Egiz órim

Juma, 1 aqpan 2013 7:23

1913 jyly Orynbor qalasynda arab qarpimen jaryq kórgen – qazaqtyń tuńǵysh qoǵamdyq, saıası jáne ádebı gazeti «Qazaq» pen onyń tuńǵysh Bas redaktory – HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysy jetekshileriniń biri, aqyn, pýblısıst, qazaq tili bilimi men ádebıettaný ǵylymdarynyń negizin salýshy ǵalym, ulttyq jazýdyń reformatory, aǵartýshy Ahmet Baıtursynovtyń mereıtoılary bıyl qatar kelip otyr.

Juma, 1 aqpan 2013 7:23

1913 jyly Orynbor qalasynda arab qarpimen jaryq kórgen – qazaqtyń tuńǵysh qoǵamdyq, saıası jáne ádebı gazeti «Qazaq» pen onyń tuńǵysh Bas redaktory – HH ǵasyrdyń basyndaǵy qazaq ult-azattyq qozǵalysy jetekshileriniń biri, aqyn, pýblısıst, qazaq tili bilimi men ádebıettaný ǵylymdarynyń negizin salýshy ǵalym, ulttyq jazýdyń reformatory, aǵartýshy Ahmet Baıtursynovtyń mereıtoılary bıyl qatar kelip otyr.

Búginde «Qazaq» gazeti desek, aldymen Baıtursynov esimi oıǵa oralady. Sol sııaqty, Baıtursynov týraly áńgime qozǵaǵanda «Qazaq» gazetine soqpaı óte almaımyz. Bul ekeýi kádimgi egiz uǵym-egiz órim desek, artyq aıtqandyǵymyz emes. Sondyqtan, «Qazaq» gazetiniń qaı­talanbas qysqa ǵumyryn sanamyzda qaıta bir jańǵyrtý úshin áńgimemizdi Ahmet Baıtursynovtyń ómir joldaryn eske alýdan bas­ta­ǵanymyz durys bolar.

Qazaqtyń múddesi úshin patshaǵa qarsy shyqqan Baıtursynovty 1909 jyldyń 1 shildesinde gýbernator Troınıskıı óz buıryǵymen Semeı túrmesine qamaǵany belgili. Biraq, arystan minezdi Ahań abaqtyda da aıǵa atylýyn qoımady. «Qazaq ózin-ózi basqarý kerek!» degen arqyraǵan úni túrmedegilerdi shyrt uıqydan oıatty. Budan seskengen patsha jandarmdary 1910 jyldyń 9 naýryzynda ony endi qazaq arasynan oqshaýlaý maqsatynda  Orynborǵa jer aýdardy. Almas qylysh qap túbinde jatqan ba?! Ahań bul jaqta da jaı jatqan joq. 1913 jyldyń 2 aqpan kúni «Qazaq» degen gazet jarq etip dúnıege keldi. Bas redaktory – Ahmet Baıtursynov! Osydan keıin patshanyń jandaıshaptary qalaıda gazetti jaýyp, Baıtursynovtyń kózin qurtýǵa umtyldy. Biraq odan eshteńe shyqpady. Alashtyń Álıhan Bókeıhanov, Mirjaqyp Dýlatov syndy qaıratkerleri «Qazaqtyń» tóńiregine shoǵyrlana bastady. Osylaı qazaq zııalylary dúrkireı kóterilip, «Qazaqtyń» týyn jelbiretti. Jas basylymnyń aıdarynan jel esti.

Osy tarıhı kezeńde ult ómirine qatysty birde-bir ózekti másele, eleýli oqıǵa bul basylymnyń nazarynan tys qalǵan joq. Búkil qazaq jurty «Qazaqty» oqyp, ońy men solyn tanýǵa tyrysty. Jańa qalyptasyp kele jatqan ult zııalylary «Qazaqty» oqyp, qaırattandy.

