Altaý ala bolsa…
Juma, 12 sáýir 2013 1:37
«Júrgen aıaqqa jórgem iligedi» deıdi, al jýrnalıst úshin ózge elderge saparlap barý, kózimen kórgenderin kóńilderine toqyp, saralap, salystyra júrý naǵyz olja. Osy joly Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysovtyń О́zbekstanǵa jumys sapary men Tájikstanǵa resmı saparyna aqparattyq qoldaý kórsetý úshin jol tartýdyń sáti kelgen-tin.
Juma, 12 sáýir 2013 1:37
«Júrgen aıaqqa jórgem iligedi» deıdi, al jýrnalıst úshin ózge elderge saparlap barý, kózimen kórgenderin kóńilderine toqyp, saralap, salystyra júrý naǵyz olja. Osy joly Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysovtyń О́zbekstanǵa jumys sapary men Tájikstanǵa resmı saparyna aqparattyq qoldaý kórsetý úshin jol tartýdyń sáti kelgen-tin.
Alǵashqy atbasyn tiregen jurt – halqymyzben qashannan «Bazary da bir, mazary da bir» ózbek aǵaıyndarymyzdyń astanasy Tashkent qalasy. Tashkenttiń arǵydan bergige jetken tarıhy týystas eki halyqqa ortaq. О́zbek topyraǵynda Tóle, Áıteke bı, Jalańtós bahadúr syndy biri – Tashkentti, ekinshisi – Samarqandty bılegen babalarymyz máńgilik tynystap jatyr. Sondyqtan Samarqandqa barǵan qazaq balasy Seıitqul qorymyndaǵy Áıteke bı basyna táý etse, Tashkentke kelgen qazaq Tóle bı baba basyna soǵyp, qurmet kórsetýdi paryzy sanaıdy.
Tóle bı qabiri Shaıqantáýir zıratynda Uly Moǵol memleketiniń negizin salyp, Úndistandy bılegen Babyrdyń naǵashy atasy Júnis han mazarynyń qasynda eken. Qazaqstan Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov, elimizdiń О́zbekstandaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Bóribaı Jeksembın baba basyna arnaıy bardy. О́zbek aǵaıyndar Shaıqantáýir zıratyndaǵy keshendi qazir Islam ınstıtýtyna aınaldyryp, onda dintanýshy-teologtar daıarlaýmen aınalysady eken. Tóle baba kesenesiniń ishine de oryndyqtar qoıylyp, sabaq ótkiziletindeı jaǵdaı jasalypty. Aýmaǵy biraz jerdi alyp jatqan, birneshe mazardan turatyn keshendi aralap kórip, bıdiń basynda quran oqylyp bet te sıpaldy.
Tóle bı kesenesiniń úlgisi mańaıyndaǵy qurylystardan erekshe kórinedi. Sebebi, ol shatyrly jáne shoshaq tóbeli sáýlet stılimen, ıaǵnı dala turǵyndaryna tán ereksheligimen menmundalaıdy. О́zbekter Tóle bıdi «Qarlyǵash áýlıe» dep qadirleıdi eken, al sol jerde júrgen ınstıtýt qyzmetkerleri Tashkentke Qazaqstannan kelgen adamdardyń osy jerge arnaıy soǵyp, zııarat etip ketetinin aıtty. Eldiń tutastyǵyn oılap, ádildigimen qara qyldy qaq jarǵan Bı atanyń artynda qalǵan sózderi ǵana emes, zıraty da urpaqtaryn jaqsylyqqa bastap jatqandaı kórindi.
Tashkentke joly túsken árbir adam óziniń qaı eldiń jerine tabany tıgenin birden sezinedi. Mundaǵy qarym-qatynas tili – ózbek tili. Slavıandaryń da, káristeriń de, armıandaryń men jebireılerińniń de ózbek tilin bilmeıtini joq. Kırıllısany ysyryp, latyn árpin óz tilderinde sóıletken ózbek aǵaıyndardyń endi bir qurmetteıtin orny «Hast Imam» ortalyǵy eken. Úlken keshendegi meshit eńseli kórindi. Qaqpasynan aýlasyna kirgenińizde oıýlanǵan bıik-bıik kolonnalarǵa birden kóz túsedi. Ertip júrgen din qyzmetkeri bulardyń barlyǵy sandal aǵashtary ekenin, oıýlardy sheberlerdiń qoldan oıǵandyǵyn, al onyń betine esh boıaý túspeı tabıǵı túrinde turǵandyǵyn aıtty. Nesin aıtasyz, sandal aǵashy betindegi órnekterdi adam qolynan shyqty deýdiń ózine aýyz barmaıtyndaı kórkem kesteniń júlgeleri óte názik, oıýdan órilgen ásem áýen dersiz, keremet áserge bóleıdi.
