Jıdebaı batyr

Senbi, 27 sáýir 2013 2:57

Qazaq tarıhynda «Aq taban shubyryndy, alqa kól sulama» degen tirkesti sózdermen ornyqqan merzim bar. Ol – XV-XVIII ǵasyrlardaǵy jońǵar shapqynshylyǵy. Keıde «qazaq-qalmaq soǵysy» dep te aıtylatyn osy tarıhı oqıǵa týraly sóz qozǵaǵanda aldymen oıǵa oralatyny, el aýzynda saqtalyp, keıingi urpaqqa jetken myna joldar:

Senbi, 27 sáýir 2013 2:57

Qazaq tarıhynda «Aq taban shubyryndy, alqa kól sulama» degen tirkesti sózdermen ornyqqan merzim bar. Ol – XV-XVIII ǵasyrlardaǵy jońǵar shapqynshylyǵy. Keıde «qazaq-qalmaq soǵysy» dep te aıtylatyn osy tarıhı oqıǵa týraly sóz qozǵaǵanda aldymen oıǵa oralatyny, el aýzynda saqtalyp, keıingi urpaqqa jetken myna joldar:

Qarakereı Qabanbaı,

Qanjyǵaly Bógenbaı,

Qaz daýysty Qazybek,

Shaqshaquly Jánibek,

Áltekede Jıdebaı,

Qarashorda Seńkibaı.

Mine, osy esimderi atalǵan babalarymyz, biz kórsetken dáýirde eli men jerin tónip kelgen jaýdan qorǵap, jan aıamaı kúresken, óz zamanynyń ór tulǵaly alyptary. Termeli sózde tuǵyrly tulǵalar tolyq qamtylmaǵan. Buqar jyraýda:

Qara Kereı Qabanbaı,

Qanjyǵaly Bógenbaı,

Shaqshaquly Jánibek.

Sirgeli qara Tileýke,

Qaraqalpaq Qulashbek,

Tigeden shyqqan Esterbek,

Shapyrashty Naýryzbaı, –bolyp jalǵasyp kete beredi. Tilimizge tıek etip, mysal retinde usynǵan, el týyndysynyń da, Buqar jyraý tolǵaýynyń da atalmysh naqyldyń astaryn ashyp, aqıqattyǵyn aıqyndap turǵandyǵy anyq. Olaı bolsa, osy oıymyzdan týyndaıtyn tujyrym, atadan balaǵa mıras bolyp, esimi men erligi búgingi tańǵa jetken, halyq batyrlarynyń elge sińirgen eńbegin múmkindiginshe dáripteý basty mindetterdiń biri bolýǵa tıisti.

Joǵarydaǵy aıtylǵan Qa­ban­baı, Bógenbaı, Jánibek, Jıdebaı, Seńkibaı – bular el basyna qater tóngen kezde dushpanǵa qarsy kúreske shyǵyp, halqynyń qamy úshin janyn shúberekke túıip, aıanbaı aıqasqan zamanynyń ardaqty azamattary bolyp tabylady. Jońǵar shapqynshylyǵy kezinde erligimen elge tanylǵan tulǵalardyń basym bóligi zerttelip, zerdelengenimen bir toby áli de bolsa anyq aıqyndala qoıǵan joq. Mine, olardyń ómir joly men eline sińirgen eńbegin ashý, kópshilikke tanytý búgingi urpaqtyń mindetteriniń biri bolmaq. Joǵarydaǵy keltirilgen yrǵaqty joldardyń birindegi Áltekede Jıdebaı, Qarashorda Seńkibaı tolyq ári jan-jaqty tanylyp úl­ger­­megen tulǵalar. Osyǵan oraı biz Ál­teke Jıdebaı týraly túıgen­deri­mizdi ortaǵa salǵandy jón kórdik.

