» Astanaǵa kóshirýmen aınalysyp, birqatar keleli ister atqaryldy. Birde-bir jýrnalıst Astanaǵa úısiz-kúısiz barmasyn degen Elbasynyń jeke tapsyrmasymen jańa ǵımarattar salyndy, satyp alyndy. Boıdaq azamattarǵa bes bólmeli páter alyp, árqaısysyna bir-bir bólmeden berdik. Ornalastyrý jumystary atqarylyp, birde-bir jýrnalıst Astanaǵa úısiz-kúısiz barǵan joq. Bul sondaı bir qıyn-qystaý kezeńderde Elbasymyzdyń jýrnalısterge jasaǵan qamqorlyǵy bolatyn. Osy kezeńderde orynbasarym Erjuman Smaıyl taza gazet shyǵarýmen aınalysty. Al men ártúrli mekemelermen kelissózder júrgizip gazetke jańa ǵımarat aldyq.

Áli esimde «Egemenge» bas redaktor bolyp kelgennen keıin Qazaqstannyń Halyq jazýshysy Sheraǵańdy, Sherhan Murtazany ózime keńesshilik qyzmetke shaqyrdym. Jalǵyzilikti júrgen shaǵy edi. «Jazǵanymdy qysqartpasań, kelisemin» dedi. Ekeýmiz qol alystyq. Sherhan Murtaza gazetke abyroı ǵana ákelgen joq. Ol óziniń ótkir oıyn, jaltaqtamaıtyn minezin de alyp keldi. Bul keıbir oppozısııalyq basylym basshylaryna unaı da qoıǵan joq. Sondaı basylymnyń biri «Sherhan Murtaza «Egemenniń» bosaǵasynda otyr» dep jazypty. Sonda Sheraǵań «Egemen Qazaqstan» sııaqty ulttyq gazettiń bosaǵasy bolmaıdy. Onyń barlyq jeri tór» dep jaýap bergen edi. Iá, sol sııaqty Ádil Dúısenbek, Janbolat Aýpbaı, Jumagúl Solty, Baqyt Balǵarına, Gúlzeınep Sádirqyzy, Qarashash Toqsanbaı, Marat Aqqul, Samat Musa, Seıfolla Shaıynǵazy, Ǵabıt Músirep, Súleımen Mámet, Meırambek Tólepbergen,Talǵat Súıinbaı jáne t.b. birge qyzmettes bolǵan qalamger jýrnalısterdiń bári de «Egemenniń» kórki boldy. Olar «Egemenniń» tórinde otyrdy. Myń da bir rahmet!

Qyzmetke kelgen kúnnen bastap gazettiń sapasy, mazmuny artýyna bar kúsh-jigerimiz jumsaldy. «Oıtolǵaq», «Topjarǵan», «Talbesik», «Sóz suraımyn» t.b. aıdarlar arqyly elimizdegi jáne halyqaralyq aqparattardy oqyrmanǵa der kezinde qyzyqty etip jetkizýge tyrystyq. «Egemen Qazaqstan»: hat-qorjyn» degen arnaıy aıdar ashyp oqyrmandardyń ózekjardy oılaryn jarııalap, halyqpen tikeleı baılanys ornattyq. «Sóz soıyl» – ázil- qaljyń aıdarynda satıranyń shymshyma tilimen talaı aıtylmaı júrgen taqyryptardy qozǵadyq. Tarıh betterinen syr shertip, talaı túıtkildi dúnıelerdiń sheshimin tabýǵa tyrystyq. Toqtar Beıisqulov 1937-1938 jyldardaǵy jazyqsyz qurbandardyń biri uly jazýshy Beıimbet Maılın týraly «Beıimbet Maılındi atqan kim?» atty derekti esse-tolǵaý kitabynan yqshamdap Maılın ómiriniń negizgi derekterinen turatyn «At degen kim? Atqan kim?» degen kólemdi maqalasyn jarııalaýǵa berdi. Maqala arysymyz jaıynda birqatar tyń aqparattardy halyqqa jetkize bildi.

