Qoldan jasalǵan qııanat

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:35

Belgili bir dáýirdiń syr-sıpatyn tereńirek túsingisi kelgen jan áýeli sol kezeńde ómir súrgen jekelegen azamattar taǵdyryna zer salsa kerek-ti. Ákem Úshbaı Úrkimbaıuly – Keńes ókimetiniń «besiginde» terbelip, tutas ǵumyry soǵan baılanǵan, ateıstik qoǵamda azamat bolyp qalyptasyp, «sovettik» júıege tán aýyrtpalyq ataýlynyń barlyǵyn da óz basynan ótkergen jan. Ásirese, asharshylyq zardaptaryn…

Seısenbi, 5 aqpan 2013 7:35

Belgili bir dáýirdiń syr-sıpatyn tereńirek túsingisi kelgen jan áýeli sol kezeńde ómir súrgen jekelegen azamattar taǵdyryna zer salsa kerek-ti. Ákem Úshbaı Úrkimbaıuly – Keńes ókimetiniń «besiginde» terbelip, tutas ǵumyry soǵan baılanǵan, ateıstik qoǵamda azamat bolyp qalyptasyp, «sovettik» júıege tán aýyrtpalyq ataýlynyń barlyǵyn da óz basynan ótkergen jan. Ásirese, asharshylyq zardaptaryn…

«Maldy bolǵanyń – úlken aıyp…»

Ákemiz ózderi kýá bolǵan keńestik náýbetter jaıly úıishilik ortada ǵana áńgimeleýshi edi. «Baı men kedeıdi teńestiremiz», dep alasurǵan: «Jazyǵyń baı bolǵanyń!» dep bar maldaryn tartyp alyp, baı-bolys bitkendi jer aýdaryp tynǵan Keńes ókimeti: «Qolyńda jeke menshik malyń bolǵany – sosıalıstik kelbetińe aıyp!» dep joqty soǵyp, endi kelip, kedeı beısharalardyń bar maldaryn tartyp alyp, ortaqqa qostyrǵan bolatyn. «Ortaq» sózi «sosıalıstik ortaq menshik» degendi bildiredi. Olarǵa túk emes, qıt etkendi «kontra» dep, atyp tastaı salady. Úreılengen jurt – únsiz. Endi qaıtsin-aı! Maldan góri jan tátti degendeı… Bul jaǵdaıdyń barlyǵyn, bir kezderi myńǵyrtyp mal aıdaǵan Úrkimbaı baıdyń tárkileýden keıin jetim qalǵan qos uly tikeleı kózderimen kórip, kýá bop júrgen edi.
Áne-mine degenshe, arada eki jyldaı ýaqyt ótip ketken eken. Sóıtip júrgende, bir kúnderi Qarasheńgel alqabyna shekelerine qyzyl juldyz taqqan, qaıys belbeýliler saý ete túsedi.
Joǵarydan buıryq keldi. Sovet halqynyń jany da – ortaq, maly da – ortaq. Ana jaqta bizden góri qınalyp jatqan baýyrlarymyz bar eken. Solarǵa qaraı maldardy aıdaımyz, – de-e-ep, shimirikpesten soǵyp tur deıdi. «Ana jaqtyń» qaı jaq ekeni de belgisiz. Aıtylmaıdy. Qupııa…
«Mal ashýy – jan ashýy» demekshi, narazyly­ǵyn bildirgen biraz kisi bolǵan eken. Olardy pysqyrsyn ba?! Qaıys belbeýliler aspanǵa birdi-eki ret oq atyp, odan soń aýyl adamdaryna kezengennen keıin bári de tynyshtalsa kerek. Sonymen, ata-babalarynan beri qaraı mal baǵýmen qatar, qyzyl tary egýdi kásip etken Kókirek jurtynyń mal ataýlysy myltyqtylardyń aldynda aıdalyp, astyq bitkeni olardyń arbasyna tıelip kete barady. Aıtyp-aıtpaı ne kerek, sonymen, aınalasy eki-úsh aıdyń ishinde qumdy óńirdiń tarydaı shashylǵan aýyldaryn 1931-1934 jyldarǵy asharshylyq yzǵary tolyǵymen jaılaǵan eken.
