Qaharmandarymyzdy tolyq aqtaı almaı júrgen halyqpyz

Qoldanystaǵy zań boıynsha, tek 2013 jyldyń ózinde ǵana prokýratýra organdary aqtaý jóninde berilgen ótinishtiń ishinen OGPÝ-NKVD organdarynyń shpıo­naj, dıversııa, bandalyq qurylymdarǵa qatysý sııaqty oıdan shyǵarǵan aıyptaýlary boıynsha sottalǵan 5 846 adamdy aqtaýdan bas tartqan.

– Qurmetti Sabyr Ahmet­januly, siz uzaq jyldan beri saıası qýǵyn-súrgin oqıǵa­laryn zerttep kele jatyrsyz. Qurbandardy aqtaý tarıhy boıynsha qysqasha ne aıtar edińiz?

– Saıası qýǵyn-súrgin qurban­daryn jappaı aqtaý jumystary adamzat tarıhyndaǵy eń qan­quıly qanisherlerdiń biri I.Stalın ólgen kezden bastaldy. «Jylymyq» degen ataý al­ǵan bul úderis N.Hrýshev óki­met basynan taıdyrylǵasyn toqtady. Brejnev pen onyń komandasy ókimet bıligin qol­ǵa alǵan kezden bastap bul pro­ses­ti toqtatyp qana qoımaı ishi­nara stalındik saıası jáne ıdeo­logııalyq qundylyqtardy qaıtadan jandandyrýdy qolǵa aldy. Qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaýdyń ekinshi kezeńi M.Gor­bachevtiń  demokratııalyq refor­malarynyń tusynda qolǵa alyndy. Bul jumystyń negizgi ıdeology A.Iаkovlev bolǵan edi. Osy, 1988-1991 jyldary Qazaqstanda RKFSR Qylmystyq kodeksiniń 58-babymen sottalǵandardyń isin qaıta qaraý jumystary júrgizildi. KSRO-nyń qulaýy­men táýelsiz Qazaqstanda saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý­dyń úshinshi kezeńi bastalyp, 2018 jylǵa deıin 350 myńnan artyq adam aqtaldy. Alaıda, bizde qýǵyn-súrgin keshendi túr­de zerttelmedi, ulttyq erek­shelikteri aıqyndalmady, qur­­­ban­dardyń negizgi katego­rııa­­lary belgilenbedi. Qazaq­stan tarıhyndaǵy eldiń kolo­nıaldyq jáne totalıtarlyq ke­zeń­derindegi qýǵyn-súrginge ushy­raǵan otandastarymyz aq­talmady. Sondyqtan bizde saıa­sı qýǵyn-súrgin qurbandary tolyq aqtaldy dep aıtýǵa bol­maı­dy. Máselen, táýelsiz sarap­shylardyń derekteri boıynsha Keńes ımperııasynyń halyqqa qarsy saıasaty men qylmystyq áreketiniń saldarynan 1916-1941 jyldar aralyǵynda bolshevıkter qoldan uıymdastyrǵan ashtyqty qosa alǵanda 3-3,5 mln qazaq qaza tapqan. Sol kezde Ke­ńes ókimetine qarsy kúresýge máj­búr bolǵan erlerdiń kóbi aqtal­ǵan joq.

– Qazaqstandaǵy saıası qý­ǵyn-súrgin boıynsha qandaı kon­septýaldy tujyrym ja­saý­ǵa bolady?