Qazirgi Qaraǵandy oblysy, Shet aýdanynyń ortalyǵy Aqsý-Aıýly kentiniń soltústik bet­keıin­de shamamen 14-15 shaqyrym jerden ótetin Sherýbaı Nura ózeniniń boıynda Jıdebaı batyrdyń kesenesi tur. Kóne mazardyń basyna qoıylǵan kóktasta ómir súrgen kezeńin XVII ǵasyr dep kórsetken edi. Keıin kesenesi kóterilgennen soń ańyzdaǵy aıtylǵandar men tarıhı derekterdi sarapqa sala kelip, 1713-1813 jyldar aralyǵy dep belgiledi. Bul, árıne, kóńilge qonymdy pikir. Sebebi, batyr jaıly el aýzyndaǵy saqtalyp jetken áńgimelerdiń bir bóligi tarıhı úlken tulǵa Abylaıhannyń esimimen baılanystyrylyp aıtylady. Myna bir ańyzǵa qulaq túrip kórelik.

Birde Abylaıhan bir top nó­ker­lerimen kele jatyp, tóbeniń betkeıinde atyn jaıylymǵa ji­berip uıyqtap jatqan adamdy kóredi. Jaýgershilik ýaqytta qo­ryqpastan aıdalada jalǵyz jatqan janǵa ári tańyrqaı, ári oılana qaraǵan han nókerleriniń birin bilip kelýge jiberipti. Baryp kelgen sarbaz:

– Han ıem, uıyqtap jatqan batyr tulǵaly jas jigit eken, eki jaq qoıynynda eki túlki oınap júr, solardan qatty seskendim, jaqyndap bara almadym, – depti.

Muny estigen han ózi baryp qarasa álgi nókerdiń aıtqany ras bolyp shyǵady. Ile-shala ordasyna qaıtqan Abylaı batyrdy taptyryp, qasyna alǵyzypty. Arada bir aı shamasy ýaqyt ótken kezde álgi túlkini kórgen nókerdiń eki kózi sý qarańǵy soqyr bolyp qalady. Tańyrqaǵan han Jıdebaı batyrdan:

– Ana sarbazdyń kózi nege kórmeı qaldy? – degende batyr:

– Meniń áýlıeligimdi baı­qa­ta­tyn túlkilerimdi kórgen shyǵar, – deıdi.

Sonda Abylaı qaıtadan:

– Al, olardy men de kórdim, biraq, kózim aman ǵoı, – dep suraý­ly júzben qaraǵanda:

– Sizdiń boıyńyzdaǵy qasıet arys­tandaı aıbatty eken, son­dyq­tan kózińizge zaqym kelgen joq, – dep jaýap beripti.

Árıne, bul el aýzynda saq­ta­lyp jetken ańyz ǵana. Al, ańyz­dyń dáıekti derek bola almaı­tyndyǵy taǵy belgili. Desek te, ulttyq rýhanııattyń janashy­ry M.J.Kópeevtiń «Qazaq shejiresi» degen eńbeginde: «Bireýdiń pyshaq, shaqpaǵy bara jatqanda túsip qalǵan bolsa, aısyz qarańǵy tún bolsyn meıli, jaýyn-shashyn, boran bolsyn meıli, júrip kele jatyp, naızasyn jerge shanshyp tura qalady, al osy jerdi qaraı ǵoı degende, qalǵan qutqan nársesin taýyp alady eken.

– Sen osyny qalaı tabasyń? – degende janǵa syryn aıtpaıdy eken. Jalǵyz-aq Abylaıhan aıta beredi eken:

– Osynyń qyzyl túlkisi bar, – dep jazǵan bolatyn.

Jıdebaı batyr Abylaıhannyń zamandasy bolǵandyǵyn M.J.Kó­peev te naqtylaı aıtqan eken. So­nymen birge, batyrdyń kórip­keldik qasıeti bolǵandyǵyn jasyrmaıdy. Ol da Jıdebaıdyń dara sıpattarynyń biri. Mundaı ereksheligi bar adamdardy halyq áýlıe sanaǵan. Sondyqtan, Jı­debaı kópshiliktiń qııalynda eli men jerin jaýdan qorǵaǵan batyr ǵana emes, áýlıe, qasıetti tul­ǵa retinde de saqtalyp qalǵan. Onyń ańyzdaǵy kórinisi qos qy­zyl túlki arqyly beınelenedi. Muny joǵarydaǵy áńgimeden de ańǵarýǵa bolady. Taǵy bir qy­zyǵy osyndaı ańyzdyń jelisi kúni keshege deıin sabaqtastyǵyn joǵaltpaı jalǵasyn tabýynda jatyr. Taǵy bir áńgimege nazar aýdaryp kórelik.

