Kelinshektaý
Juma, 15 aqpan 2013 7:11
Bul taý týraly ańyzdy alǵash ret bala kezimde estip edim. Otbasyndaǵy áńgimede Baıjansaı, Shaıan jáne Teriskeı jaqty kóp aıtatyn Bulbıke apam:
– Baıaǵy ótken zamanda, – dep bastaıtyn kánigi ertegishilerdiń kádimgi tásiline salyp, – Qarataýdyń qoınaý-qolaty men jazıraly jazyǵyn emin-erkin jaılaǵan bir baı bolypty. Sol baıdyń erke qyzy kúnderdiń kúninde ózine laıyqty jigitpen ýaǵda baılasyp, ony ákesi de qup kórip, otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn jasap, toqsan túıege jasaý-jabdyǵyn tıep, shyǵaryp salady.
Juma, 15 aqpan 2013 7:11
Bul taý týraly ańyzdy alǵash ret bala kezimde estip edim. Otbasyndaǵy áńgimede Baıjansaı, Shaıan jáne Teriskeı jaqty kóp aıtatyn Bulbıke apam:
– Baıaǵy ótken zamanda, – dep bastaıtyn kánigi ertegishilerdiń kádimgi tásiline salyp, – Qarataýdyń qoınaý-qolaty men jazıraly jazyǵyn emin-erkin jaılaǵan bir baı bolypty. Sol baıdyń erke qyzy kúnderdiń kúninde ózine laıyqty jigitpen ýaǵda baılasyp, ony ákesi de qup kórip, otyz kún oıyn, qyryq kún toıyn jasap, toqsan túıege jasaý-jabdyǵyn tıep, shyǵaryp salady.
Uzaq jolǵa baǵyt alǵan qyzyldy-jasyldy kerýen aýyl-aımaqtan qara úzip shyqqannan keıin, baılyq pen mansapqa mas qyz kóshti toqtatyp, kóńil kóterip, boı jazǵysy kelmeı me. Sóıtip, Baldysý degen jerge kelip toqtapty-mys. Álqıssa, kóshtiń sán-saltanatyna kóńili tolǵan qyz jasaýlaryn jasyndaı jarq-jurq etken janarynan taǵy bir ótkizedi. Barlyq kıim-keshekteri qymbat matalardan tigilipti. Barlyq buıymdaryna altyn men gaýhar qadalypty. Ákesi baıǵus, tipti, ıtaıaǵyna deıin eskergen eken, biraq onysyn altynmen aptatqyzbapty, kúmispen kúptetkizbepti, jaı ásheıin kádýilgi aǵashtan jondyrǵan eken. Muny kórgen kiltetpe qyz jaý shapqandaı ákesine habarshy jiberedi. Al ol bolsa ıtaıaqtyń altynmen aptalyp, kúmispen kúptelmegenine ashýlanǵan qyzdyń «saf altynnan jańa ıtaıaq jasatyp bersin» degen qyńyr tilegin aýylǵa qıturqylandyra jetkizedi.
Basqa-basqa, jar degende jalǵyz qyzynan mundaı qataldyqty kútpegen áke jany kúızelip:
– Ata-ana meıirimine degen mysqaldaı rahmeti joq, qaryz ben paryzdy túsinbeıtin o, tasjúrek neme-aı… Sol kóshiń toqtaǵan jerge tas bolyp qatyp qal, bildiń be, tas bolyp qatyp qal, – dep kúńirenipti.
Bul qyrsyq qyzdyń sán-saltanatqa bólengen kóshi men úlde men búldege oranǵan qoshemetshileri kerýenniń basy men aıaǵyna qıqý salyp endi qozǵala bergen tus eken. Sol zamatta bári tasqa aınalyp, qatypty da qalypty, deıdi de apa: «Áne, áke qarǵysy – oq» degen osy», – dep áńgimesin túıindeıtin.
Joǵarydaǵy ańyzdy estigeli de, mine, arada jarty ǵasyrǵa jýyq ýaqyt ótipti. Biraq meni áńgimeniń adam senbes oqıǵasy emes, apamnyń: «Sol tas bolyp qatyp qalǵan kósh búginde Kelinshektaý dep atalady. Myna Sozaq jaqqa barsańdar, ony óz kózderińmen kóresińder», – deıtin notarıýstyń battıtyp turyp basyp bergen mórindeı «deregi» men «dáıegi» qyzyqtyratyn.