Revolıýsııalyq ózgeristerge deıin-aq ult múddesi jolynda tabandy kúresker retinde tanylǵan Ahmet Baıtursynov bastaǵan alash zııalylary qazaq jerine my­syq­tabandap kirip kele jetqan qarashekpendilerdiń túpki nıetterin áshkereleýge kiristi. Qazaqtyń órisi men qonysyn taryltyp, shuraıly jerlerdi pyshaq ústinen bólip alǵan otarshyl bıliktiń ókilderin syn qalamymen shanshydy. Sóıte otyryp, qazaq aýyldaryn jedel, jappaı otyryqshy turmysqa kóshýden saqtandyrdy. Jeke qojalyq ıelerin egin jáne mal sharýashylyǵyn júrgizýdiń, taýarly óndirispen aınalysýdyń ozyq úlgilerimen tanystyrdy. О́ktemshil bıliktiń túrli saıası aılasyna ulttyq birlik pen parasatty qarsy qoıýǵa úndedi. Týǵan jerdiń baılyǵyn óz ıgiligine jaratý úshin halqyn óner, bilimdi ıgerýge shaqyrdy.

Qazaq eliniń daǵdaryp, belgili bir toqtamǵa kele almaı qınalǵan tusy – orystyń basqa eldermen soǵysyna qazaqtan ásker jınaý máselesi edi. 1916 jyldyń jazynda maıdandaǵy qara jumysqa qazaqtyń 19-21 aralyǵyndaǵy jastaryn alý jónindegi patsha jarlyǵy shyqty. «Qazaq» gazeti osy tusta taısalmas­tan óz pikirin ashyq aıtty. Halyq arasynda pikirtalas uıymdastyrdy. Baıtursynov bastaǵan biraz qazaq zııalysy osy pikirlerdi tujy­rymdap, jınaqtaǵannan keıin búkil qazaq halqynyń atynan Reseı Mem­lekettik keńesi men Soǵys mı­nıstrine jetkizdi. Budan keıin Re­seı Memlekettik dýmasyndaǵy mu­sylman fraksııasynyń tóra­ǵasy K.Tevkelev Bas redaktor Baı­tursynovty Máskeýge arnaıy sha­qyryp, fraksııanyń májilisine qa­tystyrýǵa májbúr boldy. Dýmada sóz alǵan Baıtursynov qazaqtarǵa jeke múftılik ashý, eger qazaqtardy áskerge alsa, ony qara jumysqa jekpeı, atty áskerler sapyna qosý, qazaq jerine Reseıden qonys aýdarýshylardy dereý toqtatý kerektigin kesip aıtty. Biraq, aq patsha oǵan qulaq aspady. Onyń sońy 1916 jylǵy ult-azattyq kóteriliske ákelip soqqany tarıhtan belgili.

«Qazaq» gazeti osynyń bárin óz oqyrmandaryna búkpesiz jetkize bildi. Orynborda aptasyna bir ret, al 1915 jyldan aptasyna eki retten shyǵa bastaǵan «Qazaq» gazetin Qazan, Ýfa, Máskeý, Tomski, Peterbor jurtshylyǵymen qosa Qytaı, Túrkııa qazaqtary da aldyryp oqydy. Bul Reseı jandarmdaryn odan saıyn úreılendirdi. «Qa­zaqtyń» tırajy kún saıyn kó­beıe tústi. Osy tusta myna bir jaǵdaıdy aıta ketpesek, ádiletsizdik bolar edi.

Alǵashqy kezderi qarjy tap­shylyǵyna baılanysty «Qazaqty» úsh-aq adam shyǵarǵanyn búginde ekiniń biri bile bermeıdi. Olar – redaktor A.Baıtursynov, tehnıkalyq redaktorlary jáne taratýshylary – Ahańnyń jubaıy Aleksandra Ivanovna men qyzy Sholpan edi. 1918 jyly gazet jabyldy. Osy aralyqta 265 nómiri jaryq kórdi. Tırajy 3 myń danadan 8 myń danaǵa jetti. Alash arystary – Á.Bókeıhanov, M.Dý­latov, Sh.Qudaıberdıev, M.Ju­mabaev, J.Aımaýytov, S.To­raı­ǵyrov, Jansha jáne Halel Dos­muhamedovter, taǵy basqa elge tanymal qalamgerler «Qazaq» gazeti úshin aıanbaı ter tókti.

