Qalybek batyr

Seısenbi, 9 sáýir 2013 1:35

Bul áńgimeni el ishine «Qosaı shejireshi», «Qosaı sheshen», «Qosaı barymtashy» degen úsh laqap atymen tanylǵan, 93 jyl jasap 1953 jyly ómirden ótken qarııadan estigen edim.

Jasy toqsannan assa da eńkish tarta qoımaǵan, at jaqty, ashań júzdi, oń qabaǵy salbyrap oıly janaryn búrkep, uzyn salaly saýsaqtarynyń býyny sý jaǵasyndaǵy baldyr qoǵa sekildi bylqyldap turatyn ol aýyldyń ortasyndaǵy qorjyn bas jappa tamynan shyǵyp,

Seısenbi, 9 sáýir 2013 1:35

Bul áńgimeni el ishine «Qosaı shejireshi», «Qosaı sheshen», «Qosaı barymtashy» degen úsh laqap atymen tanylǵan, 93 jyl jasap 1953 jyly ómirden ótken qarııadan estigen edim.

Jasy toqsannan assa da eńkish tarta qoımaǵan, at jaqty, ashań júzdi, oń qabaǵy salbyrap oıly janaryn búrkep, uzyn salaly saýsaqtarynyń býyny sý jaǵasyndaǵy baldyr qoǵa sekildi bylqyldap turatyn ol aýyldyń ortasyndaǵy qorjyn bas jappa tamynan shyǵyp, taý etegindegi boz jýsany burqyraǵan bıik dóńge baryp jaıǵasqanda, joǵarǵy aýyldaǵy ókshebasar inileri – búrkiti esiginiń aldyndaǵy tuǵyrda otyratyn, bir top kókqasqa qýmaı tazysy bar Ysqaq pen tómengi aýyldaǵy eni men bıiktigi birdeı Baıqasqa kóp keshikpeı janynan tabylatyn. Magnıtke tartylǵan temirdiń úgindisindeı topyrlap aýyl balalary da solaı qaraı júgiretin. Sol joly biz jetkende áńgime jańa ǵana bastalǵan eken.

«Ertede Alban rýynda erligi eline uran bolǵan alty batyr ótken. Solardyń biri jáne biregeıi Qalybek batyr. Qazaq pen Qytaı shekarasynda otyrǵan bir eldiń úsh ǵasyrǵa jýyq tarıhy men tulǵalary umyt bolmasa eken», dedi de shejire qart bir sát únsiz qaldy.

Biz áńgimesin jalǵastyrsa eken dep entelep jaqyndaı tústik. Ol kóp kút­tirmedi.

* * *

«Jaý joq deme, jar astynda, bóri joq deme, bórik astynda» degen saqtyqty Altaıdan bastap Alataýǵa deıingi jerdiń shekarasyn (HHI ǵasyrǵa) bizge deıin kóziniń qarashyǵyndaı kúzetip, qorǵap, bir qytaıdy ishke kirgizbegen qazaq balasy umyta qoımaǵan edi… Olar sonaý jeti atasynan bergi qaǵazǵa emes, júrekke jazylǵan úrdisti buzbady. At jalyn tartyp mingen erkek kindiktisi bes qarýyn saılap, jaraý tulparyn mamaǵashqa baı­laǵan dástúrin qaz-qalpynda saqtady. Qa­zir de kóksúńgi naızasy bosaǵasynda, jaraý at ár úıdiń mamaǵashynda baılaýly.

Biz keıbir kórshiler sekildi qamal, qo­ryq soqqan qalada ómir súrmesek te alańsyz, qam-qareketsiz, beı-bereket otyr­mappyz. Sondyqtan da osynsha baıtaq jerge ıe bolyppyz. Keń dalasy tylsym qorǵany edi. Onyń qupııasyn taba almaı talaı jaýy jer jastanǵan.

Qalybek batyrdyń búkil eliniń tir­shiligine azyq bolǵan qaptaǵan qalyń tórt túlik maly Sartoǵaıdan bastap Temirlik ózeniniń shatqalynan joǵary Qýlyq taýdyń kúngeıimen, sıyrdyń búıregindeı Alasa taýdyń saı-salasynda qystap shyǵatyn. Sol jyly da úırengen qonysyn ózgertpegen edi.