– Qazaqstandaǵy qýǵyn-súr­ginderge jasalǵan jan-jaqty taldaý elimizdiń azattyǵy, táýelsiz­digi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresken halqymyzdyń úz­dik ul-qyzdarynyń uzaq ýa­qyt boıy barynsha júıeli túr­de asa aıaýsyz jáne qatygez qý­ǵyn-súrginge ushyraǵanyn kór­setti. Dál osy adamdar pat­sha­lyq otarshyl, sondaı-aq ke­ńes­­tik totalıtarlyq bıliktiń mem­lekettik mashınasynyń tep­kisine tústi. Men KSRO-nyń soń­ǵy 30 jylynda qazaq hal­qy­na patsha, ásirese keńes ımpe­rııasy júrgizgen saıası qýǵyn-súrginderdi zerttep, osy qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý jó­nin­degi birqatar memlekettik komıssııalarǵa qatystym. Par­lament depýtaty bolǵan kezimde Senattyń Qazaqstandaǵy saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn keshendi túrde zerttep, aqtaý jónindegi komıssııasyn qurýǵa bastamashylyq jasadym. Osy komıssııanyń jumysyn bas­qaryp, ártúrli materıaldar jınadym. Reseıdegi jáne óz elimizdegi arhıvterdi zerttep, Qazaqstan men Reseıdiń ózara qarym-qatynasyn, Reseı ımperııasy men Keńes ókimeti basshylarynyń saıasatyn taldaı kele patsha men keńes ımperııasynyń bıleýshileri qazaqtardy ulttyq azattyǵy men memlekettik táýelsizdiginen aıy­rý maqsatynda júıeli túrde otarlap, qazaq halqyn kúshpen orystandyrdy degen tujyrymǵa keldim. Eger kimde-kim bul saıa­sat­qa qarsy shyǵyp, qazaq hal­qynyń múddelerin qorǵaıtyn bolsa, ol sol sátte-aq ımperııa bas­­shylarynyń qas jaýyna aı­naldy. Patshalyq Reseıdiń jáne keńes bıleýshileriniń de júrgizgen qýǵyn-súrgin jáne jazalaý sharalary eki saıası maq­satty kózdegenin kórsetedi.

Birinshiden, az sandy qazaq ul­tynyń tabıǵı azamattyq qu­qyqtaryn shekteý, ekinshiden, halyq retindegi ult-azattyq qu­qyǵyn, týǵan jerin qorǵaý qu­qyǵyn, ana tilinde sóıleý qu­qyǵyn, táýelsiz ulttyq mem­leketi bolý jáne onda turý qu­qyǵyn shektep, Qazaqstanǵa basqa ulttardy jappaı jáne kúshtep qonys aýdarýǵa qarsy shyǵý quqyǵynan aıyrý. Bul quqyqtar ulttyq sanany basyp-janshyp tastaýǵa ulasty. Qazaq halqynyń ozyq oıly uldary, qaharmandary bir ǵasyr boıy osy saıasatqa qarsy kúresýmen boldy. Mine, osy qaharmandar tú­gel aqtalýy jáne ulyqtalýy qa­jet. Qazaqstannyń qazirgi ǵylymı qoǵamynyń mindeti bu­ryn tyıym salynǵan osy qa­harmandardyń isterin ǵyly­mı turǵydan jan-jaqty zert­teýi kerek. О́kinishke qaraı, Qazaq­­standaǵy saıası qýǵyn-súr­gin­ qurbandaryn aqtaý jónindegi zańdy qabyldaǵanda jáne basqa da zańnamalyq-normatıvtik aktilerdi ázirleý jáne qabyldaý, ǵylymı-zert­teý­ler kezinde qa­zaq halqyna qa­tysty qýǵyn-súrginniń osy qosarly tabıǵaty, qosar­ly maqsaty men qosarly mán-maǵynasy (mazmuny) eskeril­meı júr. Sondyqtan qurban bolǵan jáne zardap shekken qahar­mandardyń kóbi bul zań­da qamtylmaǵan. Al olar bizdiń Otanymyzdy, jerimizdi qor­ǵaýshylar. Qazaqstannyń azat­tyǵy, táýelsizdigi men aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúresken, óziniń batyrlyǵy úshin ártúrli qýǵyn-súrginge ushyraǵan adamdar.

– О́zińiz aıtqan osy qahar­man­dardy tolyq aqtaý úshin ne isteýimiz kerek?

