Grekııa qıyndyqpen kúres ústinde

Juma, 4 qańtar 2013 7:19

Premer-mınıstr Antonıs Samaras bastaǵan Grekııanyń koalısııalyq úkimeti «Eýropalyq úshtiktiń» ınspektorlary men 1500 memlekettik qyzmetkerdi ótken jyldyń sońyna deıin qysqartpaý jóninde barynsha kúres júrgizip kelgenimen, qaryz berýshiler óz talaptarynan qaıtpady. Aqyrynda Grekııa bul sharany 2014 jylǵa deıin soza turý jóninde kelisimge barýǵa da tyrysty. El basshylyǵynyń ýájinshe qysqartýǵa jatqyzylǵan qyzmetkerler 2013 jyl kóleminde ózderiniń burynǵy jalaqylarynyń tórtten úsh bóligin alyp qana jumys isteıtin bolady. Qysqartý sodan keıin baryp bir-aq júredi.

Juma, 4 qańtar 2013 7:19

Premer-mınıstr Antonıs Samaras bastaǵan Grekııanyń koalısııalyq úkimeti «Eýropalyq úshtiktiń» ınspektorlary men 1500 memlekettik qyzmetkerdi ótken jyldyń sońyna deıin qysqartpaý jóninde barynsha kúres júrgizip kelgenimen, qaryz berýshiler óz talaptarynan qaıtpady. Aqyrynda Grekııa bul sharany 2014 jylǵa deıin soza turý jóninde kelisimge barýǵa da tyrysty. El basshylyǵynyń ýájinshe qysqartýǵa jatqyzylǵan qyzmetkerler 2013 jyl kóleminde ózderiniń burynǵy jalaqylarynyń tórtten úsh bóligin alyp qana jumys isteıtin bolady. Qysqartý sodan keıin baryp bir-aq júredi.

«Eýroúshtik» bul ýájdi qabyldamady. Sóıtip, qysqartý sharalary birden bastalyp ta ketti.

Osy qyzmetkerleri qysqartýǵa túsken «ákimshilikterdiń arasynda aty «drama» dep atalatyn qala da bar eken. «Drama­nyń» memlekettik qyzmetkerleri úshin bul shynymen naǵyz drama bolyp shyqty. Birden jıyrma adam qysqardy. Olardyń ereýilge shyqpaq bolǵan áreketinen de kóp eshteme shyǵa qoıǵan joq. Bárinen de otbasylaryna aýyr tıgendigi seziledi.

Sóıtip, Grekııada eýropalyq úshtikpen aldyn-ala jasalynǵan kelisimge sáıkes ákimshilik reformanyń qatań sharalary qolǵa alyndy. Sonymen qosa, salyq reformalary da bastalyp ketti. Úkimet buryn jeke-jeke ómir súrip kelgen birqatar memlekettik vedomstvolardyń basyn qosa bastady.

Birqatar sarapshylardyń keltirgen pikirlerine qaraǵanda, Grekııanyń halyq úshin osyndaı qatal sharalarǵa barýynyń birden-bir basty sebebi – eýroaımaqta qalý bolyp tabylady. Osy aımaqpen jan-jaqty qarym-qatynasqa túsip kelgen Grekııa bir sátte jalǵyz qalýdan qorqady. О́ıtkeni, bul el kóp eshteńe óndirmeıdi. Eýropalyq odaqtyń dáýirlep turǵan ke­zinde sodan aǵylyp kelip jatatyn týrıs­terdiń qyzyǵyna bólenip, solardyń qar­jysyn ekonomıkanyń negizgi túsimderiniń birine aınaldyryp, negizinen qyzmet kór­setý salasyna qaraı beıimdelip alǵan. Bul elde sonaý  azııalyq  daǵdarys tusynda Ha­­­­lyqaralyq valıýta qorynyń kómeginen bir sátte bas tartyp, óz betimen ómir sú­rýge kirisken Malaızııa sekildi kúresker­lik rýh baıqalmaıdy. Iаǵnı, Grekııa eýro­aımaq shylaýyna ábden shyrmalyp otyr. Bylaı tartsań ógiz óledi, bylaı tartsań arba synady degendeı, Grekııa úshin qazirgi sát qorqyttyń kóri sekildi bolyp kórinýde.

Sondyqtan Grekııanyń koalısııalyq úkimeti «Eýroúshtik» qamshysyna bul joly da arqa tóseýge májbúr boldy. Osynyń esebinen 49 mıllıard eýrony quraıtyn kezekti nesıe transhyna ıe bolýǵa qol jetkizdi. Premer-mınıstr Antonıs Sama­rastyń aıtýynsha, Grekııa úshin bul qar­jynyń mańyzy zor. «Grekııaǵa dál qazir bir jutym aýa qajet. Munsyz ol durys dem shyǵara almaıdy», dep baǵalady premer-mınıstr joǵarydaǵy jaǵdaıdy.