Osy oraıda Ahańnyń jary Alek­sandra Ivanovna jaıynda azdaǵan aqpar bere ketken artyqtyq etpeıtin sııaqty. 1878 jyly Reseı­diń Chelıabi oblysynda dúnıege kel­gen. Bul kisiniń ulty orys. Bi­raq, Ahańmen otaý qurǵannan keıin musylman dinin qabyldap, Badrısafa degen esimdi ıelengen. Osy esimmen el esinde saqtalyp qaldy. Qazaq jerine qonys aýdarǵan áke-sheshesi Qostanaı qalasynan 100 shaqyrymdaı jerdegi Áýlıekól aýylyna taban tireıdi. Reseıde arnaıy bilim alǵan Aleksandra Ivanovna osy jerdegi orys-qazaq mektebine muǵalim bolyp ornalasady.

Al, Ahań Torǵaıdaǵy 2 synyptyq orys-qazaq orta mektebin bitirgennen keıin 1891 jyly Orynbordaǵy 4 jyldyq mektepke oqýǵa túsedi. 1895 jyly Qostanaı oblysyndaǵy Áýlıekól aýylyndaǵy orys-qa­zaq mektebine muǵalim bolyp qyz­metke turady. Osynda óziniń bola­shaq jary Aleksandramen tany­sady. Aqyry, 1896 jyly ekeýi Troısk qalasyndaǵy meshit­te ne­kelerin qıdyrady. Meshit­tiń ıma­my Zeınýlla ıshanǵa Alek­sandranyń ultyn – tatar, aty-jónin – Baıtursynova Badrısafa Mu­ha­medsadyqqyzy dep jazǵyzady. «Badrı» – arabsha «tolǵan aı» degen maǵynany, «safa» – «móldir, tunyq, taza» degen uǵymdy bildiredi. El arasynda aq kelin atanǵan Badrısafa ómiriniń sońyna deıin sharıǵat zańdaryn pir tutyp, súıgen jary úshin basyn báıgege tigip ótedi.

Ahań shyǵarǵan «Qazaq» gazetin Badrısafa ekinshi balasyndaı aıalaıdy. 1914 jyly A.Baıtursynov gazettiń bas maqalasynda patsha jan­darmdaryn qatty synǵa alady. Budan shoshynǵan Orynbor gýbernatory Sýhomlın gazetke 1500 som kóleminde aıyp tóleýge nemese maqala avtoryn úsh aı merzimge qamaýǵa alý jóninde sheshim shyǵarady. Gazettiń qarjysyn shyǵarǵansha ózim úsh aı abaqtyda otyraıyn degen sheshimmen Ahań jandarmdarǵa keledi. 20 qazan kúni qamaýǵa alynady. Osynyń bári júregin syzdatqan Badrısafa «Qazaq» gazetin shyǵarysa júrip, «Alash» partııasynyń belsendi músheleriniń birine aınalady.

A.Baıtursynov 1917 jylǵy revolıýsııalyq ózgerister tusynda qazaq ult-azattyq qozǵalysyna jetekshilik etedi. Ony biz «Qazaq» gazetinde basylǵan ártúrli taqy­ryptardaǵy shyǵarmalardan anyq kóremiz. Ol birde bylaı dep jazady: «Qazaqtarǵa aqpan revolıýsııa­sy qanshalyqty túsinikti bolsa, Qazan tóńkerisi olarǵa sonshalyqty túsiniksiz kórindi. Qazaq halqy al­ǵash­qy revolıýsııany qandaı qýa­nyshpen qarsy alsa, týra sondaı úreımen ekinshisin qarsy alýǵa máj­búr boldy. …Birinshiden olardy patsha úkimetiniń qanaýy men zorlyǵynan qutqarýynda, ekinshiden, olardyń ózimizdi ózimiz basqarsaq degen eski úmitiniń nyǵaıýynda edi». Bul oılaryn ol 1920 jyly Lenınge joldaǵan hattarynda odan saıyn nyǵarlaı túsedi. Munda tek qazaq ul­tynyń ǵana emes, búkil túrki jur­tynyń, Shyǵys áleminiń ortaq múddelerin ashyq aıtady.

