Dúbirge toly dúnıe

Juma, 1 aqpan 2013 6:57

Jańa prezıdent burynǵylardaı bola ma?

Chehııada prezıdenttik saılaýdyń ekinshi týrynda elde buryn úkimetti basqarǵan Mılosh Zeman jeńiske jetti. Ol sońǵy týrda ózine qarsylas bolǵan birinshi vıse-premer, syrtqy ister mınıstri Karel Shvarsenbergti 10 paıyzdaı aıyrmashylyqpen jeńdi.

Juma, 1 aqpan 2013 6:57

Jańa prezıdent burynǵylardaı bola ma?

Chehııada prezıdenttik saılaýdyń ekinshi týrynda elde buryn úkimetti basqarǵan Mılosh Zeman jeńiske jetti. Ol sońǵy týrda ózine qarsylas bolǵan birinshi vıse-premer, syrtqy ister mınıstri Karel Shvarsenbergti 10 paıyzdaı aıyrmashylyqpen jeńdi.

Bul jolǵy saılaýdyń úlken ereksheligi bar. Buryn bul elde pre­zıdent parlamenttiń qos pa­la­tasynyń birlesken májilisinde saılansa, endi prezıdentti halyq ti­ke­leı saılap otyr. Sodan da olar­dyń ókilettigi joǵary deýge bolady.

Jalpy, bul elde prezıdenttik ınstıtýttyń orny bólekteý. Konstıtýsııa boıynsha el parlament­tik demokratııany ustanyp, bul laýazymǵa negizinen resmı min­det­ter atqarý júktelse de, jańa kezeńde prezıdent bolǵan qaı­ratkerler el ómirinde, tarıhynda aıtarlyqtaı iz qaldyrdy. Aıta­lyq, Chehoslovakııadaǵy 1989 jyl­ǵy «Jumsaq revolıýsııanyń» jetekshisi bolǵan jazýshy Vaslav Gavel 1993 jyly el ekige bólin­gende, jańa Chehııanyń alǵashqy prezıdenti bolyp saılandy. Konstıtýsııa boıynsha oǵan resmı mindet atqarý júktelse de, eldiń demokratııalyq jolǵa túsýinde ol sheshýshi tulǵa boldy. Tek óz elin­de ǵana emes, búkil Eýropa­daǵy, qala berdi álemdegi bedeldi tulǵaǵa aınaldy. О́zine degen ha­lyqtyń qurmetine bólenip, ol el­di eki merzim – on jyl bas­qardy.

Qazirgi prezıdent Vaslav Klaýs ta (onyń ókilettigi bıylǵy 7 naý­ryzda bitedi) eki merzim el bı­ligi tizginin ustap, óziniń «mine­zimen» jurt esinde qaldy. Chehııa Eýropa qaýymdastyǵyna kirge­ni­men, Klaýs ıntegrasııanyń tym tereńdeýine qarsylyq bildirip otyrdy. Sol úshin oǵan «eýroskeptık» degen sıpattama da be­rildi. Bul Eýropa qa­ýymdast­y­ǵynyń basshylaryna da, el ishindegi biraz qaıratkerlerge de unaǵan joq. Al ony unatqandar da az emes edi. El syılady.

Bulardyń ornyn basqysy kel­gender de az bolmaǵan – toǵyz adam saılaý kúresine qosyldy. Olar­dyń ishinde basqalardan shoq­tyǵy bıik turǵan tulǵa bolmady. Alǵa­shynda kúres eki eks-premer Mılosh Zeman men Iаn Fısher arasynda óter delingen. Sirá, Fısherge onyń kompartııa qatarynda bol­ǵany kedergi kel­tirdi. Sonyń saldarynan jastar arasynda qoldaý­shysy kóbirek bolǵan Shvarsenberg ekinshi týr­ǵa ótti.

Zemandy aýyldyq jerdegiler kóbirek qoldapty. Sarapshy­lar­dyń aıtýlaryna qaraǵanda, aýyl­daǵylarǵa jańa prezıdenttiń qa­rapaıymdylyǵy, dámdi taǵamǵa qumarlyǵy unasa kerek. Sondaı-aq, ony qazirgi prezıdent Klaýs­tyń eýroskeptıktik saıasatyn synaýshylar da qoldaǵan. Eń qyzy­ǵy – Klaýs ta óz saıasatyn bel­sen­di synaýshy bolǵan Zemandy jaqtaǵan kórinedi.

Al Zemannyń ózine kelsek, kelesi jyly 70-ke tolatyn ol saıasatqa erterek aralasqan. 24 ja­synda kompartııaǵa ótip, eki jyldan keıin elge Varshava sharty áskeriniń kirgenine qarsylyq bildiremin dep, partııadan shyǵyp qalady. 1993 jyldan sosıal-demokratııalyq partııany basqa­rady. 1998-2002 jyldarda – premer-mınıstr, 2003 jyly prezı­denttik saılaýǵa túsip, Klaýstan jeńilip qaldy.

Eldiń burynǵy prezıdentteri bedeldi boldy. Zemanǵa bul da syn.

Syrtqy saıasat eldiń kelbetin kórsetedi

 AQSh-ta memlekettik hatshy aýysady. Parlamenttiń joǵarǵy palatasy bul qyzmetke belgili saıasatker Djon Kerrıdi bekitti. Ol eldiń qazirgi tarıhyndaǵy taǵy bir belgili qaıratker Hılları Klıntondy almastyrady.