Grekter mundaı jaǵdaıǵa qalaı tap boldy? Reseıdiń birqatar sarapshylary Grekııanyń qazirgi qıyn jaǵdaıynyń túpki sebebi Eýropalyq odaq pen onyń qarjy júıesin biriktirgen eýroaımaqtyń ózinde jatqandyǵyn aıtý ústinde. Sarapshy­lar­dyń paıymdaýynsha, eýroaımaq aıasynda júrgizilgen eýropalyq ıntegrasııa úderisi shaǵyn elderdi óz erikterimen otarlaý ne­gi­zinde júzege asyrylǵan. О́ıtkeni, Grekııa­­nyń eýroaımaqqa ótýi ondaǵy óndiris túr­leriniń damýyna tusaý salǵan. Máselen, Grekııa memlekettik televıdenıesiniń Más­keýdegi tilshiler qosynynyń jetekshisi Dmı­trıos Lıatsostyń aıtýynsha, Grekııa ekonomıkasy buryn túrli maılar, sharaptar, temekiler shyǵarý men týrıstik qyz­metke negizdelip kelgen eken. Grekııanyń eýroaımaqqa kirýiniń saldarynan osy tórt salanyń búginde tek sońǵysy ǵana qalyp otyr. Biraq ókinishke oraı, jalǵyz ǵana týrızmmen alysqa bara almaıdy ekensiń. Týrızm kórshiles elderdegi azamattardyń jaǵdaıy jaqsy bolǵan kezde ǵana durys damı alatyn sala. Olardyń jaǵdaıy nasharlasa, bul salanyń da basyna bult úıirilip shyǵa keledi. Grekııadaǵy jaǵdaı mine, dál osylaı bolyp shyqty.

Atalǵan jýrnalıst Grekııa tap bolǵan qaqpannyń mánin túsindirý úshin mynadaı mysal keltirgen. Onyń reseılik dosy Grekııaǵa qonaqqa barady. Sonda ony grekter túriktiń qyzanaǵy, Gollandııanyń kók­ónisinen tamaqtandyrady. Al sonda grek­ter­diń burynǵy ózderinde ósiretin kók­ónis­ter qaıda ketken? «Grekter sońǵy 20 jyldan beri birte-birte óndiris túrlerinen qol úzip qaldy, olar tek tutynýǵa ǵana kóshti. Bastabynda osynyń ózi adam tar­tarlyqtaı qyzyqty jaǵdaıda bastaldy. Turmys jeńildeı tústi. Aýyr jumys­tar­dyń barlyǵy ótken shaqpen qalyp qoıdy. Onyń ústine jalaqy da jıi-jıi ósip otyrdy. Sóıtip, eńbeksiz jaqsy ómir bastalyp ketkendeı boldy. Biraq osynyń aqyry úlken sor bolyp shyqty. Ony qazir grek halqy tartyp otyr», deıdi jýrnalıst.

Al Reseı ǵylym akademııasynyń ekonomıka ınstıtýtynyń dırektory Rýslan Grınbergtiń aıtýynsha, grekter sońǵy úsh jyldan beri erliktiń úlken úlgisin kór­se­tip keledi. Olar qıyndyqqa barynsha qas­qaıyp qarsy turyp, onyń aýyr salmaǵyn ıyqtarymen kóterip alyp otyr. Mundaı jaǵdaıda eýroaımaq elderi grek erligine ótemaqy tóleýge mindetti. О́ıtkeni, Grekııa­ny joǵarydaǵydaı jaǵdaıǵa olar­dyń ózderi tap qyldy. Olar grek ekonomıkasyn otarlady, endi onyń qıyndyqtaryn bóliskenderi jón.

Sóıtip, grekter Eýroaımaqqa enemiz dep ózderi óndirip otyrǵan kóptegen ónim túrle­ri­nen qol úzip qala jazdaǵandaı da edi. Jý­yqta jaǵymdy bir habar jetkendeı de boldy. Osy eldiń Halkıdıkı jarty aralynda óndiriletin záıtún maıyna eýro­pa­lyq qa­ýym­dastyqtyń «ónimdi shyǵarý meke­ni qor­ǵa­lynǵan» degen belgi berilgen eken. Sóıtip bul ónimdi endi Eýropalyq odaq kó­le­minde shyǵaryp, satýǵa bolady. Munyń ózi Grekııa ekonomıkasyna az da bolsa sep kórinedi.