Ákemiz aıtatyn:
– Tigerge tuıaǵy qalmaǵan jurt ań-qus aýlap, ony da az ýaqyt ishinde bitirgen bolatyn. «Jut –jeti aǵaıyndy» demekshi, álde ań-qus bit­ken ashtyq jaılaǵan óńirlerden aýa kóship ket­ti me, kim bilsin, áıteýir, sodan keıin aýyl­­­­das­­­­tarymyzdyń ishinde qaýqary barlary tu­zaq quryp, tyshqan aýlaýǵa kóshkeni esimde. Al, on­daı tirlikke de jaramaıtyn kári-qurtań ki­si­ler men jas balasyn qushaqtaǵan áıelder jaǵy jaýjumyr degen jabaıy shóptiń tamyryn qazyp jeýshi edi. Onyń ózin shamadan tys kóp jep qo­ıyp, isip-keýip, kóz jumǵandary qanshama… Úı­li-jaıly degen aýyldastarymyzdyń jaǵdaıy my­­nandaı bolǵanda, úısiz-kúısiz júrgen bizdiń halimizdiń budan da aýyrlaı bererin túsindik te, Jetpisbaı atań ekeýmiz: «Shý qalasyna jetsek, ashtan ólmespiz» dep budan eki jyl buryn qa­shyp kelgen izimizben keri qaraı qaıta jol tart­tyq.
Osylaı degen ákem áńgimesiniń osy tusyna kelgende: «Áı-áı-áı-á-á-áı!» dep, keıistikpen basyn shaıqap, bas barmaǵyn tistep, únsiz otyryp qalýshy edi. Sóıtetin de, áńgimesin qaıta jalǵastyratyn:
– Balam, Alla ondaıdyń betin urpaqtary­myzdan aýlaq qylǵaı! Halyqtyń basyna náýbet tóngen kezde adamnyń quny suraýsyz, ómiri túkke alǵysyz bolyp qalady eken. О́ziń bilesiń, bizdiń aýyl men Shý stansasynyń arasy 100 shaqyrymdaı jer ǵoı. Jaıaýlatqan jurt bo­syp kelemiz. Biz sııaqty bozbalalar sál shı­raq­taý qımyldaıdy. Egde kisiler aıaqtaryn ázer súıretisedi. Ár-ár jerde teńkıip jatqan má­ıit­ter… «Bul kim boldy eken?» dep álgi jazǵanǵa qaıyrylyp qaramaq túgili oılaýǵa shamasy bolmaıdy eken kisiniń. «Ash adamda es qalmaıdy», deýshi edi qarııalar. Sol ras bolyp shyqty.
Qazir oılap otyrsam, áńgimelerine qaraǵanda, sol ashtyqtan qashqan saparyndaǵy kórgen quqaılary ákelerimizdi tez eseıtip jiberse kerek. Talaı serikteri jolshybaı júre almastan, jetken jerlerinde qısaıa ketip, qala beredi eken. «Sál tynyǵyp alaıynshy», deıdi eken, jaryqtyqtar. Odan keıin qansha jerden «tur-turlasańyz» da tym bolmasa eńbekteýge de shamalary jetpeı qalatyn kórinedi. Onyń ústine, óz kózderimen kórmese de, ákelerimizdiń talaı-talaı kýágerlerden nebir jantúrshigerlik áńgimelerge qanyq bolǵan jaıy taǵy bar. Sondaı oqıǵalardyń biri myna taqylettes…