Ulttyń bolashaǵyna berik qorǵan, salt-dástúrimizdi jańǵyrtý maqsatynda «Ulttyq tárbıe» aıdaryn júrgizdik. Osy aıdarda M.Álimbaevtyń «Halyq taǵlımaty» degen ataýmen halyq danalyǵyn túsindiretin eńbegi úzdiksiz basylyp turdy: «Úıirinen aıyrylǵan maldy qasqyr jeıdi». Adamdarǵa arnaıy aıtylǵan sóz ekeni aıan. El-jurtynan bólinip, bótendi saǵalama, óıtseń mert bolasyń». Maqalada osy tektes naqyldar jınaqtaldy. Sol ýaqyttarda Á.Kekilbaev aǵamyzben arnaıy suhbattasyp, elimizdiń bolashaqqa qoıylǵan maqsattarynyń durys-burystyǵyna taldaýlar júrgizgen «Dúnıeni túzetkiń kelse, áýeli óziń túzel» degen suhbatym 1997 jyldyń 6 qyrkúıegindegi sanynda jarııalandy.

Áli kúnge deıin elimizdiń ǵana emes, álemniń nazaryn ózine aýdartyp otyrǵan Aral taǵdyry bizdi de beıjaı qaldyrmady. Men basshylyq etken ýaqyttarda gazettiń kóptegen sandarynda Aral teńiziniń jaı-kúıine baılanysty jazylǵan maqalalar jaryq kórip, Aral qasireti barsha halyqtyń qasireti ekendigi sanaǵa sińirildi. 1997 jyly qazaqtyń birtýar ǵalymy, klassık jazýshymyz M.O.Áýezovtiń týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı 12 aılyq músháıra jarııalanyp, elimizdiń belgili aqyndarynyń óleńderi basyldy. Gazetimizdiń ár sanynda Áýezovtiń ómiri men shyǵarmashylyǵyna arnalǵan maqalalar, monografııaǵa júk bolarlyq eńbekter jarııalandy. Z.Qabdolovtyń «Meniń Áýezovim» roman-essesi men «Áýezovtiń ásemdik álemin» taldap-tolǵaıtyn ǵylymı-zertteý eńbekteri toptasqan kitaby tóńireginde S.Ábdraıymulyna bergen suhbaty jarııalandy. Suhbatta keıipkerlerdiń prototıpterine, Áýezov ómirine qatysty birqatar tyń aqparattar aıtyldy.

Sol ýaqytta, aıta keterlik eń úlken dúnıe, bir jarym jylǵa jýyq ýaqytqa sozylǵan keıinnen kitap bolyp basylyp shyqqan Sherhan Murtaza men Kamal Smaıylovtyń hattaryn aıtýǵa bolady. Halyqtyń oıyndaǵy pikirler búkpesiz jarııalandy. Bul gazettiń bedelin arttyryp qana qoımaı onyń tırajynyń ósýine de áser etti. K.Smaıylov «О́z kinámizdi bireýden kórmeıik» (Sherhanǵa hat) hatynda: «Til týraly talasqan 5 jyldyń ishinde qazaqsha-aǵylshynsha birden lespe aýdaratyn (sınhron) bir top adam daıyndaı almaǵanymyzdy ne deımiz? Halyqaralyq jıyndarda, kezdesýlerde aǵylshynsha aýdarmasy bolsa, qaı tilde sóıleseń de báribir emes pe? Biraq soǵan jete almaı júrmiz ǵoı» dep búgingi kúnge deıin ózektiligin joımaǵan máseleni kóterdi. Sh.Murtaza «Kim qorqynyshty?» degen hatynda: «Kamal dos! Sońǵy hatyńda sen óner, kıno, teledıdar aýanyna atbasyn burypsyń. Onyń oryndy eken dedim. Al endi osy soıqan saıasat arqyly jas memleketimizdiń jan dúnıesin rýhanı aýrýmen ýlap jatqany adamǵa da, Allaǵa da aıan. Mysaly, AQSh-tyń ózi tyıym