Mine, osyndaı jaǵdaıda Qazaqstanda Elbasy basshylyǵymen qolǵa alynǵan ındýstrııalandyrý saıasatynyń mańyzyn túsinýge bolady. Bul saıasat bizge túptiń-túbinde qazirgi Grekııa tap bolyp otyrǵan jaǵdaılardyń aldyn alýǵa múmkindik beredi. Grekııanyń qazirgi qasireti óndiris­ten qol úzip qalýdan týyndap otyr. Al Qazaqstan bolsa, óz óndirisin endigi ýa­qytta ónerkásiptik negizge kóshire otyryp, barynsha aýqymdy etýge umtylyp otyr. Onyń máni – ındýstrııalandyrý saıasaty bolyp tabylady. Bul saıasat bizge álemdik deńgeıde básekege qabiletti ónimder shyǵa­rýǵa múmkindik beredi. О́ıtkeni, kóptegen ónimderdiń shıkizattary ózimizde bar. Olardy syrttan tasymaldap, álekke tús­peımiz. Bylaısha aıtqanda, ózimizde bar dúnıelerdi jańa tehnologııalar arqyly óńdep, uqsatyp, ony syrtqa saýdalaıtyn bolamyz.

Ekinshiden alǵanda, Qazaqstannyń or­na­lasqan geografııalyq orny da álemdegi tartymdy núktelerdiń birine aınalyp keledi. О́ıtkeni, myna jaǵymyzda Qytaı men Ońtústik- Shyǵys Azııa elderi qatty kóterilip, sonyń nátıjesinde Azııa Eýropamen básekelestikke túse bastady. Onda­ǵy halyqtyń turmysy jaqsaryp, ónim­der­di sińirý qabileti kúsheıdi. Ekinshi jaqtan alǵanda, Eýropa ekonomıkasy da aldaǵy ýaqyttarda óziniń qýat kúshin joımaq emes. Daǵdarys olarǵa sabaq bolyp, odan shyǵar joldardy izdestirýde. Bul daǵda­rys­tyń da máńgilik bolmaıtyny, túptiń-túbinde Eýropa elderiniń odan kúsheıip shyǵatyndyǵy belgili. Qysqasyn aıtqan­da, óndirgen ónimderimizdi jóneltetindeı jańa óńirler ashylyp keledi. Bizge tek básekege qabiletti zattar, sonyń ishinde óńdelgen ónimder shyǵarý qajet. Elbasy saıasatymen júzege asyp jatqanda ındýs­trııalandyrý saıasaty osyǵan qyzmet ete­tin bolady.

Endi áńgime tizginine qaıta oralatyn bolsaq, sarapshylar Grekııanyń aldaǵy taıaýdaǵy úsh jyldyń ishinde Eýroaımaqta burynǵysynsha  qala bere­tindigin aıtyp otyr. Biraq qaýip-qaterler áli aldydan molynan kezdespek. Sonyń biri retinde eýroodaqta jańa jyldan bas­tap «kú­sheı­tilgen eýropakettiń» kúshine engendigin ataýǵa bolady. Onyń máni osy aımaqqa kiretin kez kelgen el úshin  bıýdjet tap­shylyǵyn ishki jalpy ónimniń 0,5 paıyzynan asyrmaý endigi kezekti basty shart­tar­dyń biri bolyp tabylady. Bul qatań talap aldaǵy ýaqytta ekonomıkasy álsiz birqa­tar elderdi eýroaımaqtan ysyryp shyǵa­rýy da ábden múmkin.

Ekonomıster mundaı jaǵdaıda Grekııa­nyń ózi qoldana alatyndaı eki resýrsy bar ekenin málimdeýde. Birinshisi, Grekııa eýromen qatar ómir súretin óz aqshasy – drahmany engizýi múmkin. Eýro syrtqy qatynastarda qoldanylatyn bolsa, drahma ishki esep aıyrysýdy qamtamasyz etpek.

Eldiń ekinshi resýrsy – Grekııa aldaǵy ýaqytta eldegi jyljymaıtyn múlikterdi turýlaryna ruqsat bere otyryp, shetel­dik­terge sata bastaýy ǵajap emes. Grekııa tabıǵatynyń óte jaıly ekendigi, onyń ústine tarıhy asa baı Grekııada turyp, ómir súrý sheteldikter úshin qyzyqty bolyp tabylatyndyǵy túsinikti.