– Qýǵyn-súrginge ushyraǵan­dardyń osy sanatyn tolyq aqtaý úshin táýelsiz Qazaqstan Parlamentiniń depýtattary­ men Úkimeti otandyq já­ne ha­lyqaralyq mamandardy (ǵa­lym-tarıhshylardy, zań­ger­lerdi, saıasattanýshylardy) mindet­ti túrde qatystyra oty­ryp, «Qazaqstannyń azat­ty­ǵy men táýelsizdigi úshin kú­res­­kender týraly» jańa zań ázirlep, qabyldaýy tıis. Sonda ǵana, bizdi osy ýaqytqa deıin adastyrǵan máseleniń qupııasyn ashamyz. Ol mynalardy qamtýy kerek, birinshiden, patrıotızmge, Otan úshin erlik, batyrlyq uǵymdaryna memlekettik ólshem sharttar (anyqtamalar) berý qajet. Osy zańda paıdalanylýy qajet basqa da normatıvtik termınderge anyqtama berý qajet. Ekinshiden, qaza tapqan, sondaı-aq qazir kózi tiri kúresker-qahar­mandardyń mártebesin, onyń saıası-quqyqtyq, áleýmettik jaǵ­daıyn aıqyndaý kerek. Úshin­shiden, qaı tulǵany jáne qandaı erlik áreketi úshin kúresker-qahar­manǵa jatqyzýǵa bolatynyn, qaısysyn bolmaıtynyn halyqaralyq standarttar men qundylyqtarǵa sáıkes ǵylymı turǵydan aıqyndaý qajet. Bizdiń oıymyzsha, bul zańda Qazaqstannyń qaýipsizdigi men táýelsizdigin nyǵaıtý boıynsha bizdiń azamattarymyzdyń quqyqtary men mindetteri týraly normalar da kózdelýge tıis. Ár patrıot bılik tarapynan senimdi qaýipsizdikti, sondaı-aq Otanymyzdyń táýelsizdigi men ulttyq qaýipsizdigin nyǵaıtýdy talap etýge jáne oǵan qatysýǵa haqyly.

Patshalyq Reseıdiń bıleýshi­le­ri ózderiniń otarshyl-bas­qyn­shyl maqsattaryn jasyrmaı, jazalaý aksııalary men qýǵyn-súrginderin ult-azattyq kúreske belsene qatysqan patrıot-qa­har­mandarǵa ashyq qarsy baǵyt­taǵan bolsa, bolshevıktik-sta­­lın­dik bılik proletarlyq ınter­nasıonalızm, taptyq qaı­shylyqtardyń ústemdigi men basymdyǵy, býrjýazııalyq ultshyldyq sekildi urandardy jeleý etip, uzaq ýaqyt boıy ózi júrgizgen qýǵyn-súrginniń ne­giz­gi maqsatyn jasyryp keldi. Sondyqtan da stalındik jazalaýshylar qazaq halqynyń azattyǵy, Qazaqstannyń táýel­sizdigi úshin kúresýshi adam retin­de resmı aıyp taǵyp, sot­taǵan birde-bir qaharmandy, ne qylmystyq isti tappaısyz. Olar jurtshylyqty aldaý úshin qylmystyq isterdi qoldan jasaý, is-qımyldaryna ótirik baǵa berý arqyly sol kezdegi «sot» dep atalatyndardyń úkimi bo­ıynsha shet memleketterdiń shpıo­ny, bandalyq quralymdardyń mú­shesi, býrjýazııalyq ultshyl­dar, «halyq jaýy» jáne taǵy da basqa jalǵan aıyptarymen atyldy, asyldy, sottaldy.

Alashtyń kózi ashyq serkeleri sonaý 20-jyldardyń ózinde osy aıla-sharǵy men ótiriktiń búkil qaýpi men saldaryn jete túsi­nip, onyń mán-maǵynasyn ashyp kórsetti. Məselen, asa kórnekti memleket qaıratkeri, Qazaqstanda basshylyq qyzmet­terden shettetilgen Smaǵul Sə­dýaqasov halqynyń basyna tón­gen bolashaq qasiretti aldyn ala kórip, keńes bıliginiń barlyq basshylaryna «órkenıetti ulttar kishi halyqtardy qurtý arqyly kommýnızmge jetedi degen sóz eshqandaı markstik ədebıet pen bilimde aıtylmaǵan» dep jazady.

– Álemdik tájirıbege qaraı­tyn bolsaq, biz sekildi otarlyq ezgiden qutylǵan basqa elderde bul másele qalaı sheshilgen?

