Ekpeden nege bas tartamyz?
Sársenbi, 12 maýsym 2013 2:34
Balalarǵa ekpe (vaksınasııa) jasaý adamzattyń úzdik jetistikteriniń qataryna jatady. Ekpe arqyly jer sharynda mıllıondaǵan balalar ólimnen, múgedektikten qutqarylady, ıaǵnı tolyqqandy ómir súrýge múmkindik alady. Oǵan dálel – jer betinde sheshek (ospa) aýrýynyń joıylýy. О́tken ǵasyrdyń 77-jylynyń qazan aıynan bastap Jer sharynda sheshekpen aýyrǵan birde-bir naýqas tirkelmegen. Osyǵan baılanysty burynǵy KSRO-da 1979 jyly sheshek aýrýyna qarsy balalardy egý toqtatylyp, ol ekpe kúntizbesinen alynyp tastaldy. Kúni búginge sheıin qaýipti juqpaly aýrýlardyń qatarynda sanalatyn polıomelıt te joıylýdyń qarsańynda, bul da ekpe jasaýdyń nátıjesi.
Sársenbi, 12 maýsym 2013 2:34
Balalarǵa ekpe (vaksınasııa) jasaý adamzattyń úzdik jetistikteriniń qataryna jatady. Ekpe arqyly jer sharynda mıllıondaǵan balalar ólimnen, múgedektikten qutqarylady, ıaǵnı tolyqqandy ómir súrýge múmkindik alady. Oǵan dálel – jer betinde sheshek (ospa) aýrýynyń joıylýy. О́tken ǵasyrdyń 77-jylynyń qazan aıynan bastap Jer sharynda sheshekpen aýyrǵan birde-bir naýqas tirkelmegen. Osyǵan baılanysty burynǵy KSRO-da 1979 jyly sheshek aýrýyna qarsy balalardy egý toqtatylyp, ol ekpe kúntizbesinen alynyp tastaldy. Kúni búginge sheıin qaýipti juqpaly aýrýlardyń qatarynda sanalatyn polıomelıt te joıylýdyń qarsańynda, bul da ekpe jasaýdyń nátıjesi. О́kinishke qaraı, osyndaı jetistikter bar bola tura áli de ekpe jasaý arqyly joıýǵa nemese álsiretýge bolatyn juqpalardan dúnıe júzinde jylma-jyl 4 mıllıonǵa jýyq bala óledi. Infeksııalyq aýrýdy basynan ótkergen balalardyń qanshasynyń múgedek bolǵandyǵy jáne olardy emdeýge, saýyqtyrýǵa ketken qarajattyń mólsherin naqty eseptep shyǵarý múmkin emes.
Jalpy, adamzat osy juqpaǵa qarsy egýdi qajettilikten oılap tapqany belgili. О́ıtkeni, tarıhı derekterde adamzatqa qasiret ákelgen qara sheshekten, holeradan adamdar myńdap, mıllıondap qyrylyp qalǵany, tiri qalǵandary otyrǵan mekenderin tastap kóshýge májbúr bolǵany jazylady.
Medısınalyq resmı tarıhı derekterde jalpy ınfeksııanyń ımmýndyq aldyn alý sharasyn 1796 jyly aǵylshyn dárigeri Edvard Djenner sheshekke qarsy alǵashqy ekpe jasaýdan bastady. Ol Londonda sheshekke qarsy ekpe beketterin ashyp, aýrýǵa qarsy belsendi ımmýnızasııany júrgizýdi jolǵa qoıyp, osy ádistiń ınfeksııaly aýrýlardyń aldyn alýdaǵy eń nátıjeli ádis ekendigin dáleldedi. Eskeretin jáıt, sheshekke qarsy nátıjeli ekpe ádisin bizdiń babamyz Jánibek han men Jırenshe sheshenniń zamandasy, 1388-1487 jyldary ómir súrgen О́teıboıdaq Tileýqabyluly engizgen, sóıtip, osy ádisti evropalyqtardan birneshe ǵasyr buryn paıdalanǵan jáne óziniń «Shıpagerlik baıan» atty eńbeginde jarııalaǵan.
Vaksınalar degenimiz – belgili bir juqpany (ınfeksııany) qabyldamaýshylyqty qalyptastyrý maqsatynda egiletin ımmýnobılogııalyq belsendi preparattar.
Dúnıe júzinde 200 jyldan astam ýaqyt retti túrde júrgizilip kele jatqan ekpe jasaý halyqtyń 95 paıyzyn qamtyǵanda nátıjeli bolady. Ekpe jasaý arqyly birqatar onkologııalyq aýrýlardyń aldyn alýǵa bolady. Mysaly, áıelderde kezdesetin adam papıllomasy vırýsynyń saldarynan týyndaıtyn jatyr moınynyń obyryn (qaterli isigin) sol vırýsqa jasóspirim qyzdardy ekpe jasaý arqyly aldyn alýǵa bolatyndyǵyn búgingi kúni klınıkalyq ımmýnologııa dáleldep otyr jáne ony ótkizý bizdiń elimizde qolǵa alynyp jatyr.