Kóktemde taý men dala keremet kók­tedi. Boz dalanyń qyzǵaldaǵy men sarǵaldaǵy qulpyryp, torǵaıoty, betege, jýsany alsyndap, búr jardy. Erte laqtaǵan qaraquıryq, kıik qora-qora bolyp Kókpekti men Aǵanas jazyǵyn kernep ketti. Boztorǵaıy kógildir aspanda shyrqap, tirshilik erekshe shyraılanyp, jazy da jaıdarly bastaldy. Nóserden keıingi aqbas taýlardyń arasyn jalǵaǵan kempirqosaq alýan qubylǵan jibek jipten aýmaıtyn edi. Sol yrysty, tynysty jerge kúz de kelgen.

Jer sharynda eki-aq jerde ósetin qasıetti Erendi (Iаssın) bul el «áýlıe aǵash» deıdi. Sol áýlıe aǵashtan bas­talatyn alýan túrli tal-terek, qaıyń, qaraǵash, neshe túrli búldirgen, shóp altyn kúzdiń asyl monshaǵyn taǵynǵan. Oıdym-oıdym jymyna, jyqpylyna arsha, qylsha, tobylǵy, toryńǵy qaýlaı ósken Sartoǵaıdyń eki qaptalyndaǵy jartasty jaǵalap, monshaqtaı tizilip arqar men taýteke ótkende batyr lázzat alatyn.

Osy Sharyn tuǵylynyń keń túbegine tigilgen Qalybek batyrdyń on eki qanat boz úıi qazir úkilenip kózge erekshe kórinedi. Soǵan irgeles úsh úı tur. Birine qonaǵyn túsirip aıaq sýytsa, ekinshisinde dastarqan daıarlap, úshinshisine de qonaqtar túnep shyǵatyn. Aqordanyń aınalasyndaǵy arasy áý degen daýys jetetin jerdegi at taǵasyndaı ıilgen úrkerdeı shoǵyr aqboz úılerde kelip-ketkenderdi kú­te­tin batyrdyń qyzmetshileri turady.

Sartoǵaıdyń tabıǵaty jaıly-aq. Qatal degen Jeltoqsan, Qarasha, Aqpan aılarynyń ózinde túnde jaýǵan qar kúndiz erip, toǵaı shóbi qysta da alsyndap jatady.

Qalybektiń ordasy tigilgen soń-aq, bul jaqqa at izi sýymady. Kim kelip, kim ketpedi. Keshe ǵana Qashqarlyq syılastary boldy. Birinde bar dúnıe birinde joq, «Barmasań, kelmeseń jat bolasyń, almasań, bermeseń sart bolasyń», dep Shyǵys Túrkistandy mekendegen halyqtar beker aıtpaǵan. Eýropa men Azııany jalǵaıtyn Jibek jolynyń qaqpasynda jaıǵasqan Qalybek sekildi bul eldiń basshylary shekaradan elge, ótken jolaýshyny da, ketken kerýendi de bilip, baqylap otyrady. Batyrdyń aınalasyndaǵy sharýamen aınalysyp júrgen el – kóldeneń kózge malshy sekildi kóringenimen, jeme-jemge kelgende esesin eshkimge jibermeıtin erjúrek sarbazdar. Sartoǵaı men Temirlik ózeniniń kúnbatysyndaǵy Qopalynyń sonaý Alasa taýyna deıingi keń jazyǵy, Qýlyq taýynyń ońtústik shyǵysyndaǵy aspanǵa kók súńgi naızadaı shanshylǵan Aıt, «Ádilbektiń aqshoqysynan» bas­tap, bir zamanda jer qazynasyn zerttegen aǵylshyndar «Altynnyń qoımasy» («Atomnı kreps») dep ketken, kúnbatys qapta­lynan qaraǵanda botasy ólgen boz ingenge uqsaıtyn bir túp aǵash ós­pe­gen Sarytaýdyń qarsysyndaǵy Ala­taýdyń Shetmerkisine deıingi jer – Aıt rýynyń enshisi.

Sartoǵaıdyń kúnshyǵys qabaǵynan arǵy Qaradala Qorǵas pen Qaljatqa deıingi aralyqtaǵy kórshileri Súıer­qul­dyń Shoǵanynyń Úmbeti (Shaja balalary), Jarty, Qojbanbet, Shy­byl­dyń Qońyrbórik atasy otyrǵaly ne zaman. Árqaısysynyń onynshy ur­paǵy otyn jaǵyp, tútinin tútetken altyn bosaǵa.