– Táýelsizdigin alǵannan keıin álemdegi barlyq derlik memleketter birinshi kezektegi memlekettik is-sharalar qatarynda óz hal­qynyń bostandyǵyn qorǵap, óz jeriniń tutastyǵyn saqtap qalý úshin jáne óz eliniń táýelsizdigi úshin kúresken tulǵalardyń taǵdyrlary boıynsha sheshimder qabyldady. Olar keńestik ımperııa qulaǵannan keıin óz Otanyn, óz jerin qorǵaýshylardy «ult­tyq batyrlar» deńgeıine kóterdi. Tipti jańa Reseıde de «Saıası qý­ǵyn-súrgin qurbandaryn aq­taý týraly» zań, Reseı prezı­dentiniń «Negizsiz qýǵyn-súr­gin qurbandary bolǵan din qyz­metshileri men dinge se­ný­shi­lerdi aqtaý týraly» Jar­lyǵy, «Qaza bolǵan otan qorǵaý­shy­­lar týraly», «Qýǵyn-súr­gin­ge ushyraǵan halyqtardy aq­taý týraly» zańdar sııaqty zań­namalyq aktiler jáne basqa da nor­matıvtik aktiler qabyldandy. Osylaısha, Keńes ókimetiniń quqyqtyq mırasqory retinde Reseı Federasııasy birinshiden, júıeli túrde oryn alǵan saıası qýǵyn-súrgin faktilerin jáne tipten ózderiniń reseılik Otanyn qorǵaýshylar erlikteriniń umyt bolý faktilerin, ekinshiden, aýmaǵynda bolǵan kóptegen halyq­tardyń qýǵyn-súrginge ushy­raǵanyn moıyndady.

– Al bizdiń táýelsiz elimizde ol qalaı sheshildi?

– Bizde de birqatar jumys júzege asyryldy. Ǵylymı-prak­tıkalyq konferensııalar ótkizildi, jekelegen tarıhı oqıǵalar men dańqty tarı­hı tul­ǵalarǵa eskertkishter qo­ıyl­dy, kóshelerge olardyń at­tary berildi, memleket basshyla­ry­nyń baıandamalarynda aıtyl­dy, kitaptar jaryq kórdi, ma­qalalar jazyldy, birqatar kór­kem jáne derekti fılmder túsi­rildi. Biraq bulardyń barly­ǵy aka­demııalyq jáne bir rettik sı­patqa ıe, jalpylama tásilder men usynymdarǵa, sondaı-aq ataýly datalarǵa arnalǵan já­ne saltanatty is-sharalar, me­reı­toılar formatynda ótki­zil­di. Mundaı sharalardyń bas­tama­shylary memlekettik bılik organdary emes. Olar, ádette, qoǵamdyq uıymdardyń, ǵalym­dardyń, qandaı da bir tulǵalar urpaqtarynyń tabandylyq tanyt­qan bastamasymen ótkizildi.

Biraq bizde Joǵarǵy Keńes qabyldaǵan «Saıası qýǵyn-súrgin qurbandaryn aqtaý týraly» zań negizinen Reseı zańynan kóshirip alynǵan. Ol Reseıde júrgizilmegen jáne júrgizilýi de múmkin emes ártúrli jazalaý jáne qýǵyn-súrgin kesirinen Qazaqstanda qurban bolǵandar men zardap shekkenderdiń barlyq sanattaryn qamtı almady jáne olarǵa  qoldanylmady.