Sol jyldyń 17 mamyrynda jazǵan «Lenın joldastyń ult jáne otar máseleleri týraly tezısterine qosymsha» dep atalatyn hatynda Qazaq revkomynyń qurylǵanyna 10 aı ótkendigin, ókinishke qaraı, Máskeý men qazaq halqynyń arasynda ózara senim ornamaǵandyǵyn, Reseı kommýnısteriniń qazaq hal­qyna alýan túrli ústemdigin júr­gizip otyrǵandyǵyn, sol sebepti Qazaqstandy tek qana halyq tolyq senetin qazaq zııalylary basqarý kerektigin batyl eskertedi. Al týra bir aıdan keıin, 17 maýsymda jazǵan bir hatynda Lenın tezısterine óziniń jeke syn-eskertpelerin joldaı otyryp: «Bostandyqqa jetýdiń jolyn qazaq eli ózi tańdaýy kerek, oǵan jetýdiń bar aýyrtpalyǵy men jaýapkershiligin ult qaıratkerleri kóterýge tıisti. Komıntern men Reseı kommýnısteriniń Shyǵysqa «kómegi» kúshpen tańylmaýy kerek! Onyń ornyna janashyr qoldaý kerek!» dep óktem ún qatady.

Eger A.Baıtursynovtyń ómir jo­lyna nazar aýdarsaq, ony «Qa­zaq» gazetine deıingi jáne «Qa­zaq» gazetinen keıingi dep eki ke­zeńge bólip qarastyrǵan durys sııaq­ty. Olaı bolsa, Ahańnyń 1913 jylǵa deıingi qyzmeti men shy­ǵarmashylyǵyna sholý jasap kóreıik. Baıtursynovtyń saıası qyz­met jolyna túsýi 1905 jylǵa tuspa-tus keledi. Sol jyly ol «Qarqaraly petısııasyn» jazyp, 15 myńǵa jýyq adamǵa qol qoıdyrtyp, Reseı patshasyna joldaıdy. Onda qazaq halqyna bilim berý, jergilikti basqarý, ar-ojdan bostandyǵy, din ustaný erkindigi, senzýrasyz gazet shyǵarý, baspahana ashý máseleleri kóterilgen. Ásirese, qazaq dalasyna orys sharýalarynyń qonys aýdarýyn úzildi-kesildi toqtatý talap etilgen. Sol kezden bastap Baıtursynovtyń basyna bult úıiriledi.

Túrmeden shyqqannan keıin Baı­tursynov jýrnalıstıkaǵa túbegeıli bet burdy. «Qarqaraly petısııasy» endi «Qazaq» gazetiniń negizgi baǵdarlamasyna aınaldy. Gazette saıası-áleýmettik taqyryptardan basqa qazaq eliniń tarıhı shejiresine qatysty maqalalar da úzbeı jarıalandy. Abaıdyń ómiri men aqyndyǵy týraly «Qazaqtyń bas aqyny» atty maqala da osy gazette basyldy. Qazaq tili men ádebıeti jaıynda ózi jazǵan shyǵarmalarymen qosa Á.Bókeıhanovtyń, M.Dýlatovtyń, Sh.Qudaıberdiulynyń tereń oıly dúnıelerin osy gazet arqyly halyqqa jetkizdi. Sonymen qosa, M.Jumabaevtyń, J.Aımaýytovtyń, S.Dónentaevtyń, B.Maılınniń, S.Toraıǵyrovtyń, Ǵ.Qarashtyń, Q.Serkebaevtyń, Á.Qońyratbaevtyń óleńderi, áńgimeleri, ádebıet týraly syn maqalalary, L.Tolstoıdyń, A.Chehovtyń, M.Lermontovtyń, V.Korolenkonyń, I.Krylovtyń shyǵarmalary qazaq tilinde jaryq kórdi.