Ańyz oqıǵanyń aı-jylyn naq­ty­lap dáleldemeıdi. Alaıda ol bola­shaq­qa tarıhtyń shyndyǵyn jetkizgen­digimen baǵa jetpes qundy qazyna. Osy qundylyǵymyzǵa qulaq salyp, kóńil bólsek, bul jer-sýdy joǵarydaǵy Alban rýlary Úısin memleket bolǵannan beri meken etip otyrǵany anyq, degen edi Qosaı shejireshi.

Raıymbek batyr bastaǵan sarbazdar 1759 jyly Qytaı men Qazaq jeriniń shekarasyna belgi etip tarıhı kóktasty qoıǵannan keıin Qýlyq taýynyń eń bıik shoqysyna joryq jolyn birge ótkizgen sarbazdar jeńis jalaýyn qadaǵannan beri taý qoınaýyna qonystanǵan eldi meken Jalaýly atanǵan. Qarlyǵashtyń uıasyndaı osy aýyldaǵy Bozymnyń Igiliginen taraıtyn onshaqty úıden basqasy – Aıt, Qalybek batyrdyń úsh balasy Baǵaı, Nııaz, Baýystyń úrim-butaǵy. Shalkóde jaılaýynyń etegindegi Qarasazdan bastaý alǵan (Aqyn Muqaǵalı Maqataevtyń týǵan jeri) myń bulaq jınalyp etegindegi teńizden shyǵyp qalǵan jaıyn balyqtyń jonyndaı Kegen dóńniń baýyryn soǵa aǵyp, osy Jalaýly eldi mekeniniń irgesinen ótedi.

Qosaıdyń «Úısin memleketi bolǵany anyq» degen tujyrymynyń jany bar ekenin keıin bildik. Ǵulama ǵalym Shoqan Ýálıhanov: «Bul jerdi mekendegen Uly júzdiń tuqym-tuqııany Shyńǵys hannyń zamanynda da, Qal­maq shapqynshylyǵynda da týǵan jeri­nen eshqaıda ketpegendikten, jyljy­ma­ǵandyqtan qazaq halqynyń qalyp­tasýynyń negizi boldy» deıdi. (Almaty, 1961 j. Qaz.ǴA., tolyq jınaǵy 5-tom).

Ortamyzda otyrǵan Qosaı keýdesin tiktep, aýyl ishindegi bar qozǵalysty shola qarady da áńgimesin qaıta saba­q­tady.

– Álmerek batyrdyń keletinin estige­li Qalybek batyr tynshyp otyra almady. Aǵaıynnyń aıtatyn syry az ba, kóp. Tirshilikte bir dıdarlasýdyń ózi bir baqyt qoı. Jazda Baqanasqa barǵanda emin-erkin aǵaıynsha sóılesýdiń sáti túspep edi. At aıaǵy jetetin jerden kelgen aǵaıyndar osyndaı basy qosylǵanda shalqyp án aıtyp, jyr terbedi. Alqaqotan otyrysta aqtarylǵan ataly sóz, arman tilek pen Qonaıdaı qurmetti aǵaıynǵa jasalǵan syı-sııapattyń kóńil teńizi sheksiz boldy. Endi mine, basy taǵy qosylmaq.

– Batyr aqyryn aıańdap ańǵardaǵy jaıaý túgili atty adam óte almaıtyn asaý Sharyn ózeniniń jaǵasyndaǵy japyraǵy kúzdiń altyn shapaǵymen boıalǵan shoq-shoq tal-terekti, qaraǵash, qaıyńdy aralaı júrip úıiniń joǵary jaǵyndaǵy keń túbektiń ortasynda turǵan qalyń butaǵy áýdem jerdi kóleńkesimen kómkergen, dińine úsh adamnyń qushaǵy jetpeıtin, qashan, qaı zamanda, kimniń ekkeni belgisiz jýan (Iаssın) áýlıe aǵashtyń túbine baryp toqtady.

Ol bul kúnde Úsh Qarqara atalatyn ózen men Kegen sýy qosylyp Sha­ryn ata­latyn shatqaldyń basyndaǵy Tıek­tastan joǵary betine jylt-jylt etip (munaıdyń) maıy shyǵyp jatatyn Qarasýdyń oppa uıyǵyna batyp bara jatqan kók býrany shýdasynan ustap jalǵyz ózi sýyryp shyǵarǵanyn kórgende Alataý men Qarataýdyń baýraıyn mekendegen el kóziniń tirisinde Abyz dep ardaqtaǵan Shoǵan abyz: «Iá, Táńirim! Kóz ben tildiń suǵynan saqta?» dep tileýin tilegen on segiz jastaǵy Qalybek emes, abyzdyń sol adal tileýi Allahtyń qulaǵyna shalynǵan bolar, segiz uly segiz aýyl bolǵan, búkil Aıt áýleti atyn uran etken Qalybek batyr edi.