Ádette, el ishi tynysh zamanda, kúsh-qýaty boıyndaǵy azamattan qorqaý qasqyrlar taı­saqtaı júredi eken. Al, qalyń eldi jappaı ashtyq býǵan kezde, erlerdiń de qaýqarsyz bolyp qalǵanyn ol qorqaýlar birden sezetin bolsa kerek. Er kisiden osylaısha qaımyǵýdy qoıǵan «qasekeńder» áıel zatyn buıym qurly kórsin be?! Ashtyq tyrnaǵynan qashyp, balalaryn jetektep bara jatqan áıel adamdy qasqyrlar qamalap alady eken. Ondaıda beıshara sheshe, sasqalaqtap júrip, balalaryn jasyryp, etegimen jaýyp qoımaı ma?! Sonyń ózinde, qorqaýlar taısalmastan kelip, anasy beısharanyń eteginiń astyna búrise tyǵylǵan sábılerdi tartyp jep ketken kezderi de bolǵan eken. Eki aıaqty «qasqyrlar» esh aıaýsyz kúıde talap tastaǵan keńestik qoǵamdaǵy halyqty túz taǵysy aıap qaıtsin?! Elden erek qazaqtyń basyna taýdaı bop qulaǵan bul ne qylǵan náýbet, tutas jurtymyzdyń belin qaıystyrǵan netken qasiret edi, deseńizshi! Aıtyp jetkizgisizdeı, qoldan uıymdastyrylǵan qastandyq…
Bir qaıran qalarlyq jaǵdaı: qos baýyr tiske basar dym tappaı, ashtan buratylǵandaryna qaramastan, osydan eki jyl buryn: «Balalardy shoqyndyrǵaly jatyr eken», degen qaýesetten shoshyna ózderi qashyp shyqqan sol baıaǵy «jetim balalar úıi», ıaǵnı ınternat jaqqa qaraı, «musylmandyǵymyzdan aıyrylyp qalarmyz» degen qaýipti oılap, aıaqtaryn attap baspaǵan eken. Al endi, qos jetimektiń sol bir qylyqtaryna ımandylyq turǵysynan oı jiberip kóreıikshi, aǵaıyn. Aınalasyn ashtyq qursaýlaǵan, basar taý, barar jerleri, talshyq eterge bir túıir nandary da qalmaǵan aǵaıyndy jasóspirimder ateıstik qoǵamnyń tasqyn sýdaı qaptap kele jatqan, ımansyzdyqqa toly qatygezdikterinen qoldarynan kelgeninshe ımandaryn osylaısha qorǵap qalýǵa tyrysqan eken-aý!
Ákelerimizdiń osy bir qylyqtary sóz bolǵan saıyn oıyma ylǵı, táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldarynda, bázbir zamandastarymyzdyń asyl dinimizdi bolmashy bir dúnıelikke bola shimirikpesten satýǵa deıin barǵan qadamdarynyń oıyma oralatyny bar. Ras, endi ǵana qaz-qaz tura bastaǵan derbes memleketimizde 1992-1996 jyldar aralyǵynda turmystyq aýyrtpalyqtar biraz boldy. Biraq baspanasyz kúıde, japan túzde qańǵyp qalǵan nemese ashtyqtan baýdaı túsip jatqan eshkim bolmaǵan edi ǵoı?! Das­tarqanymyzda nan boldy, dám boldy. Sál tapshy kúıinde… Sonda deımin-aý, osyndaı ýaqytsha qıyndyqqa bola musylmanshylyqtaryn bir qap un nemese jarty qap qumshekerge aıyrbastap, Haq joldan óz erikterimen bas tartyp, basqa dinge ótip ketkender erteńgi kúniniń, ıaǵnı o dúnıesiniń jaı-kúıin oılady ma eken deseńizshi?!

