Rýhanııat • 30 Mamyr, 2019

Bul – usaq-túıek nárse emes

1490 ret

kórsetildi

5 mın

oqý úshin

Biz – ájeptáýir bilimdi, keminde on jyl mektepte oqyǵan halqy bar memleketpiz. О́z halqymyzdyń ǵasyrlar boıy qalyptastyrǵan mádenıetiniń ozyq úlgilerin eýropalyq mádenıettiń jaqsy tájirıbelerine úılestire alsaq, mádenıeti bizden joǵary halyq bolmas edi. Biraq biz soǵan samarqaýlyq tanytýdamyz.

Jaqsybaı SAMRAT

Al damýda ilgerilep ketken halyqtar mundaıǵa muqııat bolyp keledi. Máselen japondar óz halqynyń mádenıetin eýropalyq daǵdymen sheber jymdastyryp, álemdegi ozyq ulttyń birine aınalyp otyr. Bizdiń de solaı bolýymyzǵa ne kedergi? Kedergi kóp, árıne. Sonyń ishindegi eń bastysy – bizdiń ýaqytty qadirlemeıtinimiz. Sonyń saldarynan týyndaıtyn aýyrtpashylyqtardy, qorshaǵan ortaǵa, jaqyndarymyzǵa keltirip jatqan zııanymyzdy kózge de ilmeı qalamyz.

Mysaly, kúndizgi úshte shaqyrylǵan qonaqqa keshki jeti, segizderde uıalmaı kelip jatamyz. Aıtatyn sebep kóp, olar tabyla da beredi. Úsh-tórt saǵat keshiktim ǵoı, endi barý uıat shyǵar degendi áste oılamaımyz. Kelip qalǵan soń úı ıesi sasqalaqtap oryn taýyp berýge, tartylyp qoıǵan tabaqtan et jylytyp ákelýge májbúr. Ol bola qoısa jaraıdy, al bolmasa ne isterin bilmeı abyrjıdy...

Mine, osyndaı bir qaraǵanda usaq kórinetin nárseden bizdiń mádenıetsizdigimiz menmundalaıdy. Keshikkenge qyryq syltaý tapqansha telefonmen habarlasyp, ýaqytynda kele almaıtyndyǵy úshin keshirim suraı salýǵa bolady ǵoı. Biraq ondaıdy kóbimiz istemeımiz. Biz «uıat qoı barmaǵandy» bilemiz, al «uıat qoı keshigip barǵan» degendi oılamaımyz. Demek, ýaqytty syılaý, ony qadirleý degen bizde joq.

Qazir oraza aıy, jappaı aýyzasharǵa shaqyryp jatady. Biraq soǵan keshigip keletin adam neken-saıaq. Tipti kórmeısiń deýge bolady. Bári de aýyz ashatyn ýaqytqa dál kelýge tyrysady. Demek, qalasa qazaq ta keshikpeı júre alady eken. Osyny toı-tomalaqqa da qoldanýǵa bolady ǵoı. Biraq onda kerisinshe, biz ýaqytty kózge ilmeıtin keselimizdi asqyndyryp bara jatyrmyz. Qansha aıtylsa da usaq nársege balap, oǵan nazar aýdarmaımyz.

Ýaqytty únemdeý eýropalyq elderde mádenıettiliktiń úlken belgisi. Ýaǵdalasqan ýaqytqa dál kelý áriptesińe degen qurmet dep baǵalanady. Al sál keshikken bolsań, ony syılamaǵandyq dep jaman qasıetke balaıdy. Mundaı adamǵa eýropalyqtar birden tiksinip qalady, óıtkeni ózin «syılamaıtyn adammen» olar istes bolǵysy kelmeıdi. Qazir qalasaq ta, qalamasaq ta biz eýropalyq mádenıetke umtylyp, oǵan burynǵydan áldeqaıda tereń úılesýdemiz. Júzdegen sheteldermen saýda-sattyq, alys-beris qatynastar, stýdentter men ǵalymdar almasý, jumysqa barý – bári kóbeıe túsýde. Osyndaı jaǵdaıda ózimizdiń «keshigý» keselimizdi Eýropaǵa da aparatyn bolsaq, bizdi mádenıetsiz dep qana sanamaıdy, áriptestikke jaramaıtyn halyq dep qaraıdy. Sondyqtan ýaqytty qadirleý men oǵan tıisti nazar aýdarýdy aldymen óz elimizde boıymyzǵa sińirgenimiz abzal.

Árıne, kezinde biz keń dalada kósilip, erkin júrgen halyqpyz, mentalıtetimiz de soǵan sáıkes qalyptasqan. Biraq ol kezdiń daǵdysy bul kezge múlde jat ekenin árqashan esten shyǵarmaǵanymyz jón. Bizdiń jónsiz is-áreketimiz basqanyń múddesin aıaqqa baspaý kerektigin árqashan este ustaýymyz kerek.

Ýaqytqa uqyptylyq, dáldik (pýnktýalnost) degen túsinikterdi Batys elderi ejelden zerttep, halyqtaryn soǵan qatań túrde tárbıelegen. Amerıkalyq mádenıettanýshy Edýard Holl ýaqytty únemdeýde eki túrli tujyrym bar ekenin aıtqan. Olar monohrondy jáne polıhrondy dep atalady. Monohrondy mádenıetti qatty ustaıtyn elderde ýaqyt adamdardyń tártibi men ózara qarym-qatynasyn qatań baqylaıdy. Munda belgilengen ýaqyttan sál de bolsa aýytqýǵa jol berilmeıdi. Al polıhrondy mádenıettiń jibi bostaý, munda dostyq qatynastar myqty bolsa, istiń múddesi buzylǵanyna asa kóp mán berilmeıdi. Máselen, bir qazaq bıznesmen eýropalyq áriptesimen kezdesýge kelisken ýaqytynda sál keshigip kelse de, dostyqtary berik bolsa oǵan azdy-kóp keshirim jasalady. Al birinshi jaǵdaıda eshqandaı keshirim joq.

Júrgizilgen zertteýlerge qaraǵanda, Japonııada kelisken kezdesýge 10 mınót erte kelý qalyptasqan, al 10 mınót keshikseń, ol keshirilmeıdi. Germanııada 10 mınótke deıin keshigý keshirimdi kórinedi. Anglııada 8 mınótten artyq keshikkendik ashý-yzany týdyrady. О́ıtkeni bul ózin syılamaǵandyqtyń belgisi dep qabyldanady. Eýropa elderi arasynda qazaqtyń diline Fransııa ǵana jaqyn. Olar qonaqtarynyń 25 mınótke deıin keshikkenine keshirimmen qaraıtyn kórinedi. О́zderi de qonaqqa 10-15 mınótke keshigip barady eken.

Kórip otyrǵanymyzdaı, mádenıeti joǵary damyǵan elderdiń bárinde de qonaqqa 2-3 saǵatqa keshigip barý degen atymen joq. Endeshe, biz nege mádenıetsiz bolýymyz kerek?..