Bozbala shaǵyndaǵy jalpaq jaýyryndy, suńǵaq boıly balaýsa denesi tolysyp tolǵan. Qudaı taǵala elden erekshe syılaǵan uzyn bilektiń bulshyq eti sharbolattaı, jýan qarýly saýsaǵymen asaý bestiniń qulaǵynan ustaǵanda tegeýringe shydamaı ekpetinen túskenin kórgender «Qula tulpardyń jalyn aıyryp jibergendikten tarıhta Jalaıyr atanǵan Uly naǵashysy Qabyl hanǵa tartqan» deıtin («Shyńǵyshan» (2012 j.) Respýblıkalyq tarıhı-etnologııalyq ádebı kórkem jýrnal. 2 nómir «Qabyl han, Qula tulpar jáne shejireshi Qosaı»153 bet).

Bir kezdegi qaıratty qalyń shashyna aqkúmis aralasyp, kıik tanaýly qyzyl shyraıly dóńgelek júzine ýaqyt óz órnegin salǵan. Talaı-talaı qıqýly qym-qýyt soǵysta jaýyn qaq jara shaıqassa da tabıǵat bergen zor tulǵanyń qýaty bolar, birde-bir ret denesine naıza qadalyp, qylysh jaraqattamaǵan eken. Ol máýeli butaqtaǵy ásem syrǵadaı kózdi arbaǵan usaq japyraqtyń arasynan tógilgen kún sáýlesine oılana kóz tastap turyp tabıǵatqa tańǵaldy. «Osynshama alyp aǵashtyń japyraǵy netken názik» dep bir sát bógeldi.

Batyr aıaq jetetin jerdegi sheberlerdi aldyryp, adam janyna kerekti dúnıe-múliktiń ne túrin jasatty. Zamanyna qaraı on eki qanat aqboz úıdiń shańyraǵyn da, kerege, ýyǵyn da, esigin de órnektetti. Tiri pendeniń jan dúnıesin tebirentip, sıqyrly áýez shyǵaratyn talaı-talaı dombyra, qobyz ómirge keldi. Ataqty batyrdyń qolónerge erekshe kóńil bóletini aınaladaǵy elge áldeqashan tarap ketken-di.

Dúnıege urpaq kelgen soń qyryq kúnnen keıin osy qasıetti áýlıe aǵashtyń butaǵyn kestirip, qabyǵyn sýǵa qaınatyp, oǵan sábıdi shomyldyryp, dińi kepken soń sheberge shyń tastan tamatyn máńgilik maımen maılatyp, buǵynyń terisimen qaptatyp qarý-jaraqtaryna sap saılatyp, er-turmanyn shaptyratyn.

Qalybek batyr da ómirge kelip-ketetin kóp qonaqtardyń biri ekenin túsingendikten, baılyq, ataq-dańqqa qumar bolmaǵan. Ol urpaq aldyndaǵy paryzyna úlken jaýapkershilikpen qarap, sol mindetin adal atqarý úshin kúresti. Ol syrttan qaraǵan adamǵa shoń deneli bolyp kóringenimen, shıraq qımyldaıdy. О́zenge suǵyna jatqan qatar shókken qos túıedeı qara tasqa sekirip shyqty. Qashqarlyq sheberge tiktirgen qonyshy tizesin japqan qyrym etiktiń tabany tasqa jabysyp, boıyn tez tiktedi. Sol sátte kúmispen qaptalǵan kemer beldiktiń oń jaǵyndaǵy qanjardyń qyny jalt etip kúnmen shaǵylysty. Ol aýyl ishinde osy qanjarynan basqa qarý asynbaıtyn.

Sartoǵaı jaqtan bir shoǵyr qara qarǵa qalqyp aspanǵa kóterildi. Oń qaptaldaǵy kerege tastyń qalyń qury qurqyldap edi oǵan kekilik, shil qosylyp, toǵaı gýildep ketti.

