Adamǵa ómir syılaý baqyty

Senbi, 6 sáýir 2013 2:10

Dárigerler donor qany adam ómiriniń arashasy ekenin, qan tapsyrý kez kelgen 18 jasqa tolǵan adamnyń qolynan keletinin jıi aıtady. Biz Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý kúnine oraı Respýblıkalyq qan ortalyǵynyń medısına jónindegi orynbasary Gúlsara Bekmuhaevamen áńgime barysynda negizinen donorlyqqa baılanysty birqatar máselelerdi qamtýǵa tyrystyq.

Senbi, 6 sáýir 2013 2:10

Dárigerler donor qany adam ómiriniń arashasy ekenin, qan tapsyrý kez kelgen 18 jasqa tolǵan adamnyń qolynan keletinin jıi aıtady. Biz Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý kúnine oraı Respýblıkalyq qan ortalyǵynyń medısına jónindegi orynbasary Gúlsara Bekmuhaevamen áńgime barysynda negizinen donorlyqqa baılanysty birqatar máselelerdi qamtýǵa tyrystyq.

– Gúlsara Habıqyzy, áńgi­meni donorlyqtyń bizdiń qo­ǵamdaǵy qazirgi kórinisinen bastasaq. Máselen, Dúnıejúzilik densaýlyq saqtaý uıy­mynyń standarty boıynsha ár myń adamǵa shaqqanda 50-55 donordan kelýi qajet. Bizdiń elimizde bul kórsetkish 15-16 adamnyń aınalasynda eken. Bizdegi qan tapsyrýshylar sanynyń azdyǵy nege baılanysty, oǵan qandaı jaǵdaılar áserin tıgizýde?
– Donor sany bizdiń elimizde 90-ynshy jyldarmen salystyrǵanda   2-3 esege azaıdy. Oǵan sol jyldary elimizde qalyptasqan qıyn áleýmettik-ekonomıkalyq ahýal, donorlyqty uıymdastyrýdyń josparly júıesiniń joıylýy, buqaralyq aqparat quraldarynda donorlyqty nasıhattaýdyń tolyq toqtalýy, memleket mekemeleri men úkimettik emes uıymdardyń osy máselege jete kóńil bólmeýi áser etti. 2006 jyly Ońtústik Qazaqstan oblysynda oryn alǵan jaǵdaıǵa baılanysty buqaralyq aqparat quraldarynda jarııalanǵan jaǵymsyz maǵlumattar aǵynynan keıin donorlyq, tipti, óte qıyn jaǵdaıda qaldy…
– Búgingi kúni Respýblıkalyq qan ortalyǵy jaǵdaıdy tú­­zeý úshin qandaı is-sharalar júr­gizýde?
– Birinshiden, donorlyqty nası­hattaýǵa aıryqsha kóńil bólip otyrmyz. Donorlyqty nasıhattaýdyń negizgi maqsaty – salamatty ómir saltyn usta­nýǵa jáne adamgershilik qasıetterdi tár­bıeleýge baǵyttalǵan. Elimizdiń kez-kelgen azamaty jaqyn týystarymen qatar, ózge azamattarǵa da kómek qolyn sozýy kerek. О́z ómirińdi jaqsartýmen ǵana shektelmeı, basqanyń da ómirine qaýip tóngen jaǵdaıda qol ushyn berý qajettigin este ustaǵanymyz jón. Donor bolý, ıaǵnı qan tapsyrý – kóp ýaqyt pen kúsh-jigerdi qajet etpeıtin qaıyrymdylyqtyń túri. Qan tapsyrý – kez kelgen adamnyń qolynan keletin is.