HH ǵasyrdyń 70-jyldarynda Jıdekeń mazarynyń tusynan ótip bara jatqan attyly adam túlkini kóredi de sońynan erip kele jatqan tazylaryn aıtaqtaıdy. Itter baspaı qoıǵannan keıin atyn tebinip qalyp ózi qashqan túlkini qýa jónelipti. Álgi adamnyń ańshylyǵy bar eken. Tásildiń túr-túrin qoldanyp, túlkini alam degenmen soqqyzbapty. Arqan boıy aralyqty ustap tóbeni aınala qashqan ań atty ábden boldyrtyp baryp, bir tasty tasalana bere joǵalyp ketedi. Ań-tań qalǵan jolaýshy sonda ǵana Jıdekeńniń árýaǵynyń túlki bolyp kórinetindigi esine túsip, ma­zarynyń basyna az ýaqyt aıaldap, aıat oqyp attanypty.

Sabaqtastyqtyń ǵa­syr­dan ǵa­syrǵa jalǵasyn tabýy Jıdebaı batyrdy halyqtyń aıryq­­sha qurmet tutýynda jatyr. Qa­zaq-qalmaq soǵysy aıtýǵa jeńil bol­ǵanmen aqtaban shubyryndyǵa dýshar etken jekelegen rýdyń emes, jalpy jurttyń basyna qara bult­taı tónip, ajal oǵyn jaýdyrǵan zul­mat jaǵdaı edi. Sondaı sumdyq jaý­dyń torynan halqyn aman-esen alyp shyqqan osy Jıdebaı táriz­di tulǵalary bolatyn. Árıne, ondaı asyl jandardy kópshilik áste esten shyǵarýǵa tıisti emes. О́ıtkeni, ondaı tulǵalardy sol eldiń ózi týǵyzady. Ǵalym Álkeı Marǵulan halyq batyrlary jaıynda óz oıyn tujyrymdaı kele bylaı deıdi: «Tarıhı dáýirdiń áleýmettik josyndary, turmystyq tilegi, beıbitshilikpen kún keshýdi arman etýi – eldiń eń izgi tilegi edi. Biraq, halyq kóksegen bul tilek ót­ken jaýgershilik zamandarda uzaq ǵasyrlar ishinde oryndala qoımaıdy. Kórshi otyrǵan jurt­tardyń birimen biri jaýlasýy el qorǵaıtyn alyp erlerdi asa qajet etti». Olaı bolsa, Jıdebaı batyr da kóptiń talap tilegine oraı zamany týǵyzǵan tulǵasy boldy.

Sonymen, halyqtyń sanasyna ornyqqan batyr beınesiniń bir qyry osyndaı áýlıeligi bolsa, kelesi qyry sheshendigi. «Batyrdy jaýda syna, sheshendi daýda syna» dep halyq danalyǵy aıtqandaı, Jıdebaı batyrdyń ot aýyzdy, oraq tildi sóz sheberi bolǵandyǵyn aıǵaqtaıtyn áńgimeler de barshylyq. Degenmen, sońynda qalǵan murasy búgingi tańǵa tolyq jetpegen, tarıhtyń túrli tosqaýyldary kedergi bolyp, umytylǵan. Onyń óz zamanynyń ozyq shesheni bolǵanyn ári zamandasy, ári jaqyn dosy, Tobyqty Qaramendemen sálemdeme arqyly jaýaptasýynan da ańǵara alamyz. Áńgimege nazar aýdaryp kórelik.

Jasy toqsannan asqan shaǵyn­da Jıdebaı batyr dosy Qara­mende bıge Bóltirik degen baladan sálem aıtady.