Gazet jumysyn uıymdastyrýmen birge A.Baıtursynov Qazaq sezderi men Qazaq komıtetteri jumystaryna da belsene aralasty. Bul uıymdarǵa «Qazaq» gazeti arqyly saıası-teo­rııalyq baǵyt-baǵdar siltep otyrdy. Baıtursynov, Bókeıhanov, Dý­latov bastaǵan úshtiktiń jankeshti uıymdastyrýshylyq jumystarynyń arqasynda 1917 jyly Alash partııasy men Alash úkimeti ómirge keldi. Baıtursynov Alash partııasy baǵdarlamasyn daıarlaýǵa atsalysty. Alashorda úkimeti quramy bekitilgende Baıtursynov oqý-aǵartý komıssııasynyń tóraǵasy bolyp saılandy. 1919 jylǵa deıin Alashorda úkimetiniń Torǵaı oblystyq bóliminiń múshesi boldy.

Sol jyldyń naýryz aıynda Alashorda úkimetiniń atynan Máskeýge Keńes úkimetimen kelis­sózge attandy. Shilde aıynda RKFSR Halyq Komıssarlar Keńesi men Qazaq áskerı revolıýsııalyq komıteti tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldy. Kóp uzamaı qaıtadan kóńiline kirbiń túsken Baıtursynov Qazaqstandy basqarý isindegi Lenınniń saıasatyna qarsy shyqty. О́z pikirin Lenınge ashyq hat arqyly jetkizdi. Onda ol Qazrevkom múshesi re­tin­de Qazaqstannyń Reseımen sheka­ra­syndaǵy ádiletsizdiktermen kelise almaıtyndyǵyn bildire otyryp, Qostanaı ýezin Chelıabınski oblysyna qosýǵa bolmaıtyndyǵyn, Qostanaıdy Qazaqstanǵa qaıtarý kerektigin talap etti. Sóıtip, Qos­tanaıdy qorǵap qaldy. 1921 jyly óz erkimen RK(b) quramynan shyqty.

1929 jyly Baıtursynov halyq jaýy retinde Arhangelskige jer aýdaryldy. Badrısafa súıgen jaryna adaldyǵyn saqtaı bildi. Sol úshin qyzy Sholpanmen birge Tomsk oblysyna jer aýdarylady. Patsha jandarmdaryna bul da azdyq etse kerek, birazdan keıin Sholpandy Tomskide qaldyrady da, Badrısafany Batys-Sibirge jer aýdaryp, aǵash kesý ju­my­syna salady.

A.Baıtursynov 1934 jyly túr­me­den shyqqannan keıin otbasymen Almatyǵa kelip turdy. Biraq, qa­zaq ultynyń kósemine qyzmet tabylmady. Densaýlyǵy nasharlaı bastaǵan jary Badrısafany aman alyp qalý úshin Ahań kúnkóris qamyna kiristi. Murajaıda kúzetshi, týberkýlez dıspanserinde sanı­tar bolyp ta jumys istedi. Ke­ńes­tik janalǵyshtar Ahańa muny da kóp kórdi. 1937 jyldyń 8 jel­toq­sanynda aqyry atyp tyndy. Badrısafany Sverdlov oblysyna jer aýdardy. Qazaq azamatyn qulaı súıip, onyń ózine de, qazaq atty ultyna da adaldyǵyn aıǵaqtap ótken arý Aleksandra-Badrısafany keńestik jandarmdar aqyrynda jyndyhanaǵa aparyp tyqty. Ol sol jerden qaıtyp shyqpady.

Áýlıekólde Badrısafaǵa qa­zaq­tar eskertkish ornatty. Al Ah­met Baıtursynovtyń esimi kó­she­ler­ge, mektepterge, joǵary oqý oryndaryna berildi. Almatyda Ah­­met Baıtursynov murajaıy ju­­mys isteıdi. «Qazaq» gazeti qa­zaq jýrnalıstıkasynyń qarly­ǵashy retinde jýrnalıstıka fa­kýltetterinde oqytylyp keledi, oqytyla beredi de.

Egiz órim ómirdiń ónegesi keleshek urpaq úshin taýsylmaıtyn qazyna ekendigi daýsyz.

Saǵymbaı QOZYBAEV,

ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ-niń professory,

Qazaqstan jýrnalıstıka akade­mııa­synyń prezıdenti.

Qudaıbergen TURSYN,

ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ Baspasóz jáne elektrondy

BAQ kafedrasynyń meńgerýshisi, professor.