Quny jarty nanǵa da tatymaǵan qaıran qazaq

…Sonymen, qos baýyr Shý beketine de jetedi. Munda da qazaq úshin júrek jalǵar jaǵdaı qaıdan bolsyn? Shý qalasynda ońtústikti soltústikpen, batysty shyǵyspen jalǵastyratyn poıyz joldary qıylysady. «Toǵyz joldyń toraby» dep atalýy sondyqtan. Osynyń saldarynan, sol jyldardyń ózinde, qalada basqa ult ókilderi, ásirese, basqa ulttar kóptep qonystanǵan eken. Munda mynandaı qasiretti kórinister kózge badyraıa uryp turǵan kórinedi. Kóshe tola ashtyqtan buratylǵan, kıimderi alba-julba aýyl qazaqtary. Bular – Shý ózeniniń orta jáne tómengi aǵystaryn boılaı ornalasqan aýyldardan keýdelerin súıreı jetken ishindegi «shıraqtary» ǵana… (Al, jete almastan, óz úılerin nemese ashyq dalany qabirhanaǵa aınaldyryp, jantásilim etkenderi qanshama, deseńizshi…) Osy aıtylǵandarǵa Shý qalasyndaǵy kereǵar kelesi kórinis – ózge ult ókilderiniń jaıy-tyn. Olardyń qaryny toq, kóılekteri – «kók». Qolyn sozyp, qaıyr suraǵan qazaqtarǵa jıirkenishpen qarasady. Qadam sa­ıyn: «Osylar-aq basymyzǵa pále boldy-aý!» – degen keıistikterin balaǵat sózderimen aralas­tyra tógip jatqandary. «Ana ólgen qazaqtardyń máıitterin sasytpaı, qaladan tezirek shyǵaryp tastasańdarshy!», dep kókirek keretinderi qansha­ma edi, deseńizshi…
Qala bazary tola qaıyr suraǵan qazaqtar. Kenet ashqursaq jasóspirim balanyń biri bazarshynyń jarty bólke nanyn ala qashqan eken. Nan ıesi qýyp jetip, jelkesinen bir-aq túıgende álgi beıshara tabanda jantásilim etken kórinedi. Sonda: «Aý, joldas, munyń qalaı? Bireýdiń er jetip qalǵan balasyn óltirdiń ǵoı? Káne, qunyn tóle nemese zań aldynda jaýap ber!» degen bir aýyz sóz aıtylmapty. Sebebi, Stalın «joldastyń» nusqaýymen, Goloshekındeı qandyqol qaraqshynyń asa belsendiligimen, Ortalyq júrgizgen osy bir surqııa saıasat kesiri­nen qazaq balasynyń quny, jasóspirimniń ómiri jarty bólke nanǵa da tatymaı qalǵan zaman edi. Átteń dúnıe-aı!…

Qazaqqa tabylmaǵan un – kórshi eldiń mal jemi

Júrekti syzdatqan joǵarydaǵydaı kórinis­­terden sekem alǵan ákelerimiz shekaralas Qyrǵyz jerine qaraı jyljı berýdi jón kórse kerek. Ol úshin júk tasıtyn «tovarnıak» poıyzdarǵa jarmasýǵa týra kelgen. Ondaı júk poıyz­daryna jarmasqandar sany edáýir bolǵan desedi. Alaıda, solardyń ishinde Allanyń qol­daýymen, keýdelerindegi jandary amanat bolyp, aman jetkenderi sanaýly-aq kórinedi. Sóıtip, olar «Kamyshınovka» degen qyrǵyz aýy­lyna jetedi. О́zderi «Kamshenke» dep aıtýshy edi, estelik áńgimelerinde. Isher astary bolmasa da, as quıyp alar ydystary únemi ózderimen bolǵan. О́z sózderimen aıtqanda, bir-bir temir «kátólók», ıaǵnı otqa ilýge arnalǵan tutqasy bar shaǵyn temir ydys, bir qasyq, báki, sirińke sııaqty eń kerekti jabdyqtary belderinde baılaýly júretin.
Aǵaıyndy ekeý, sóıtip, aýyl úılerdi jaǵalap júrip, «Kamyshınovka» kolhozynyń mal bor­daqylaý qorasyna tap kelipti. Sóıtse, jumyskerler úlken kespekke sý quıyp, oǵan un salyp shylap, shıki atalany astaýlarǵa quıyp, malǵa beredi eken. «O, toba! – dep tań qalysypty qos jetimek aǵash sharbaqtyń jiginen syǵalap turyp, – bizdiń jaqta mynandaı unnyń tym bolmasa bir tabaǵyna qol jetkize almaı adamdar ashtan qatyp jatyr. Al, mynalardyń qap-qap undy malǵa berip jatqany nesi?!». Mundaı narazylyq saýaldaryn syrtqa shyǵaryp aıta almady olar. Ishterinde tunshyqtyrdy. Osynshalyqty ádiletsizdikke toly kereǵarlyq olardyń balań túsinikterine, kóńilderine sııar emes. Sonymen ne kerek, qos bala sharbaqtan syǵalaı baqylap biraz otyrysady da, jumyskerler basqa bir sharýalarymen kespek qasynan alystap ketken kezde, júgirip baryp, álgi atalaǵa «kátólókterin» bir-bir batyryp alǵan kúıleri tura qashysady eken.