«Iаpyr-aı, myna áýlıe aǵashtyń qalyń japyraǵy tóńirekti jańǵyrtqan ózenniń gúrilin de, ań men qustyń únin de ótkizbeıdi eken-aý» dep oılady ol.

Baqanasqa baryp-qaıtqandaǵy alǵan áseri ushan-teńiz edi. Eldiń syıly azamattaryn ertken Qalybek batyr Qulyq taýdan erte attanyp, Moınaq kezeńinen asyp, Aqtoǵaıdan ótip, eki qaptalyna tobylǵy, toranǵydan basqa bir túp aǵash óspegen, qalmaqtarmen sońǵy shaıqasta sý tappaı qysylǵanda Raıymbek batyr aıbattana aqyryp jartastyń túbindegi jylǵaǵa naızasyn shanshyǵanda tunba bulaqtyń kózi ashylyp, keıin jaǵasyna bir túp Májnúntal ósip, «Raıymbek bulaǵy» atalǵan Toryaıǵyr taýynyń ońtústigindegi kózge erekshe kórinetin «Oırantóbe» degen jerde ózi eń sońǵy ret qalmaqtyń Aǵanas batyry­men jekpe-jekke shyǵyp: «Qazaq halqy qarýsyz jaýynyń qanyna qolyn bulǵamaıdy!» dep óltirmeı ketken Aǵanas batyrdyń atymen atalatyn aq jazyqty qıyp, Bartoǵaıdyń jel­kesimen júrip, Taban qaraǵaıdy aınala Asy jaılaýy arqyly Alban saıǵa aıaldap, úshinshi kúni Baqanastaǵy Ál­merek batyrdyń on eki qanat aqor­dasynyń aldyndaǵy mamaaǵashqa kún ekindige taıanǵanda at basyn tiregen.

Júrgen kisige jer alys emes eken. Jol boıy esigin ilmeı jatatyn keń peıil aýyl. «Qudaıy qonaqpyn!» dese qushaq jaıa qarsy alǵan. Birinde tústenip, ekinshisinde at aıaǵyn sýytyp sharshamaı, shaldyqpaı tyń jetti.

Tylsym tabıǵat qudiretimen tek qumnan ǵana turatyn Jońǵar taýynyń qaqpasynan Ebiniń jeli soqqanda áli eshbir tiri pende estimegen áýez shyǵaratyn (orystar» Poıýshıe gorı» deıtin) Basqalqan, Aıaqqalqan shoqylarynan bastap sonaý da sonaý Balqash kóline deıingi alqapty enshisi bólinbegen jýsannyń ár túbinde bir qozysy jatatyn baı áýlet Bozymnyń erligi eline uran bolǵan Álmerek batyry men Qystyqtyń Eskene batyrynyń úrim-butaǵy qonystanǵan.

Buryn da bar qýanyshyna ortaq Qalybekti bul joly Álmerek batyr Báıdibek atasynyń úshinshi uly Jolmambet batyrdyń balasy Ystynyń Qonaıymen dostyǵynyń qurmetine ortaq bolsyn dep arnaıy shaqyrǵan. Attan túsip jatqan Qalybek batyrdy kórgen Álmerek batyr qushaǵyn jaıa umtyldy. Otty janary kimge de bolsa meıirimniń nuryn tógip turatyn er tulǵaly, jalpaq jaý­ryndy, dalasyndaı darqan peıildiń ıesi Álmerek Qonaı men Qalybekti tanystyrdy.

Qonaıdyń ataq-dańqyna Qaly­bek te syrttaı qanyq edi. Sha­ma­men HVII ǵasyrdyń ortasynda Ysty, Oıyqtyń Jolymynan taraıtyn bir aýyl, Aznabaı bolystyń kezinde bolý kerek, Saryarqaǵa baryp Arǵynnyń azýly Tobyqtysy men Qarakesek atasynyń ortasynda úshinshi urpaǵy ómirge kelgenshe syılasyp turypty degen sóz el aýzyna erte taraǵan.

Sol Qonaıdyń ótken jyly Qara­taý­dyń etegindegi baýyry Dýlat Shy­myr­dan, ózi ketken Talastyń boıyn keń jaılaǵan túp atasy Ysty­dan, Ala­taýdyń baýraıyndaǵy Shapy­rashty men Qordaıdan tómengi Shý boıyndaǵy qalyń Dýlat Janystan qonys surap kelgenin de es­tigen. Bul birinshi kelýi emes, úshinshi ret kelýi edi.