Apam aıtqan Kelinshektaýdy osydan onshaqty jyl buryn kórdim. Sodan beri jyl aralatyp baryp turamyn. Bala kezden qulaǵyma sińip qalǵan ańyzdyń áseri me, Kelinshektaýǵa qarap tura bergim keldi. О́ıtkeni, qarap tursań órkesh-órkesh taýlar, beınebir, kósh-kerýen sııaqty óziniń jarasymdy saýyq-saıranymen, sán-saltanatymen, án-jyrymen jylymdaı jyljyp ketip bara jatqan sııaqty kórinedi. Álbette, qarap turyp: «Anaý aldyńǵysy bos ketip bara jatqan túıeden aýmaıdy eken, al ekinshisi… sáýkele kıip, bolyp-tolyp otyrǵan qyńyr qalyńdyqtyń ózi shyǵar», deımin ishteı. «Tasqa aınalǵan» tasbaýyr qyzdy da aıap ketem keıde. Kim biledi, qyńyrlyǵynan emes, betinen eshkim qaqpaı ósirgen erkeliginen tapqan shyǵar qarǵysty. Já…
Biraq bizge qalam aldyrǵan másele ańyzdyń astar-ádibi emes, qazaq halqynyń ǵajaıyptarǵa toly atameken atty ańsarynda jatqandaı. Qarańyz: Kelinshektaý, Oqjetpes, Jumbaqtas! Aıta berseń ár óńirden tabıǵat-músinshi «shotpen shapqan» osyndaı taǵy bir-bir shedevrdiń menmundalap shyǵa keletini ótirik emes. Shaıtankól she? Sonyń bári bir-bir ańyz, bir-bir tarıh, bir-bir eskertkish emes pe?!. Osy tabıǵat tańǵajaıyptary shet elde bolsa, olar qaıter edi?
Bir ǵana mysal, amerıkalyqtar Kolorado shatqalyndaǵy tabıǵat-músinshiniń «qolymen» jasalǵan ǵajaıyp taýlar men quz jartastardy sol qalpynda saqtaý maqsatynda sonaý 1908 jyly-aq Grand-Kanon aýmaǵyn ulttyq parkke aınaldyrypty. Onyń sulýlyǵyn tamashalaý úshin týrısterge qolaıly jaǵdaı da jasalǵan. Sonyń arqasynda búginde Grand-Kanondy dúnıe júzindegi kózi ashyq, kókiregi oıaý jurttyń bári biledi. Odan keıin onda qanshama shytyrman oqıǵaly kórkem fılmder túsirildi. Qanshama fotosýretshilerdiń kórmesine «azyq» boldy. Qanshama roman, povesterdiń jelisine aınaldy? Al bizdiń Kelinshektaý, Oqjetpes, Jumbaqtas… Qapelimde tilimizge túspeı otyrǵan basqa da tańǵajaıyptarymyz she? Kórkem fılmderge arqaý bolý arqyly dúnıejúzilik «prokatqa» shyqty ma? Fotograftardyń «nysanasyna» ilinip, tabıǵat tańǵajaıyby retinde álem jurtshylyǵyn tamsandyrdy ma? Qııal-ǵajaıyp áńgime, hıkaıattardyń ózegine aınalyp, shartarapty sharlap júr me? Batys pen shyǵystyń týrısterin magnıtshe tartatyn tosyn da qyzyq jobalarǵa tamyzyq boldy ma? Oı tarazysyna salsań, onyń «ıá» degennen góri «joq» degen jaǵy basymyraq bolyp kete beredi.
Álbette, táýelsizdikke deıingi keńestik ımperııa tusynda amerıkalyqtardaı aýyzdy aıǵa bileı almadyq. Endi, mine, ańsaǵan azattyǵymyzdyń jıyrma jyldyǵyn da toılap tastadyq. Alǵa batyl qadam jasap jatyrmyz. Beınelep aıtsaq, el es jıyp, etegin japqaly qashan. Memleketimiz mádenıetimizdi, mádenıetimiz memleketimizdi damytýǵa septesip jatyr. Baǵdarlamalar da, baǵdarlamalardy baıandy eter qarjy da bar.
Sondyqtan endi bir izgi nıetti tabıǵat tylsymyna da aýdaryp, ondaǵy Kelinshektaý, Oqjetpes, Jumbaqtas, Shaıtankól jáne taǵy basqa da el aýmaǵyndaǵy tabıǵattyń tóltýma muralaryn óńir aıasynan shyǵaryp, bar bolmys-boıaýymen álemge tanytý jaǵyn qolǵa alsa qalaı bolar edi degen oıdy qaýzap otyrǵan jaıymyz bar. О́ıtkeni, asqar taýdaı arqa súıer atamekenimizdegi Tabıǵat-ananyń ózegin jaryp shyqqan arda eskertkishterdiń sanaýly ǵana sanatynan ǵoı bular.
Kósemáli SÁTTIBAIULY,
«Egemen Qazaqstan».
Taraz – Sozaq – Taraz.