Tobyqtynyń basy edi

Qaramende,

Sergek týar dál ondaı

dara pende.

Asyl sózden teń býǵan

myń toǵanaq,

Orta júzdiń quty ǵoı

qara kómbe, –

dep uzaq oılanyp otyryp, ári qaraı bylaısha jalǵastyrypty:

Aqqan bulaq,

Janǵan shyraq,

Bar eken de joq eken.

Tórt nárseden úmit bar,

Bir nársede úmit joq,

Qara saqal ákem bar,

Qara shashty sheshem bar,

Jeti jetim jan qınar,

Bes atanyń malyn izdep,

Áýre bolǵan jaıym bar.

Jetpis torǵaı shyryldaıdy,

Seksen balapan uıada jatyr,

Toqsan jumyrtqanyń qashan

jarylary belgisiz.

Osy jumbaǵymdy

sheship bersin.

Muny estigen Qaramende bylaı dep sheshedi:

«Aqqan bulaq – toqtaýsyz ótip jatqan ómir, janǵan shyraq – qýǵanymen jetkizbes dúnıe, Bar eken de joq eken – dúnıeniń jalǵandyǵy, tórt nárseden úmit bar degeni: aýrý jazylamyn dep úmitti, jarly baıyrmyn dep úmitti, qashqan qutylamyn dep úmitti, qýǵan jetemin dep úmitti, bir nársede úmit joq degeni – qarttyq bolar, qara saqaldy ákesi – ózinen týǵan balasy bolar, qara shashty sheshesi – kelini bolar, balamen kelinge qarap qalǵan eken-aý, qaıran er! Eki eli aýzyna tórt eli qaqpaq qoısyn. Jeti jetim degeni: usha almaǵan qus jetim, shaba almaǵan at jetim, qatary ketse qart jetim, anasyz qalsa jas jetim, aqylsyz bolsa bas jetim, elsiz qalsa bel jetim, ersiz qalsa el jetim. Bolǵan iske bolattaı berik bolsyn. Bes atanyń maly – jaınamazy, tásbıǵy, músýági, oramaly, kezdigi bolar. Shapanynyń keýde tusyna tós qalta, ishki jaǵyna qos qalta, eki jaǵyna jan qalta saldyrsyn.

Jetpis, seksen, toqsan jas,

Talaı erdi tosqan jas,

Qashpasyn da saspasyn,

Qasqaıyp kórsin qaıran bas!»

Tuspaldap sóılep, týrasyn aıtý, ekiniń biriniń shamasy jete bermeıtin erekshe qubylys. Sheshendik sharttaryn osynshama ıgerý degenimiz til sheberliginiń shyńyna shyqty degen sóz. Jasy júzge jýyqtaǵan qarııanyń óz tynys-tirshiligin osyndaı astarly sálemge toǵystyryp, zamandasyna jetkizýi Qaramendeniń ol jumbaqty oı tereńine boılaı otyryp, ádemi de áserli tilmen sheshýi sheshendik jaýaptasýdyń ozyq úlgisi bolyp tabylady. Mine, Jıdebaı batyrdyń osy sáleminiń ózi-aq onyń sheshen­dik deńgeıiniń joǵary bolǵan­dy­ǵyn aıqyndap tur. Sonymen qatar, sóz qasıetin jetik bilgen ba­tyr perneli sóıleýge de aı­ryq­sha nazar aýdarǵan tárizdi. El aýzynan jetken áńgimelerdiń birin­de qartaıyp, qos janarynan aıyrylǵan Jıdekeń kóńilin suraı kelgenderge:

Jasymnyń júzge jetkeni,

Alty alashtyń alǵysy,

Qos janardyń ketkeni,

Qaraqojanyń qarǵysy, –

dep aıtyp otyrady eken. Áńgi­me­niń tarıhy bir basqa, bul jer­­degi másele Jıdekeńniń batyr ǵana emes, ótkir tildi sóz she­be­ri bolǵandyǵynda jatyr. Sondyqtan, baba týraly áńgi­me qozǵaǵanda ári batyr, ári sheshen, ári áýlıe Jıdebaı Qojan­a­zar­uly dep naqtylaı aıtqan du­rys tárizdi. Biz, Jıdebaı Qoja­na­zar­ulynyń áýlıeligi jaıly pi­kirimizdi aıttyq, sheshendigi jaıly derekterdi keltirdik, endi ba­tyr­lyǵyna baılanysty áńgime qoz­ǵap kórelik.