Qarakesek pen Tobyqty rýy­men ǵasyrǵa jýyq syılasqan, quda-jek­jat bolǵan Qonaıdyń keń qoltyq Sary­arqanyń elinen qalaı ketkeni jaıly Qosaı shejireshi eshteme aıtpaǵan edi. Onyń jaıyna men keıin qanyqtym. Tobyqty Qunanbaı sultannyń ákesi О́s­kenbaıdyń zamandasy, ataqty Keńgirbaı bı­diń kindiginen taraǵan tuqymy, Aq­sha­taý polımetall kombınatynyń tóra­ǵasynyń orynbasary bolǵan, ulttyq salt-dástúrdiń bilgiri, el zerdesinde saq­talǵan shejire ańyzdyń janashyry 70 jyldyq mereıtoıyna bir aı qal­ǵanda 2009 jyly ómirden ótken Qaıyr Qoıanbaev bizge biraz syr shertken.

…Qonaı áýlıe jazda Saryarqanyń keń jazyǵyn emin-erkin jaılap, qysta Moıyntydan arǵy, qazir poıyz qas-qaǵym sát toqtap ótetin Bosaǵa degen aıaldama bekettiń kúnbatysyndaǵy qoldyń salasyndaı saı-salaly taýdy qystapty (men ol jerdi kórdim). Arqanyń aq borany tereń saıdyń betin syıpaı soqqanda sala-sala saıǵa túsken qar qatpaı, qanyttaı úgitilip qoı men jylqy teýip jaıylyp qystan shyǵatyn shuraıly jer eken.

Alǵashqy qar túser mezgilde Qonaı jaıly qystaýy Bosaǵaǵa baryp qonypty. Bul kúnniń qysqaryp túnniń uzarǵan shaǵy emes pe, aınaladaǵy eliniń jaıyn bilýge attanyp ketken Qonaı keshki ińir qarańǵylyǵy túse aýyl shetine ilikkende esiginiń aldynda turǵan bir top attylyny kóredi. Bul Kókbóri Kerneı Jarlyǵap batyr edi. Ol attan túspeı: «Kim bar?» dep daýystaıdy. Úıden Qonaı áýlıeniń báıbishesi shyǵyp amandasyp: «Úıge túsińiz?» dep ótinedi. Jarlyǵap: «Rahmet nıetińizge. Sýsyn bar ma eken?» deıdi. Báıbishe qaıta kirip úlken tostaǵanmen qoıdyń aıranyn usynady. Jarlyǵap batyr aırandy ishpeı at ústinde turǵan kúıi qamshysyn eki búktep aırandy tórtke bólip qaıyryp berip: «Otaǵasyna sálem aıtyńyz» dep júrip ketipti. Kelip-ketken topty syrtynan kórgen Qonaı atyn baılap, úıine kirip, qundyz jaǵaly máýiti shekpenin kerege basyna ilip turyp báıbishesinen: «Jańaǵy kelgen kimder?» dep surapty. Báıbishesi bolǵan jaıdy qaz-qalpynda aıtypty. Jaýap qatpaı tórdegi jumsaq ornyna jaıǵasqan Qonaı ortadaǵy laýlaǵan otqa bir sát oılana qarap otyryp: «Endi bizdiń elge qaıtýymyz kerek eken» depti.

…Álmerek batyrdyń shaqyrýymen kelgen Qonaıdy kórshiles jalaıyr rýynyń ıgi jaqsylary birinen keıin bir qonaqqa shaqyryp, qurmetteıdi.

Aǵa balasy Qonaıdyń qaıtatyn kúnine oraı Álmerek batyr Qarqara jaılaýynyń etegindegi Qalybek batyrdy, Segizsary, Bıeke bıdi, Shi^­lik­ti ózeniniń jaǵasyndaǵy Nura jazyǵyn mekendegen baýyry Qys­tyq Eskene batyrdy, Alma arasannan Kólsaıǵa deıingi taýdyń ıesi Qyzyl­bórik Ájibaı batyrdy, kórshisi Jalaıyr Eskeldi bı men Oraq batyr bastaǵan syılas zamandastaryn túgel shaqyrǵan edi. Túni-boıy saýyq-saıran salǵan aǵaıyn-týys jaıly jatyp, jaqsy turady. Aqsaqaldar oty­ra­tyn keń úıge mol dastarqan qaı­ta jaıylyp, Álmerek batyr Qonaı­dyń jolserikterine shekpen jaýyp, at mingizedi. Tórde otyrǵan Qo­naı aǵaıynnyń bul yqylasyna rıza­shy­lyǵyn bildirgende Álmerek batyr:

– Qonaı ekeýmiz tustas bolǵanmen, seniń jolyń úlken. Eki-úsh jyldan beri elge kelip-ketip júrsiń. Ar­ǵyn aǵaıyndardyń peıili, kóńili keń bolǵanymen, ósip-óngen elge jer qu­sha­ǵy tarlyq etedi. Endi my­na aǵaıyn­darymnyń aldynda buıym­taıyńdy aıt. Ne qalasań da sózińdi jer­de qal­dyrmaýǵa tyrysamyz, deıdi.

Sál únsizdikten keıin Qonaı:

– Batyr, qurmetińe kóp-kóp rah­met! Kóńil syısa, bári sııatyn Sary­arqa qazaqqa tarlyq etpeıdi. Tek týys, baýyr, urpaq birin-biri kórmese, tamyry qaı jerden nár alatynyn bilmese, jat bolyp ketetin sekildi. Senderdi kórgennen beri júz jasaǵandaımyn. О́zen-kólińde aqqý ushyp, qaz qonady eken. Qyryń kıik, sýyń balyq naǵyz orta sharýanyń otany bolatyn jer eken, dep úndemeı otyryp qalady. Ol zamannyń adamdary osy sózderden-aq astarynda ne jatqanyn bilgen ǵoı, buıymtaıyn túsinedi.

Osydan keıin Álmerek batyr:

– Baýyrym, ár zamannyń bir surqyl­taıy bolǵan. Sol surqyl­taı­lardyń ozbyrlyǵynan biz, biz degenim qazaq, ne kórmedik. Yqylym zamannan beri kele jatqan ataqonysyń – Ystyqkóldegi altyn uıańnan aıy­ry­lyp, aǵaıyndy úsheýiń úshke bólin­genderiń tarıhtan belgili. Biz kór­megen otbasyńa, aǵaıyn-týystaryńa tilegim, oıym oryndaldy dep qaıt. Sýy men qyryna qyzyqqan Baqanas qashan kelseń de seniki! depti. Sol jıylystan Qalybek batyr Álmerektiń márttigine rıza bolyp qaıtqan. Qonaı qajyny qýana quttyqtap, tústik jerge deıin qurmettep shyǵaryp salady.

Keler jyldyń kókteminde Álme­rek batyrdyń búkil eli Baqanastan kóship, Qapshaǵaıdan joǵary Sha­ryn­nan tómengi eki qaptaly jynys toǵaı Ile ózeniniń boıyna qonystanady. So­dan beri Baqanasty Jolmambet ba­tyr­dyń úrim-butaǵy mekendep keledi.

…Qalybek batyrdyń aýylyn betke alyp jolǵa shyqqan Álmerek batyr jańa qonysy Nurly jazyǵyndaǵy úkili kámshat bórikteı Ilan (úsh jylda bir ret gúldeıtin emdik shóp) shoqysynyń soltústiginen erte attandy. Buǵyty taýyn bókterlep, joldaǵy Qystyqtyń Shoıqarasy, Ontoǵary, Jaıyny, Maıasary otyrǵan aýyl­darǵa soqpady. Álmerek batyr keshegi qalmaqtarmen shaıqasta bul jolmen tún demeı, kún demeı talaı ótken. Dittegen ýaǵynda jetti. Áne-mine kelip qalar dep alań kóńilmen ózen boıynda júrgen Qalybek batyr qııa qaptaldaǵy jalǵyzaıaq jolmen tómen túsip kele jatqan bir shoǵyr attyny kórdi. Aldyndaǵy týlaǵan teńiz tolqynynda júzgen altyn kemedeı kúltequla at ústindegi Álmerek batyr kózine shoqtaı basyldy…

…Qosaı shejireshi áńgimesin úzdi. О́ıtkeni, bul kezde óristen qaıtqan bir tabyn sıyrdyń aldy Jalaýlynyń bet aldyndaǵy oý bir zamandaǵy Kegen ózenin boılaı ósken jynys toǵaıdan qalǵan bir belgi – jalǵyz túp «Bátekbaı taldyń» túbindegi ótkelden ótken edi…

Dosan JANBOTA.

Almaty.