Mine, osy eki shara arqyly Grekııa óz ekonomıkasyn derbestendirýge, oǵan qar­jy tartý múmkindigine ıe bolady. Árıne, bul pikirler ázirge boljam ǵana ekendigi túsinikti.

Qıyndyqtan shyǵý maqsatynda bul elde qazirgi kúni bıýdjetke túsetin kiristerdi arttyrýdyń barlyq múmkindikteri qaras­tyrylýda. Sonyń biri baılyqqa salynatyn salyqtyń artýy. Biraq ókinishke oraı, osy máselege baılanysty baılyq pen kiristi jasyrý faktileriniń de oryn alyp jatqan­dyǵy baıqalady. Eldegi shveısa­rııa­lyq bank bólimshesinde 2000-nan astam baı grek tirkelgen kórinedi. Olar týraly aqparat­tar­dy Fransııanyń bılik basynda­ǵylar Grekııa basshylyǵyna  tapsyrypty. О́ki­nishke oraı, qazir bul tizim joǵalyp ketip otyr. Osynyń bir ushyǵy buryn Fransııada qarjy mınıstri bolyp istegen Krıstın Lagardtyń aınalasynda úlken shý týǵyzdy.

Baı grekterdiń salyq tóleýden qashqaq­taýy qoǵamnyń úlken narazylyǵyn týǵy­zý­da. Osyǵan oraı grek úkimeti de sharany neǵurlym qataıta tústi. Máselen, afı­na­lyq buqaralyq aqparat quraldaryna qara­ǵanda, jýyqta ǵana kirisin jasyrǵany úshin eldegi iri qurylys kompanııalarynyń biriniń basshysy bolyp tabylatyn grek kásipkeri tutqyndalyp, 100 myń eýro kepildik tólegennen keıin ǵana baryp, odan bosatylǵan. Tergeý oryndarynyń bergen málimetterine boıynsha bul azamat memleketke 1 mıllıon eýronyń salyǵyn jáne memlekettik IKA qoryna 220 myń eýronyń saqtandyrý qarjysyn tóleýge tıis eken. Biraq, osy salyq pen saqtan­dyrý qarjysyn tóleýden qutylyp ketý úshin kásipker múlki 1,5 mıllıard eýro turatyn kompanııany bankrot dep tabý jóninde ótinish bergen. Iаǵnı, kompanııasyn ádeıilep bankrottyqqa jatqyzbaq bol­ǵan. Biraq bılik oryndary onyń bul ótinishin qabyldamady. Kerisinshe, salyq­tan qashqandyǵy jóninde oǵan aıyp taqty. Bul oqıǵanyń aqyry qalaı aıaqtalatyn­dyǵyn qazirgi kúni kóptegen qarapaıym grekter baqylap otyr.

Jýyqta The Economist Group atty brıtanııalyq medıakompanııanyń taldaý qyzmeti óz zertteýleriniń negizinde 2030 jylǵa taman álemde eń tamasha ómir sú­re­tin el Shveısarııa bolyp tabylatyndyǵyn málim etti. Osy tizimde ekinshi oryn Avs­tralııaǵa berilipti. Munan keıin skandına­vııalyqtar tur. Al AQSh pen Germanııa 16-shy oryndy bólisken eken. Grekter bolsa, jaqsy ómir súretinder arasyna enbeı qalǵan. Sarapshylar bul eldiń jarqyn bolashaqty kóre alatyndyqtarynyń ózine kúmán keltirgen sekildi.

Biraq soǵan qaramastan, qıyndyqpen kúrestegi grek halqynyń kórsetip otyrǵan qazirgi keıbir áreketterine súısinispen qaraýǵa bolady. Máselen, eldiń Larıs qa­la­syndaǵy «Výkefalos» fýtbol komanda­sy­nyń basyna daǵdarys qıyndyǵyna baılanysty tarap ketý qaýpi tóngen tusta bul komandaǵa demeýshilik kómek kórsetip otyrýdy mundaǵy «Sýla» jezóksheler úıi óz mindetine alǵan kórinedi. Bul komanda jýyqta ǵana «Iraklıs» atty komandamen kezdesip, ókinishke oraı, jeńiliske ushyra­dy. Al Iraklısti ol ornalasqan qalanyń meıramhanasy qarjylandyryp otyr eken.

Sóıtip, grekter qıyndyq basqa túsken kezde bir-birine túsinistikpen qol soza bas­tady. Sarapshylardyń baǵalaýynsha, mun­daı qoǵamdyq belsendiliktiń mańyzy zor. Osy jaǵdaı jappaı úrdis alatyn bolsa, Grekııa da birte-birte daǵdarys qaterin artqa tastaıtyn bolady.

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».