AQSh pen Qytaıdyń saýda soǵysy: mıllıondardyń arqasyna túsetin salmaq

О́zine deıingilerdiń atyn naqty atamasa da ol jarııalaǵan tvıtterinde: «biz kóp jyldar boıy Qytaımen aqylsyz saýda júrgizip, jylyna 500 mlrd dollar joǵaltyp keldik» dep aıyptady. Bul burynǵy áriptesterin synap, al ózin aqyldy kórsetýdiń tásili sııaqty. Tramptyń túsinigine qaraǵanda ózine deıingi prezıdentter saýdanyń tegin túsinbeı, tek utylýmen kelgen.

О́tken aptanyń sońynda Vashıng­tonda AQSh pen Qytaıdyń ókilderi saýda tartysy boıynsha kezekti kelis­sózder raýndyn ótkizip, kelisimge kele almady. AQSh prezıdentiniń ekono­mıkalyq máseleler jónindegi keńes­shisi Ları Kodlaý óziniń Fox News-ke bergen suhbatynda «saýda tartysynan eki jaq ta zardap shegedi» dedi. Bul, ásirese Qytaıdan soıa burshaǵyn, júgeri men bıdaı satyp alatyn fermerlerdiń qaltasyna túsetin shyǵyn ekeni belgili. Al Tramp bolsa fermerlerge sýbsıdııa bergizetinin, bul úshin Kongresten taǵy da 15 mlrd dollar suraıtynyn óziniń tvıtinde jarııalap úlgerdi. Buryn 12 mlrd sýbsıdııa berilgen bolatyn.

Sóıtip, ótken juma kúni Vashıng­ton Qytaıdan engiziletin 200 mlrd dollardyń taýarlaryna salynatyn baj salyǵyn 10 paıyzdan 25 pa­ıyzǵa deıin arttyratynyn jarııala­dy. Sonymen birge taǵy da 300 mlrd dol­lardyń taýaryna salynatyn salyq­ty da arttyrýǵa ókim beriletinin málimdedi. Buǵan deıin Qytaı taraby da 110 mlrd AQSh ımportyna baj salyǵyn kótergen bolatyn. Al AQSh-tyń jańa tarıfterinen keıin Qytaı 13 mamyrda 60 mlrd kólemindegi amerıkalyq taýarlarǵa maýsym aıynan bastap baj salyǵyn kóteretinin jarııalady. Qytaıdyń qarjy mınıstrligi bul 5140 túrli amerıkalyq taýardy qamtıtynyn ashyp aıtty. Salyq bularǵa 5-ten 25 paıyzǵa deıin arttyrylmaqshy. Mınıstrlik: «Qytaı eshqashan da qysymǵa kónbeıdi. Biz ózimizdiń zańdy quqymyz ben múddemizdi qorǵaýǵa ázirmiz» dep jarııalady.

Saýda soǵysynyń saldary aldymen Amerıkanyń qarjy rynogyn sharpyp ótti. Sol kúni Dow Jones ónerkásip ındeksi Nıý-Iorktegi saýdasyn ashqanda 1,7 paıyzǵa qulady...

Sarapshylardyń pikirine qaraǵan­da, D.Tramptyń negizgi maqsaty – Qy­taı­dyń damýyn tejeýge qol jetkizý. Basqa amaly joq bolǵan soń ol baj salyǵyn arttyryp, Qytaı taýar­larynyń AQSh rynogyndaǵy báse­kege qabilettiligin tómendetýdi kóz­dep otyrǵan kórinedi. Sonymen bir­ge keı­bir sarapshylar Tramp Qytaı ón­dirý­shileriniń joǵary tehnologııaly ónim­der satýyna «soqqy berýdi» kóz­deı­tinin aıtady. Osyndaı taýar­lar satýdy maqsat etken «Made in China 2025» baǵdarlamasyna jatatyn 818 túr­li taýarlar kategorııasyna tarıf­ter­diń ósirilýin sonymen baılanystyrady.

D.Tramp saýda soǵysyn jarııalaý­dy alǵash ret ótken jyldyń sáýir aıynda qolǵa alǵan. Onda Qytaıdan engiziletin 1300 túrli taýarǵa baj salyǵy 25 paıyzǵa kóterilip, 50 mlrd dollar túsiremiz dep jarııalanǵan. Oǵan Qytaı taraby qaıysqan joq, dál sol kólemde biz de tarıfti kóteremiz dep jaýap bergen edi. Biraq ol joly QHR Memlekettik keńesiniń vıse-premeri Lıý He men AQSh-tyń qarjy mınıstri Stıven Mnýchın ekijaqty kelissózder júrgizip, saýda talastaryn sheshýdiń tetikterin tabýǵa kelisken. Tipti Qytaı jaǵy AQSh ımporty men eksporty arasyndaǵy dısbalans­ty da tómendetip, AQSh taýarlaryn molyraq satyp alýǵa kóngen.

