Jaýyn jeńgen jaýynger
Juma, 3 mamyr 2013 2:03
Ot pen oqtyń ortasynan elge aman oralýdan artyq baqyt bar ma, sirá. Sondyqtan da bolar, Uly Otan soǵysynyń qan qasap maıdanynan «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degendeı, týǵan jerge aıaǵy tıgender áli kúnge shúkirshiliginen jazbaı keledi.
Juma, 3 mamyr 2013 2:03
Ot pen oqtyń ortasynan elge aman oralýdan artyq baqyt bar ma, sirá. Sondyqtan da bolar, Uly Otan soǵysynyń qan qasap maıdanynan «qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi» degendeı, týǵan jerge aıaǵy tıgender áli kúnge shúkirshiliginen jazbaı keledi.
Uly Otan soǵysynyń ardageri Ǵanıbaı Amanǵosov ta taǵdyrdyń aýyrtpalyǵyn bir adamdaı tartty. Bir jasqa tolar-tolmasynda asqar taýy – ákesi qaıtys boldy. Esin biler-bilmes jeti jasynda, bul az bolǵandaı, aıaýly anasynan aıyryldy. Sóıtip, Baıǵanın aýdanynyń alystaǵy aýylynda tuldyr jetim qalǵan búldirshin sonaý aýyrtpalyǵy eńseńdi ezetin otyzynshy ashtyq-jalańashtyq jyldary Qostanaı qalasyndaǵy balalar úıinen bir-aq shyǵady. «Jetim qozy tasbaýyr – mańyrar da otyǵar» degendeı, ózi quralpylas jetimektermen birge osynda bastaýysh bilim aldy. Sodan keıin oqýyn Túrkistanda jalǵastyrdy. Keıin Almaty qalasyndaǵy pedagogıkalyq ýchılıshede oqydy. Mine, osy kezde soǵys bastaldy da ketti. El basyna kún týǵan sum soǵys myńdaǵan qurdastary sııaqty onyń da asyl armanyn bir sátte-aq tas talqan etti.
1942 jyldyń kúzine taman maıdanǵa attandy. Jańadan qurylǵan eshelon batysqa bet túzedi. Áli de oqtyń ıisin sezine qoımaǵan jas soldattardyń eshqaısysy da soǵystyń órti qaınap turǵan Stalıngradty qorǵaýǵa kele jatqandaryn bilmeıtin-di. Biraq, soǵys júrip jatqan qaı maıdanda ońaı bolmaıtynyn ishki túısikterimen sezetin. Maıdan shebine kelgen qazaqstandyq jaýyngerler kezekti qan-qasap shaıqas aldynda qatary sırep qalǵan áskerı bólimdi tolyqtyryp, qorǵanys shebin nyǵaıtty. Aǵa serjant Ǵanıbaı Amanǵosov basqaratyn bólimshe 213 jaıaý ásker polki quramynda sol kezderi keskilesken soǵys júrip jatqan Stalıngrad qalasynan birneshe ondaǵan shaqyrym maıdan dalasynda alǵashqy ret urysqa kirdi.
Bir shaıqasta komandıri aǵa leıtenant oqqa ushady. Maıdan dalasynan komandıriniń denesin alyp shyǵýdy uıǵarǵan ol jaýǵan oqtyń astynda jer baýyrlap eńbektep barady. Oqqa ushqan komandıriniń barlyq qujattaryn túgendep alyp, partbıletin gımnasterkasynyń ishki qaltasyna salyp, endi denesin arqalap, eńbekteı bastaǵanda keýdesinen aýyr soqqy tıedi. Aspan aınalyp jerge túskendeı bolady da, kóz aldy qaraýytyp ketedi. Sóıtse, aýyr jaraqattanǵan eken. Shamasy, nemistiń mergeni qaq júrekti kózdese kerek. Alaıda, oq sál baǵytyn ózgertip, ókpege tıip, sol jaq qoltyǵyn tesip ótip, qolynyń súıegin parshalap syndyryp ketken eken.
Gospıtalden shyqqan Ǵ.Amanǵosovty qulan taza saýyǵyp ketkenshe uzaq merzimdi demalysqa jiberedi. Ol Baıǵanın aýdanyndaǵy ákesiniń inisi turatyn týǵan aýylyna kelip, maı kásipshiligine esepshi bolyp jumysqa da turyp úlgeredi. Ol qarap otyratyn kez emes-ti. Áıteýir, keýdesinde jany barlardyń el úshin, Jeńis úshin dep tyrbanyp jatqan ýaqyty bolatyn. Osylaı júre berse de ony eshkim sókpes edi. Alaıda, Ǵanıbaı aǵa óıte almady, Jeńisti jaqyndatýǵa úlesimdi qossam dedi. Sóıtip, 1944 jyly áskerı komıssarıatqa baryp, óz erkimen maıdanǵa surandy. Ondaǵylar bolsa, «О́ziń qolyńa avtomat ustaı alasyń ba?» – dep jarymjan qolyn alǵa tarta tańǵaldy. Ǵanekeń bolsa, jaraqatyna qaramastan, qarýdy ustaı biletinin ıkemdilikpen kórsetti. Áskerı komıssar: «Qabyrǵańmen keńestiń be, óziń», – dep qaıta-qaıta surady. Al bar tilegi qanquıly jaýdy óz uıasynda talqandaý bolǵan soldat aıtqanynan qaıtpady.
Maıdan shebi, áskerı bólimge kelgenshe degbiri qalmady. Ol jiberilgen jaıaý ásker polki Varshavanyń túbinde turǵan. Polıak jeri ony snarıadtardyń, bombalardyń gúrsilimen, qulaq tundyra zýyldaǵan oqtyń sýylymen qarsy aldy. Keńes áskeriniń tegeýrindi shabýylyna tótep bere almaǵan nemister sheginý ústinde bolatyn. Kóp uzamaı Polshanyń astanasy – Varshava qalasy nemisterden bosatyldy. Urys qımyldary Germanııa aýmaǵyna aýdy. 1945 jyly sáýirde Oder ózeni úshin keskilesken shaıqas bastaldy. Mine, osy shaıqasta Ǵ.Amanǵosov ekinshi ret aıaǵynan aýyr jaralandy. Osy shaıqastaǵy erligi úshin 1 dárejeli «Dańq» ordenimen marapattaldy.
Ǵanıbaı aǵa Uly Jeńisti Máskeý mańyndaǵy gospıtalde qarsy aldy.
Jaraqatynan aıyqqan soń elge oraldy. Kókirektegi armanyn júzege asyrýǵa qulshyna kiristi. Almatydaǵy pedagogıkalyq ınstıtýtty támamdaǵan soń mektepte jumys istedi, joǵary oqý ornynda eńbek etti, Gýrev (qazirgi Atyraý) pedagogıkalyq ınstıtýtynda kafedra meńgerýshisi, dekan boldy. Elimizdiń bilim salasyn damytýǵa bir adamdaı úles qosty, úlken eńbek jolynan ótti. Onyń tálimin tyńdap, tárbıesin alǵan shákirtteri elimizdiń bilim salasynda áli kúnge deıin abyroıly eńbek etýde.
Satybaldy SÁÝIRBAI,
«Egemen Qazaqstan».
Aqtóbe oblysy.