«Egemen Qazaqstan» gazetinde (4 sáýir, 2010 jyl) tanymal ǵalym, alashtyń aıtýly azamattarynyń biri Myrzataı Joldasbekovtyń «Jıdebaı batyrdyń 300 jyl­dy­ǵy ataýsyz qalýǵa tıis emes» degen maqalasy jarııalandy. Onda: «Jıdebaı batyr Ańyraqaı shaıqasyna, Hansheńgel, Aqsúıek soǵysyna qatysyp, erlik kór­set­ken, Baıan taýyn, Ertis mańyn, Nura boıyn, Qarqaraly, Ulytaý, Aqmola, Balqashty azat etken­de – myńbasy, Tarbaǵataı, Aıa­góz, Taldyqorǵan, Qulja, Ala­taý, Talǵardy azat etkende – ásker­basy bolǵan. Talǵar qalasy mańyn­daǵy Jıdebaı asýy, Abaı qys­taýyn­daǵy Jıdebaı qoryǵy osy batyrdyń atymen atalǵan», dep jazady. Aınaldyrǵan eki sóı­lemniń boıynda qanshama tarıhı derek, qanshama qajetti málimet jatqandyǵy aıqyn ańǵarylyp tur. Qandaı pikir aıtsa da, oıyn qorytyp, kózin naqty jetkizip baryp aıtatyn ǵalymnyń bul tujyrymynda Jıdebaıdyń jońǵar shapqynshylyǵy kezinde erligimen elge tanylǵan batyr bolǵandyǵy jaıly anyq baılam jatyr. Bul – bir. Ekinshiden M.J.Kópeev óziniń «Qazaq sheji­resi» eńbeginde: «Abylaıhan úsh júzdiń balasy qazaqqa han bol­ǵanda Álteke Sarym Jıdebaı ataqty batyrynyń biri bolyp, Abylaıhanǵa qolbasy bolǵan eken» dep jazǵan. Jaı ǵana qa­tar­daǵy batyr emes, ataqty batyry bolǵan dep ekpin túsirip aıtady. Mine, osy pikirlerdiń ózi­nen-aq Jıdekeńniń XVIII ǵasyr­da zamanynyń ór tulǵaly qol­basshysy bolǵandyǵyn naqtylaı túsedi.

Sonymen, biz elimen jerin jońǵar shapqynshylyǵy kezinde jaý­dan qorǵaýda erekshe kózge túsken, eren batyr Jıdebaı jaıynda áńgime qozǵadyq. Ústimizdegi jyly batyrdyń týǵanyna 300 jyl tolady. Halqynyń bir týar perzentin eske alyp, atap ótý búgingi urpaqtyń aldynda turǵan paryzy dep bilemiz.

Aldaǵy kezeńde Jıdebaı batyr týraly áli de kóp zertteýler men taldaýlar júrgiziledi dep oılaımyn. Qadirmendi oqýshy qaýym sizderdiń biletin tyń derekterińiz bolsa quba-qup qarsy alamyz. Tamyz aıynda Qaraǵandy oblysynyń, Aqtoǵaı aýdanynda Jıdebaı batyrǵa arnalǵan kezdesýler, Jıdebaı okrýginde eskertkish ornatý, arnaıy kitap shyǵarý basqa da mádenı sharalar ótkizý kózdelýde. Sharalardy uıymdastyrýǵa ketetin qarajatty batyr babanyń urpaqtary kóterip alady.

Rymbek JÚNISULY,

Qazaqstannyń eńbek

sińirgen qaıratkeri.