Al ortalyqtaǵy da, jergilikti jerlerdegi de memlekettik organdar bul máselelermen arnaıy aınalyspaıdy, óıtkeni olardyń aldyna mundaı mindet qoıylmaǵan, osyǵan qajetti zańdar qabyl­danbaǵan. Bizdiń naǵyz qahar­mandarymyzdyń attary jet­kilikti túrde dáriptelmeı jatyr. Qajetti ıdeologııalyq ju­mystyń joqtyǵy saldary­nan olardyń erligi, Otanǵa degen rııasyz súıispenshiligi, shy­naıy patrıotızmi bizdiń hal­qymyzdyń, ásirese óskeleń ur­paqtyń sanasynan laıyqty ornyn tappaýda. Sol sebepti olar óz batyrlarynan góri óz­geniń, ıaǵnı Qazaqstan jerinde óz nasıhatyn kúsheıtip otyrǵan kórshi memleketterdiń múddesin qorǵaǵan batyrlary týraly kóbirek biledi. Bizde tipti 372 halyq kóterilisine áli kúnge deıin memlekettik saıası-quqyqtyq ba­ǵa berilgen joq. Sonyń salda­ry­nan osy kóterilisterdiń kóp­tegen qatysýshylary áli kún­ge deıin aqtalmaı, bandalyq qura­lymdardyń qatysýshylary bolyp qalyp otyr.

Qoldanystaǵy zań boıynsha, tek 2013 jyldyń ózinde ǵana prokýratýra organdary aqtaý jóninde berilgen ótinishtiń ishinen OGPÝ-NKVD organdarynyń shpıo­naj, dıversııa, bandalyq qurylymdarǵa qatysý sııaqty oıdan shyǵarǵan aıyptaýlary boıynsha sottalǵan 5 846 adamdy aqtaýdan bas tartqan. Biz óz tarıhymyz ben kópetnosty jáne kópkonfessııaly Qazaqstan halqynyń jadynda basqa memleketter men halyqtardyń jaýlap alýshylary men tırandaryn, dinı apostoldaryn emes, qazaq halqynyń ult-azattyq kúresin túsinip, qoldaǵan, qýda­laý men qýǵyn-súrginniń aýyr kezeńinde bizge kómek qolyn soz­ǵan uly demokrattary men­ gýmanısterin máńgi este qal­­dyrýǵa tıispiz. Mysaly, orys halqynyń kórnekti uly Grı­gorıı Potanınniń, Tımo­feı Sıdelnıkovtiń, Orest Shkap­skııdiń (Ýaqytsha úki­met­tiń komıssary), Sergeı Shve­sovtyń (Peterbýrgtik professor-etnograf) jáne basqa da kóp­tegen adamdardyń «Alash» ult-azattyq qozǵalysynyń ıdeıa­laryn qoldap, qazaq halqynyń memlekettik avtonomııasyn jaq­taǵan áreketterin qazaq halqy umytpaý kerek. Qazaqstannyń azattyǵy, táýelsizdigi men aýmaq­tyq tutastyǵy jolynda kúres­kender arasynda, mysaly, orys ul­tynyń ǵana emes, ýkraın, qara­qalpaq, ózbek, qyrǵyz, balqar ulty men basqa da ulttardyń ókilderi az bolmaǵan. Máselen, 1916 jylǵy halyq kóterilisi kezinde Aqmoladaǵy kóterilis ortalyǵy basshylarynyń biri ýkraın Afanasıı Latýta boldy. Onyń qol astyna 30 myńǵa jýyq kóterilisshi jınalǵan.

– Sizdiń Memlekettik dekolonızasııa baǵdarlamasyn qabyldaý kerek degen usyny­syńyz kópten belgili. Onyń qan­daı maqsaty bar?

– Men otarshyldyqty jáne ony saldaryn zertteýshi retinde 90-shy jyldardyń sońynan halyqtyń orysshyldyq qun­dylyqtardan aryla almaı júrgenine kózim jetken soń Úkimetke arnaıy «Otarsyz­dan­dyrý baǵdarlama­syn» qabyldaý kerek degen usynysymdy ji­be­rip, talaı jerlerde aıtyp júr­dim. Bul baǵdarlamada ózi­miz­diń ulttyq múddemizdi negizge alyp, batys jáne shyǵys elderiniń progressıvtik, demokratııalyq standartyna saı, jas qazaq mem­leketiniń, halqymyzdyń qa­zirgi zamanǵa qajet ulttyq qun­dylyqtarǵa normatıvti túrde jol ashyp berýi kerek edi. Ási­rese, til, din, tarıh taǵy basqa qoǵam­dyq, rýhanı salalarda. Sonda biz «Rýhanı jańǵyrýdy» erterek bastap keter edik.