– Bizdiń sońymyzǵa túse qýalaǵan eshkim bola qoımady. Shamasy, «qazaqtyń ash balalary ǵoı», dep aıasa kerek. Sodan qashqannan qashyp otyryp, baǵana bir ázirde taýyp qoıǵan «mekenimizge» keldik. Ol kezderi kirpish kúıdirý degen qarapaıym tásilmen jasalatyn edi ǵoı. Kepken kirpishterdi dóńgelete bıik etip qalap, ortasyna ot jaǵady. Sondaı kúıdirilgen kirpish peshiniń biri qańyrap bosqa tur eken. Dereý ot jaǵyp, bylamyǵymyzdy pisirip jedik. Ne tuz, ne maı qosylmasa da bylamyqtyń osynshalyqty dámdi bolatynyn birinshi ret sezinýim… Sóıtip, kúnde bir «kátólók» bylamyq jep júrip jat­tyq. Aýyl arasyn aralaı júrip, artynsha Omarbek degen bir qazaqpen tanysyp alǵanymyz mundaı ońdy bolar ma?! Ol ózi myna bizge kórshi «Kókterek» aýylynan eken. Kartóshke qoı­masynyń qaraýyly bolatyn. Kelisim boıynsha, tún qarańǵysynda jasyrynyp baramyz. Ol bizge bir shelekteı maıda qartóshke beredi. Sony bir aptaǵa jetkizýimiz kerek. Sóıtip júrip 1932-den 33-jylǵa qaraǵan qatal qystan da shyqtyq-aý aman. Bul qys qatal jut jyly bolyp sanamyzda qalyp qoıdy. Keler kóktemniń kúni jylt etisimen: «Endi Moıynqumǵa jeteıik», desip, kelgen izimizben keri qaıttyq. Joldaǵy kórgen azaptarymyzdy sanamalap aıtpaı-aq qoıaıyn. Áıteýir, aman qalǵan janymyzdy olja kórip, «ólmegen qulǵa boldy jaz» dep Qarasheńgelge de jettik.
Ákemizdiń áńgimesi odan ári bylaısha jalǵasa­tyn. Elge kelse, «Qyzyl otaý» aýyly jartylaı qańyrap qalǵan eken. Alǵashqy bolyp oral­ǵandardyń biri bizdiń ákelerimiz bolady. Bas saýǵalap, jan-jaqqa bosyp ketken jurt kún jylysymen birtindep jıyla kele, Qarasheńgel tósinde azdaǵan aýyldastary qaıta tútin tútete bastasa kerek.
– Asharshylyqtyń halyqqa eń aýyr tıgen tusy – biz Qyrǵyzstanda qystaǵan sol 1932-den 33-jylǵa qaraǵan qys aıy bolatyn. Negizi asharshylyq 1931 jyly bastaldy ǵoı. Sol 1933 jyldyń sońyna qaraı Qazaqstanǵa basshylyqqa Myrzajan (Mırzoıan) kelip, qazaq aýyldaryna azdap mal tarata bastaǵan edi. Sonyń arqasynda, 1934 jyldyń ashtyǵyn asa qatty sezine qoımadyq. Eı, balam-aı, «Ashtyqta jegen quıqanyń dámi esten ketpes», deıdi atam qazaq. Baıaǵy bizge kartóshkemen qaraılasqan Omarbek degen kisi esimnen eshqashan shyqqan emes. Syrttaı ylǵı alǵysymdy aıtyp otyramyn. Qazaq atamyz ne nárseni de dóp basa aıta bilgen ǵoı, balam, «Ash adamnan aqyl surama!» dep. Sol ras sóz. Ashtyq jyldary 14-16 jas aralyǵyndaǵy bala edim ǵoı. Bári de áli kúnge deıin kókiregimde saırap tur. «Kámpeskege» deıin baıyń baıdaı, kedeıiń kedeıdeı bir-birine meıirimdi edi. Kázir kázıtterińe «tárkileý» dep jazyp júrsińder ǵoı. Sol tárkileýden keıin kedeılerdiń júreginde baılardyń tuqymyna degen kek paıda boldy. Sóıtip júrgende, «ol az» degendeı, «sábet» ókimeti sol kedeılerińizdiń qoldaryndaǵy maldaryn da tartyp alyp, ortaq qazanǵa qosqannan keıin ne joryq?! Áıtpese, sol «ortaǵyńyzǵa» deıin kedeıdiń eń joq degeninde eki sıyr, bir jylqy, jıyrma shaqty usaq maldary bolatyn. О́kimet sol aryna aýyz salmaǵanda, halyq bulaısha qyrylmas