Almaty qalasyndaǵy joǵary oqý oryndarynda «Donor kúni» ótip turady. Bul kúni jastar sanaly túrde donor bolyp qan tapsyrady. Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq Ulttyq ýnıversıteti, Q.Sátbaev atyndaǵy Qazaq Ult­tyq tehnıkalyq ýnı­versıteti, T.Rysqulov atyndaǵy Qa­zaq ekonomıkalyq ýnıversıteti, S.Demırel atyndaǵy ýnıversıtet, Qa­zaq Ulttyq agrarlyq ýnıversıteti, Ha­lyqaralyq Bıznes Akademııasy, BTA bank, Temir bank, Ulttyq gvardııa, Ishki ister mınıstrliginiń oqý ortalyǵy ujym­daryna aıtar alǵysymyz sheksiz.
– Biz ózimizdiń jaǵdaıdy basqa eldermen salystyrǵanda únemi da­myǵan memleketterdi alǵa salyp sóı­leımiz. Sol damy­ǵan elderde donor­lyq árbir jet­kinshekke mektep jasynan bas­tap nasıhattalady. Bizde sondaı úgit-nasıhat júrgizýge, jas bala­nyń sanasyna azamattyq pozısııa qalyptastyrýǵa, úlken mádenıetke úıretýge ne kedergi bolyp otyr?
– Durys aıtasyz, ozyq elderdiń tájirıbesine biz árqashan arqa súıeımiz. «Jaqsydan úıren» deıdi ǵoı. Byltyrdan bastap «О́mir tamshysy» qoǵamdyq birlestiginiń bastamasymen «Donor mektebi» atty joba jumys isteı bastady. Sol joba aıasynda mektepter men balabaqshalarda donorlyq jaıynda sabaq júrgizile bastady. Osy joba donor bolý – bul bir úlken mádenıet jáne bıik deńgeıdegi adamgershilik pen azamattyq pozısııanyń, adamı qundylyqtardyń jarqyn kórinisi ekenin jas balanyń boıyna sińirip ósýge zor áser etedi dep oılaımyn.
– 1971 jyldan beri sizderdiń ortalyqtaryńyzǵa qan tapsyryp kelgen Aleksandr Ska­kovskıı degen kisi byltyr «Ha­lyq qalaýlysy» ataǵyn aldy. Ol 40 jyldan asa ýaqyt ishinde 500 lıtr qan tapsyrypty. Siz­derdiń katalogtaryńyzda osyndaı erekshe donorlar kóp pe? Olar kimder? Jalpy, sizder turaq­ty donorlardy qalaı yntalandyrasyzdar?
– Aleksandr Skakovskıı óz isimen jastarǵa úlgi kórsetip, qan tapsyrýdyń eshqandaı zııany joq ekenin, ol qaıta aǵzaǵa paıdaly ekenin aıtady. Sol jaǵ­daıdy medısına qyzmetkerinen góri, donordyń túsindirgeni bir bólek nárse. Osyndaı donorlar qatarynda Turysbekova Qalısha apamyz bar, ol kisi – 2011 jylǵy «Altyn júrek» nomınasııasynyń ıegeri. Sydyqov Erkinbaqyt «Densaýlyq saqtaý isine qosqan úlesi úshin» tósbelgisimen marapattaldy. Berber Anatolıı, Jumadilov Berikqazy, Kopanov Sergeı, Qadyrov Serik, Quljas Shoqan t.b. ary taza, aq kóńil, adal jandar barshylyq. Olar ózderiniń shıpaly qandarymen talaı adamdy ajaldan arashalap qaldy desek artyq aıtqandyq emes. Biz ult densaýlyǵy jolynda ataq pen aqsha úshin emes, adam ómirin saqtap qalýdy maqsat etken osyndaı azamattarǵa arqa súıep kelemiz.
– Respýblıkalyq qan or­talyǵynda jylyna qansha tonna qan óńdeledi? Ol ónim­der sizdermen tikeleı baı­lanystaǵy densaýlyq saqtaý meke­melerindegi naýqastarǵa jetkilikti me?