Memlekettik hatshy syrtqy saıasat mekemesiniń basshysy sa­nal­ǵanymen, bul elde bul qyzmet bas­qa elderdegi syrtqy ister mınıs­trinen kósh bıik.  AQSh-ta vıse-pre­zıdent qyzmeti de bar. Biraq, jurt prezıdentten keıin kóbine mem­lekettik hatshyny kó­redi. Jalpy, bul eldiń tarıhynda vıse-prezıdentter jurt­tyń esin­de qala bermeıdi, al jurt umyt­paıtyn mem­­lekettik hatshylar jeterlik. Árige barmaı-aq, Bzejınskıı, Kıs­­sındjer, Olbraıt, Raıs, Hılları Klıntonnyń attaryn aıt­qan­da, biraz álemdik oqı­ǵalar oıǵa oralady.

Bul eldegi jaqsy dástúr – jetekshi kadrlar jıi aýyspaıdy. Yntymaqta jumys istep jatady. Sirá, olardy el múddesi jaqyn­dastyrsa kerek. Endi burynǵy bas hatshy sanalatyn Hılları Klınton partııa ishinde Barak Obamamen qarsylas boldy. Bul kúreste Obamanyń joly bolǵan­nan keıin, ol óz partııalasynyń tileýlesine, serigine aınaldy. Al Obama bılikke kelgende, onyń úlken saıasattaǵy oń qoly boldy. Bir merzim boıynda syrtqy saıasatyn júzege asyrdy.

Kerrıdiń kelýi de kezdeısoq emes. Mynaý búgingideı álemde bolyp jatqan úlken saıası, eko­nomıkalyq ózgerister zamanynda AQSh-taı sýperderjavanyń saıasatyn kórnekti tulǵalardyń us­taǵa­ny bul elge ǵana emes-aý, basqa­larǵa da qajet. Kerrı úlken saıasatta belgili adam. Prezıdent­tik kúreske de qosylǵany bar. Sońǵy eki saılaýda ol Barak Obamaǵa úlken qoldaý kórsetti. Búgingi úl­ken qyzmetke usynys­ty prezı­dent­tiń sol qoldaýǵa qaı­tarymy dep qabyldamaǵan jón. Bul, eń aldymen, Kerrıdiń qaıratkerlik qa­rymyna baǵa desek lázim.

Endi jańa memlekettik hatshy qandaı baǵytty ustanady degende, saıasatshylardyń jaýaby bel­gili – Barak Obamanyń baǵdarla­masy. Bálkim, keıbir máselelerge basymdaý nazar aýdarylar. Ishki de, syrtqy da saıasattyń ýaqyt­tyń talabymen birshama ózgere­tini bar. Biraq, negizgi baǵyt aınymaıdy – AQSh álemdik ekonomıkada da, álemdik saıası ómirde de jetekshi yqpaldy kúsh bolyp qalýǵa tıis.

Sońǵy kezde, Kerrıdiń mem­hat­shylyqqa baratyny belgili bol­ǵaly beri, onyń «syrtqy saıasat – ekonomıkalyq saıasat» degen sózi aýyzǵa kóp alynyp, mátelge de aınalǵandaı bolyp júr. Ony ár­kim de aıtýy múmkin, biraq syrt­qy saıasat tizginin ustaıtyn adam aıt­qanda, ol jańa bir mánge ıe bolatyndaı. AQSh-tyń syrt­qy saıasaty el ekonomıkasyna qyzmet etedi.

Jurt prezıdentke úmitker Romnıdiń saılaý naýqanyndaǵy kúshke negizdelgen pikirlerin umyta qoıǵan joq. Al Obama Batys pen Shyǵystyń arasyndaǵy, ıslam álemimen baılanysta óz­ara senimge kóbirek kóńil aýdar­ǵany belgili. Osy baǵyt jalǵa­sýǵa tıis. Tipti, Reseıdegi sońǵy kezdegi AQSh-qa qarsy dańǵaza aıqaıǵa qaramaı, bul eldiń Reseımen de, Qytaımen de til ta­bysýǵa umtylatyny ańǵarylady.

AQSh-tyń syrtqy saıasaty degende, eshkim de Irannan attap kete almaıdy. Bul jóninde Kerrı óz oıyn ashyp aıtty: Obama máseleni dıplomatııalyq jolmen sheshýdi qalaıdy eken, al ózi de ony qoldaıdy. Soǵys AQSh-qa da kerek emes. Ásirese, úlken soǵys, ıadrolyq qarýmen soǵys. Iranǵa baılanysty saıasat sol úlken so­ǵystyń aldyn alýǵa baǵyttalǵan.

Arab dúnıesindegi, Taıaý Shy­ǵystaǵy jaǵdaı, ásirese, Sırııa­daǵy qantógis jańa memhatsh­y­nyń biraz uıqysyn shalalaıtyny anyq. Obamanyń kezinde bul jaǵ­daılarǵa AQSh kúshpen aralasqan joq. Belsendi dıplomatııadan nátıje kútip otyr. Sol dıplomatııany endi Djon Kerrı júrgizedi.

Mamadııar JAQYP,

«Egemen Qazaqstan».