edi. Biz ol kezde ashtyqtyń anyq mánin, sebebin túsinbedik. Túsingenderiniń ózi ókimetti kinálaýdan qorqatyn. Derbestigimizdi alǵaly beri ashyq jazyp jatsyńdar ǵoı. Ol kezde qaıda-a-a… Ashtyq týraly jaq ashý degen bolmaıtyn. Úıishilik dastarqan basynda ǵana sybyrlasa eske alatynbyz. О́zderińe de sóıtip áńgimeleýshi ek qoı?! Sol ashtyqtyń kesirinen halqymyzdyń keń pıǵyly edáýir taryldy, minezi ózgerdi, tabıǵaty buzyldy dep oılaımyn. Alla ondaı sumdyqtardyń betin urpaqtarymyzdan alys etkeı, dep, ákemiz marqum ájeptáýir tolqyp qalatyn.

«Ash qazaqqa dárigerlik kómek kórsetilmesin!»

Tarıhshylarymyzdyń jazýynsha, Goloshe­kın­niń qandy qoly arqyly ádeıi uıymdastyrylǵan bul náýbettiń maqsaty – qazaq jerin biz sııaqty «buratana» halyqtan «bosatyp alý» edi. Bul oıymyzǵa Robert Konkvestiń «Jatva skorbı» atty kitabynan keltirilgen myna bir derektiń dálel bolary anyq: «Ashtyq jyldary Qazaqstanda basshylyq qyzmette bolǵan Goloshekınniń ashtan qyrylyp jatqan qazaqtarǵa dárigerlik kómek kórsetýge qatań tyıym salǵan jasyryn nusqaýy bolǵan eken». Tutas bir halyqqa qarsy baǵyttalǵan zulymdyqtyń naǵyz dáleli emes pe, bul sóılem?! Aıta berse, mundaı derekter jeterlik.
Jýrnalıst Nurbek Bekbaý «Jaqsy.kz» saıtynda jarııalanǵan «Qazaqty joıý jobasy» degen maqalasynyń «Qazaqtyń sońǵy tuıaq serpýi» atty bóliminde naqty derekter arqyly halqymyzdyń basyna ala-bóten túsken sol bir zulmat jóninde bylaısha oı tolǵaıdy: «Shydamnyń da shegi bar. «Malym janymnyń sadaǵasy», – deıtin qazaq tórt túligin tartyp alǵanda «sabyr» dedi. Sońynan jan dúnıesine dúrbeleń salǵanda, qaýqary bary qolǵa qarý aldy. 1928-1930 jyldary respýblıkanyń túgel aýmaǵyn qamtyǵan 372 kóterilis bolyp ótti. Oǵan 80 myń adam qatysty. Kommýnıster pýlemet, ushaq, atty áskerdi qarsy qoldandy. Alaıda, ábden ashynǵan halyq ajalǵa týra shapty. Is nasyrǵa shapqan soń, «bálshebekter» kelisimge kelýge májbúr boldy. Araǵa adam salyp: «qarýyn tapsyrsyn, talabyn oryndaımyz, jazalaý bolmaıdy», dep sendirip baqty. Eki tarapty tabystyrý Eltaı Ernazarov, Álibı Jangeldınge júkteldi. Bas kótergen qazaqtardyń talaby mynaý edi:
1. Din bostandyǵyn berý, meshitterdi qaıtarý, dinı salttar men sharalarǵa kedergi jasamaý;
2. Iri baılar tárkilengennen keıin, endi tárkileý bolmaıtyndyǵy jóninde dekret shyqqan edi, biraq bul is orta sharýaǵa qarsy áli jasalýda;
3. Kolhozdarǵa zorlap kirgizý toqtatylsyn. Olar tek erikti negizde qabyldansyn;
4. Qazaq dalasynda tapqa bólip, jikteýdi qoıý kerek. Isti sheshýge komsomoldardy jibermeý, ony aýyldyń jalpy jınalysynda sheshý qajet;
5. Salyqtardy mal-múliktiń sanyna qaraı salý kerek. Egin ekpeıtinderge astyq salyǵy salynbasyn…»
Alaıda, bul – (Eltaı Ernazarov pen Álibı Jangeldındi araǵaıyn etip, ýáde berý – N.Ú.) baryp turǵan aldaýsyratý edi. Halyq myltyǵyn tapsyryp bolysymen, qyzyl armııa olardy «basmashy» dep aıyptap, jappaı atyp-asýdy bastady. Aýyldardy shapty. Malyn aıdap ketti. Qazaqtyń sońǵy demi úzildi. Sońǵy ret tuıaq serpidi».