salǵan neshe túrli qubyjyq, ımansyz, arsyz fılmderi bizdiń áli táýelsiz arnalardan aǵyl-tegil kórsetilip jatady», dep bolashaqqa alańdaýshylyq tanytady. Joǵaryda aıtqan Sherhan Murtazaulynyń kúdigi rastalyp otyrǵanyn búgingi kún dáleldep otyr. Internettiń qaryshtap damyǵan zamanynda jastarymyzdy ózge eldiń yqpalynan áli de taza ustaýǵa múmkindik jasaı almaı otyrmyz. Sheraǵańnyń osy hatyna Kamal Smaıylov «Rýhanı ózek úzilmese…» degen haty arqyly birqatar jaýaptar beredi. «Sen, Sherhan, meni «Internet» (álemdik birtutas aqparat júıesi), «Intelsat» (jer betin túgel derlik qamtıtyn televızııalyq spýtnık) degen qaıdaǵy joqty jazasyń dep jazǵyrasyń. Olar týraly qazaq basylymynda alǵash ret aıtylyp otyrǵany osy bolar. Biz jazaıyq-jazbaıyq, maqtaıyq-maqtamaıyq olar bizsiz de kún kóredi, biraq biz endigi jerde olarsyz kún kóre almaıtyn bolamyz» dep bolashaqty boljaı bilgen. Buny 1997 jyly jazǵandyǵyn eskergenimiz jón. Ýaqytynan kósh ilgeri oılaıtyn eki aǵamyzdyń bir-birine aıtqan pikirlerinen ultqa janashyrlyqty baıqaý qıyn emes. Kamal aǵamyzdyń osy maqalasynda «Qazaqtardyń sany osy 8 jylda mıllıon adamǵa ósse de, qazaq kitaptary men gazet-jýrnaldary birneshe ese azaıyp ketti. 1989 jyly qazaq tilinde 10 mıllıon dana kitap bolsa, 1996 jyly 600 myń dana ǵana kitap shyqty. Onyń da 70%-y oqýlyqtar. Ulttyq kitaphanada 5 mıllıonǵa jýyq kitap bar. Sonyń 4 prosenti ǵana qazaq kitaptary» dep áli kúnge deıin túıini jazylmaǵan máseleni osydan 22 jyl buryn aıtyp edi. «Bir oı meni tynyshsyzdandyrady. Aǵa urpaqtyń esimderi men isteri erteń eshkimge kerek bolmaı qala ma? Keler urpaqqa keshegi tarıh qanshalyq qajet bolar eken? Qazirdiń ózinde arada úzilis bastaldy» deıdi. Osy bir aıtylǵan oılar búgingi kúnge deıin ózektiligin joımaı, kerisinshe tereńdeı túskendigi aıtpasada belgili. Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń «Bolashaqqa baǵdar: rýhanı jańǵyrý», «Uly dalanyń jeti qyry» atty maqalalary osy máselelerdi jańa qyrynan qoıyp otyr.

Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń árbir memleketke barǵan resmı saparlaryn qaperde ustap, ulttyń bolashaǵyna jasaǵan kelissózderin, eline baǵyttap aıtqan naqylyn, oı-pikirlerin ýaqytyly halyqqa jetkizip otyrdyq. Qazaqstannyń bolashaǵynyń jarqyn bolýy úshin bar qajyr-qaıratyn aıamaǵan Elbasynyń aýzynan shyqqan sózderin búkpesiz, boıamasyz halyqqa usyna bildik. «Egemen Qazaqstan» gazetinde sol jyldary «Egemen-aqparat» shyǵa bastady. Qazaq memlekettigimizdiń tarıhy jańara tústi. T.Omarbekov, M.Qoıgeldi, B.Aıaǵanov, B.Káribaev syndy tarıhshylar el memlekettiginiń asyl arnalaryn izdedi.

Ustazym, belgili kósemsózshi, jazýshy Sarbas Aqtaev aıtyp edi. «Ýálıhan, sen baqytty jýrnalıssiń. Qazaq jýrnalıstıkasynyń balalyǵy «Ulandy», jastyǵy «Jas Alashty», danalyǵy «Egemen Qazaqstandy» basqardyń» dep. Árıne búginde 100 jyldyǵyn atap ótip otyrǵan «Egemen Qazaqstan» gazetindegi jyldar meniń eń baqytty jyldarym dep bilemin. Gazettiń oqyrmany kóp bolsyn! Ulttyń mereıin kótergen bas basylymnyń ǵumyry uzaq bolsyn. Gazet ujymyna shyǵarmashylyq tabys tileımin!

Ýálıhan QALIJANOV,

UǴA akademıgi,

«Egemen Qazaqstan» gazetiniń 1996-1998 jyldardaǵy bas redaktory

ALMATY