– Respýblıkalyq qan or­talyǵynda jylyna 20 000-nan astam donor qan tapsyrady. 16 tonnaǵa jýyq qan óńdelip, qan komponentteri – plazma, erıtrosıttik massa, trombosıt konsentraty alynady. Osy daıyndalǵan qan komponentteriniń sapasyn jáne qaýipsizdigin qamtamasyz etý – bizdiń negizgi mindetimiz. Saqtaý merzimi qysqa bolyp keletin qan komponenti – trombosıt konsentratyna suranys óte kóp, ol aq qan aýrýyna shaldyqqan jandarǵa quıylady. Kúnine 30-40 doza daıyndalyp, medısınalyq mekemelerge jiberiledi.
– Ortalyqtaǵy qan ónim­deriniń sapasy týraly ne aıtýǵa bolady? Tehnologııa máselesi qalaı sheshilgen? Búgingi kúni ol álemdik standartqa sáıkes pe?
– Búgingi tańda Respýblıkalyq qan ortalyǵy – elimizdiń qan qyzmetiniń irgeli mekemeleriniń biri. Sońǵy 5 jylda barlyq tehnologııalyq jabdyqtar toly­ǵymen jańartyldy. Qan jáne onyń komponentterin daıyndaý barysynda apparattyq plazmaferez, apparattyq sıtaferez sııaqty qazirgi eń jańa ádister qoldanylady. Qan kom­ponentteriniń qaýipsizdigin qam­tamasyz etý úshin leıkofıltrleý, vırýsınaktıvasııalaý, karantındeý syndy qosymsha ádister de iske qosylǵan. Donor qanyn transfýzııalyq ınfeksııalarǵa tekserý zerthanasy álemdik stan­darttarǵa sáıkes, zamanaýı avtomattalǵan jabyq júıeli jab­dyqtarda eki kezeńmen tekseriledi: ımmýnofermenttik analızator, polımerazdy tiz­bekti reaksııa. Qan ónimderin óndirý shtrıhkodtaý negizinde biryńǵaı aqparattyq júıemen basqarylady. Donor qanynyń zerthanalyq taldaý kezinde qalypty jaǵdaıdan aýytqýy tirkelse, odan daıyndalǵan qan ónimderi medısınalyq mekemege avtomatty túrde jiberilmeıdi. Qan komponentteri dereý joıylady, donor donorlyqtan shettetiledi. Osy oraıda mynany da aıtqym keledi. Bizdiń alǵa qoıǵan basym baǵyttarymyz da aıqyn: erikti donorlyq, qan ónimderiniń sapasyn basqarý júıesin odan ári damytý, álemdik sertıfıkasııadan ótý.
– Densaýlyq saqtaý meke­meleriniń Biryńǵaı ulttyq densaýlyq saqtaý júıesine kóshkenine úsh jyldyń júzi bol­dy. Bul úderis sizderdiń densaýlyqtaryńyzǵa qandaı ózgerister ákeldi?
– Sońǵy jyldardaǵy Respýb­lı­kalyq qan ortalyǵyndaǵy jetis­tikter jaıynda joǵaryda baıandap óttim. Mamandarymyz da Izraıl, Cheh, Polsha, Reseı memleketterinde bilimin kóterip keldi. Bizdiń nátıjeli eńbegimiz – egemen elimizdiń jetistigi.
– Árbir 18 jastan asqan adamnyń donor bola alatyny belgili. Sonda qoǵamymyzda sábıler men mektep jasyndaǵy bala­lardan basqalardyń bári de donor bola alady eken? Donor­larǵa qarata ne aıtar edińiz?
– Donorlardyń úlken júrek­teriniń arqasynda myńdaǵan adam aman qalady. Adamdardyń ómirin uzartýǵa atsalysý arqyly olar qoǵamda izgiliktiń de saltanat qurýyna atsalysyp jatady. Ta­ǵy bir aıtarym, ózgeniń ómirin saqtaý arqyly óz ómirimizdiń de saqtalatynyn rýhanı turǵyda keń maǵynasynda qabyldaı alatyndaı deńgeıge jetsek eken deımin.
Áńgimelesken
Aıgúl SEIILOVA,
«Egemen Qazaqstan».