Atalǵan úzindide jýrnalıst Nurbek Bekbaý naqty derekterge súıene baıandap otyrǵandaı, halqymyz jaıdan-jaı qasiret qamytyna mo­ıyn­suna salmaǵan eken. Keńestik myltyqtyń úńireıgen uńǵysyna qasqaıa qarap turyp-aq, narazylyǵyn bildirgen, naqty talaptaryn qoıyp, sharttaryn kóldeneń tartqan. «Din bostandyǵyn berý» atty alǵashqy bapty oqyǵan sátte sol baıaǵy 1929 jyly «shoqyndyryp jiberýi múmkin»,  dep, dininiń amandyǵy úshin janushyra qashqan qos jetimek ákelerimizdiń asharshylyq kezinde de álgi «Jetim balalar» úıin aınalyp ótken talpynystary taǵy da oralyp otyr esime.
Bes tomdyq «Qazaqstan tarıhy» eńbeginiń 4-tomynda kórsetilgenindeı, biz tilge tıek etip otyrǵan asharshylyq jyldary qazaq halqynyń 42 paıyzdaıy sheıit bolǵan nemese jer aýyp ketken. Atalǵan náýbet Qazaqstanda júrgizilgen qos halyq sanaǵynyń, ýaqyt jaǵynan, shamamen orta tusyna sáıkes kelgen eken. Árıne, jalpy, halyqtyq bul qasiret sanaq málimetterinde tıisinshe kórinis bergen bolatyn. «Sanaq júrgizýshiler bultartpas sandardy kórsetý arqyly, bizdiń qazaqqa qarsy ashtyq uıymdastyrǵan qylmysymyzdy ádeıi áshkereleýge tyrysty», dep sekemdendi me eken, kim bilsin?!
Áıteýir, óz kóleńkelerinen ózderi qoryq­qan stalınshil qoǵam sol halyq sanaǵyn júr­gizýge basshylyq jasaǵan qazaqtyń nebir marqas­qalaryn 1937 jyly bastalǵan, taǵy da qoldan uıymdastyrylǵan kelesi qyrǵyn kezinde, «halyq jaýy» degen jalamen atyp tastaǵan eken. El ishindegi bas kóterer brıgadırden bastap, memleket basshysyna deıingi aralyqtaǵy «elim» dep eńiregen azamattardy jappaı qyryp-joıǵan qýǵyn-súrgin naýqany shaǵyn ǵana «Qyzyl otaý» aýylyn da aınalyp ótpegen edi. Naqtyraq aıtqanda, ashtyq qyrǵynynan esterin jııa bastaǵanyna eki jyldaı óter-ótpesten halyqtyń basyna 1937-1938 jyldarǵy saıası qýǵyn-súrgin aýyrtpalyqtary kelip túsken bolatyn. Halyq baıǵustyń: «Bu báleden de qutyldyq-aý!» dep oılap úlgergenderine úsh jyl tolar-tolmasta Ekinshi dúnıejúzilik soǵys kelip kılikkeni taǵy belgili. «Apyr-aý, týǵan halqyn es jıǵyzbastan, árbir eki-úsh jyl saıyn qyryp otyrǵan, bul ne qylǵan jaýyz memleket edi?» dep oıǵa qalamyn keıde.
Nurlytaı ÚRKIMBAI.
ALMATY.