Saýda soǵysy maýsym aıynda qaıtadan jalǵasyp, jańa qarqynmen óristedi. Tramp burynǵy talabyn iske asyryp, Qytaıdyń AQSh-qa engizgen ımportyna salynatyn baj salyǵyn 25 paıyzǵa deıin kóterip, bıýdjetke shamamen 50 mlrd dollar túsirýdi kózdedi. Bul isin ol Qytaıdyń zııatkerlik menshikter men tehnologııalardy urlap qoldanǵanyna qarsy shara dep túsindirdi. Mundaǵy salyq ósimi Qytaıdyń aeroǵarysh, aqparattyq jáne kommýnıkasııalyq tehnologııa, robot jasaý tehnıkasy, ónerkásiptik jaraqtar jáne avtomobıl jasaý ónerkásibi salalarynyń bir myńnan artyq ónimderin qamtyǵan. Bul tarıfter ótken jyldyń 6 shildesinen eng­izildi. Bir qyzyǵy, aldyn-ala ja­salǵan tizimdegi jazyq teledıdarlar, medısınalyq dem alý apparattary, kondısıonerlerdiń bólshekteri, uıaly telefondar sııaqty taýarlarǵa tarıf burynǵy kúıinde qaldyryldy.

«Erýlige qarýly» degendeı óz tarapynan Qytaı da Amerıkanyń óz elinde satylatyn 659 taýaryna baj salyǵyn 25 paıyzǵa kóterdi. Munyń da bıýdjetke túsirgen jalpy somasy 50 mlrd dollarǵa teń. Qytaı tarapynyń baǵasyn ósirgen taýarlary negizinen aýyl sharýashylyǵy ónimderi, azyq-túlik, teńiz azyqtary, kólik quraldary jáne t.b.

Saıyp kelgende mundaǵy utqan eki eldiń bıýdjeti de, utylǵan taýar óndirýshiler men tutynýshy halyq bolyp otyr. О́ıtkeni tarıf ósken soń baǵa da ósetini belgili. Alaıda AQSh halqy bul sharalarǵa qarsy óre túregele qarsylyq bildirgen joq. Qytaı jaǵy, árıne, óz halqyna biz jaýap shara qoldanýǵa májbúrmiz dep túsindirýge tyrysýda.

Halyq narazylyǵy bolmaǵan soń D.Tramp baj salyǵyn odan ári kóterýge kiristi. О́tken jyldyń qyrkúıek aıynda ol baj salyǵyn taǵy da 10 paıyzǵa deıin arttyryp, Qytaıdan keletin taýarlardan túsetin salyqty 200 mlrd dollarǵa deıin arttyrdy. Tipti Qytaı jaǵy jaýapty shara qoldanatyn bolsa salyqty qosymsha 267 mlrd dollarǵa deıin ósiretinin jarııalady.

О́z kezeginde Qytaı jaǵy 24 qyr­kúıekte AQSh-tan keletin 60 mlrd dollar kólemindegi ımporttyq taýarlarǵa baj salyǵyn 5-ten 10 paıyzǵa deıin kótergen. QHR-dyń Memlekettik Keńesi muny májbúrli shara deýmen qatar, saýda daǵdarysy kelissózder arqy­ly sheshiletinine úmit artatynyn málim­degen bolatyn.

AQSh-tyń beldi basylymdarynyń biri «New York Times» gazeti D.Tramp bas­taǵan saýda soǵysy búkil álemdik eko­nomıkaǵa qaýip tóndiretinin jazdy. «Álemdik saýda tártipteri buzylýynan qysymshylyq kórinisteri oryn alyp, bular ekonomıkalyq damýdy tejeı­di. Dúnıejúziniń porttary men áýe­jaı termınaldarynda orynsyz qarba­las­tar týyp, taýardyń jetkizilý jyl­da­m­dyǵy tómendeıdi», dep jazdy basylym.

Bloomberg agenttiginiń habarlaýyna qaraǵanda, qazirdiń ózinde AQSh-tyń Qytaı naryǵyna tamyryn jaıǵan Boeing, Apple, Tesla, Ford, GM sııaqty iri korporasııalary saý­da soǵysynyń saldarynan zardap shegip jatqan kórinedi. Sondaı-aq qarapaıym tutynýshylar da baǵanyń ósýinen qıynshylyqtarǵa tap bolý­da. Bul bizge de qatysty. Amerıkalyq qym­­battaǵan taýarlardyń aralasýymen daıyndalǵan taýarlary men ónim­derin Qytaı jaǵy bizge de qymbatyraq baǵaǵa satatyny anyq. Al bul elmen saýdamyz tyǵyz baılanysqan soń biz de artyq aqsha tóleýge májbúr bolamyz. Amerıkamen saýdada olardyń Qytaı shıkizaty men ónimderin qoldanyp jasaǵan zattary bizge kelgende tarıfterdiń kóterilýine sáıkes qymbattaıdy. Jalǵyz biz emes, osy eki alyppen saýda jasaıtyn barlyq álemniń halqy zardap shegedi. Sóıtip álemdik qatynastardy kózge ilmegen saıasattyń alysty boljaı almaıtynynyń zardaby barlyq álemge tıip otyr.