Biz – otarshyldyq qasiretine bas­qa keńestik respýblıkalarǵa qaraǵanda kóbirek ushyraǵan ha­lyqpyz. Bizde osy kúnge deıin Qazaqstannyń azattyǵy, táýel­sizdigi jáne aýmaqtyq tutastyǵy úshin kúreskenderge qatysty bir­de-bir arnaıy memlekettik akt qabyldanbaǵan. Bizdiń ata-baba­larymyzdyń erlikteri, aramyzda júrgen qaharmandarymyz da memleket tarapynan áli qoldaý tappaı otyr. Mysaly, 70-jyldardan bastap Qazaqstannyń bos­tandyǵy úshin birneshe már­te sottalyp, qýdalanǵan Ha­sen­ Qojahmetovtiń erligi óz deń­geıinde baǵalanbady. Búgin­de zeınetkerlikke shyqqan aza­­­­ma­­­ty­myzdyń áleýmettik jaǵ­daıy óte múshkil. Sharýa qoja­lyǵyn ashyp, tabys tabaıyn­ dese, Almaty oblysynyń ákim­deri «Sen saıasatkersiń!» dep jer bermeıtin kórinedi. Bizde keıde, kerisinshe, negizinen otarshyldyq saıasat pen otarshyl rejimderge qyzmet etkender, qaharmandarymyzdy qý­ǵyn-súrginge ushyratýǵa belse­ne qatysqandar tulǵa, kósem dep esepteledi. О́kinishke qaraı, olardy ulyqtaımyz, eskertkish qoıa­myz, kósheler beremiz. Son­da ózimizdiń jastarǵa qan­daı pa­t­rıottyq tárbıe, úlgi kórset­pek­­piz?

– «Qaharmandar» qorynyń jumysy týraly da aıta ket­seńiz.

– Bizdiń Qordyń maqsaty kópetnosty halqymyzdyń bú­gin­gi jáne bolashaq urpaǵyn pa­trıottyq rýhta tárbıeleýge baǵyt­talǵan, sonymen birge, El­basymyz Nursultan Nazarbaev­tyń «Máńgilik el» strategııa­sy men «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasyn iske asyrýdy ıdeologııalyq ja­ǵynan qam­tamasyz etýde Ota­nymyzdyń azattyǵy men bos­tandyǵy jo­lynda jasalǵan erlik pen batyrlyqtyń naqty mysaldaryn úlgi etýdi murat etedi. Biz qolymyzdan kelgenshe birneshe baǵytta jumys júrgizýdi jos­parlap otyrmyz. Qysqasha aıt­sam, ol baǵyttar mynadaı: Bi­rinshiden, búkil respýblıka boıynsha Qazaqstannyń azat­tyǵy, táýelsizdigi jáne aýmaq­tyq tutastyǵy úshin kúresken qurbandardyń barlyq sanattaryn anyqtaý. Bul úshin óz Jar­ǵymyzǵa sáıkes, biz oblys ortalyqtarynda Semeı, Ar­qa­lyq, Jezqazǵan sııaqty qala­larda jáne jurtshylyqtyń su­raýy boıynsha basqa da aımaq-óńir­lerden fılıaldarymyz ben ókildikterimizdi ashamyz dep jos­parlap otyrmyz. Ekinshiden, ja­ńa derbes zań jobalaryna, mysaly, «Qazaqstannyń azattyǵy men táýelsizdigi úshin kúresken tulǵalar týraly» zań jobasyna bastamashylyq jasaý qajet, onda Qazaqstan memleketinde kim jáne ne úshin qaharman bolyp esepteletini, onyń mártebesi, ony quqyqtyq aqtaý jáne onyń erligin azamattarymyzdyń esinde máńgi qaldyrý rásimderi jáne taǵy basqalary naqty jazylýǵa tıis. Sondaı-aq qoldanystaǵy zańnamaǵa birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizýge júıe­li túrde bastamashylyq jasaýdy kózdep otyrmyz.

– Áńgimeńizge rahmet.

 Áńgimelesken Jaqsybaı SAMRAT,

«Egemen Qazaqstan»