О́kinishke qaraı, Aqtóbe oblysynyń densaýlyq saqtaý departamentiniń ótken jylǵy qorytyndy málimetteri boıynsha, oblysta 765, Aqtóbe qalasynda 410 bala tolyq kólemde ekpe almaı otyr, onyń ishinde 200-den astamy qandaı da bir ekpege qarsy múlde egilmegen. Egilmeı jatqan balalardyń basym kópshiligi Temir (122 bala), Muǵaljar (90 bala) aýdandarynda turady. Bulaı bolýdyń sebebi túsinikti, atalǵan aýdandarda keıbir dinı aǵymdardyń ata-analarǵa yqpalynyń áli de bolsa kúshti ekendigin kórsetedi. Ekpeden bas tartýshylyq Qazaqstannyń basqa da oblystarynda barshylyq.
Aıta ketetin jáıt, vaksınalar bıopreparattar bolǵan soń egýden keıin asqynýlar (balanyń dene qyzýynyń joǵarylaýy, jergilikti isinýler, allergııalyq reaksııalar, sırek ensefalıtter) bolýy yqtımal. Olardyń sany 10000-100000 balaǵa shaqqanda biren-saran jaǵdaıda kezdesedi. Birqatar ata-analar osy atalǵan asqynýlardy jeleý qylyp, ekpeden bas tartyp júr. Urpaǵymyzdyń deni saý bolyp, ómir súrý sapasyn jaqsartýy jáne uzaq ómir súrýi úshin memleket ózi tegin usynyp otyrǵan ekpelerden nege bas tartýymyz kerek? Juqpaǵa qarsy egilmegen bala sol juqpalardyń qaınar kózi bolyp sanalady, ıaǵnı ınfeksııany taratýshy. Al egilgen bala, tipti aýyryp qalǵan jaǵdaıda da aýrýy óte jeńil túrde ótedi.
Elimizde balalardyń quqyǵyn, densaýlyǵyn qorǵaý Ata Zańmen jáne basqa da quqyqtyq normatıvtermen belgilengen. Qazaqstan Respýblıkasynyń «Halyq densaýlyǵy jáne densaýlyq saqtaý júıesi týraly» kodeksiniń 89-babynyń 1.1-tarmaǵynda árbir bala «densaýlyq saqtaý júıesiniń zamanaýı jáne tıimdi qyzmetin, aýrýlardy emdeý quraldaryn paıdalanýǵa jáne densaýlyǵyn qalpyna keltirýge» quqyly jáne 156-babynyń 1-tarmaǵyna sáıkes «Qazaqstanda turatyn fızıkalyq tulǵalar kepildi aqysyz medısınalyq kómek sheńberindegi ınfeksııalyq jáne parazıtarlyq aýrýlarǵa qarsy aldyn alý ekpelerin alýǵa mindetti» delingen. Olaı bolsa, balalaryna ekpe ótkizýden bas tartyp otyrǵan ata-analar, olardyń quqyǵyn buzyp, urpaq densaýlyǵyna nusqan keltirip otyrǵandarynan jáne jaýapqa tartylýy múmkin ekendiginen habarsyz.
Aqtóbe oblystyq densaýlyq saqtaý, sanıtarlyq-epıdemıologııalyq departamentteri, salamatty ómir saltyn qalyptastyrý ortalyǵy juqpaly aýrýlarǵa qarsy ekpeni ótkizýge qarsy ata-analarǵa úgit-nasıhatty aýqymdy túrde júrgizip keledi. Soǵan qaramastan, olardyń sany azaıatyn emes, sondyqtan bul sharaǵa din qyzmetkerleri, muǵalimder, quqyq qorǵaý qyzmetkerleriniń, ata-analar qaýymdastyqtarynyń aralasýynyń qajettiligi aıqyn. Dana halqymyz «Aýyryp em izdegenshe, aýyrmaıtyn jol izde» degen qaǵıdasyn iske asyratyn juqpaly aýrýlarǵa qarsy ekpeniń qajettiligi taıǵa tańba basqandaı belgili. Olaı bolsa, el bolyp osy sharaǵa atsalysaıyq.
Qýanǵalı Ábdirahmanov,
Batys Qazaqstan memlekettik medısına ýnıversıtetiniń №2 balalar aýrýlary kafedrasynyń jetekshisi, medısına ǵylymdarynyń doktory.