«Hast ımam» kesheni de birneshe ǵımarattan turady eken. Respýblıkalyq Dinı basqarmaǵa qaraıtyn osy keshende ımamdar daıarlaıtyn joo jáne medrese, ıslam mýzeıi, dinı basqarmanyń keńsesi men keńes zamanynda dinı basqarmany basqaryp, dúnıeden ozǵan ımamdardyń mazarlary da bar eken. Keshendi aralap júrgen halyq ta kóp, soǵan qaraǵanda, bul týrıster kelip arnaıy tanysatyn Tashkenttegi kelisti orynnyń biri me dep oıladyq. Mundaǵy eń bir kelýshilerdi qyzyqtyratyn zat – úshinshi halıfa Osmannyń ózi jazdyrǵan qasıetti Quran kitabynyń eń kóne delingen nusqasy, Halıfanyń tógilgen qany juqqan deıtin osy kıeli dúnıe «Hast ımam» kesheniniń ortasyndaǵy jeke murajaıda saqtaýly tur. Bul nusqany «osmandyq Quran» dep ataıdy eken. Qaǵaz emes, terige jazylǵan bul qurandy kezinde Ámir Temir Basra qalasynan aldyrtyp, Samarqandta saqtapty. Mýzeıge Qurannyń basqa da ejelgi kóshirmeleri men ár tildegi aýdarmalary qoıylypty.
«Hast ımam» kesheniniń ishki baı mazmunyna saı, syrtqy ásem kórkine meshit aınalasyndaǵy qustar da erekshe kórik beredi. Tyrnalar adamdardan qaımyǵatyn emes, qaıta qastaryna baryp sýretke túskenderi unaǵandaı bastaryn buryp turyp, obektıvke qaraıdy.
Tashkenttegi biz barǵan endigi nysan – jańadan salynyp jatqan Qazaqstan elshiliginiń ǵımaraty. Eńseli, alystan-aq abattanyp kórinetin elshilik aldyna bolashaqta Abaı eskertkishi turatyn tastuǵyr da ornatylyp qoıylypty. Ádettegideı, mınıstrden erterek baryp, mańaıdy sholyp júrgenimizde qasymyzǵa eki ózbek áıeli keldi. – Biz myna elshilik qasyndaǵy úıde turamyz, sizderge eden jýýǵa alasyzdar ma? – deıdi. Jalpy, О́zbekstan halqynyń barlyǵyna birdeı elden jumys tabyla bermeıdi. Sondyqtan ár úıden 1-2 adam jumys izdep shekara asqannyń ózinde tutastaı mıgranttar qoly qalyptasady. Nápaqasyn alystan tergen, ózge elder úshin arzan jumys qolyna aınalǵan ózaǵalarymyz keshken kúı osyndaı. Bizdiń elshilik ǵımaratyn salýshy kompanııa qazaqstandyq bolǵanymen, qurylysshylary ózbekter eken.
* * *
«Bireýge qarap, pikir et, bireýge qarap, shúkir et» nemese «Altaý ala bolsa aýyzdaǵy ketedi» degen sózder Tájikstanǵa barǵanda oıǵa eriksiz oralady. Alaýyzdyqtyń jetken shegi – azamat soǵysy bolyp, ábden tıtyqtap, turalaǵan tájik jurtynyń búgingi tirshiligin aıdarynan jel esip tur dep aıta almaısyń. Árıne, halqymen tildesseń, burynǵyǵa qaraǵanda shúkirshilik deıdi, ras shyǵar, biraq, syrttan qaraǵanda kózge uratyn tarshylyq qaı saladan da kórinedi. Basqany aıtpaǵanda, Dýshanbedegi kóp qabatty turǵyn úılerdiń esikteriniń aldyna ornatylǵan tandyrlardyń ózi biraz syrdy ańǵartqandaı. Elde taýar qymbat, al jalaqy tómen, joǵarysy 80-100 dollar shamasynda. Máselen, tetrapaketterdegi 1 lıtr sút bizdiń baǵammen 350 teńge shamasynda. Nandy dúkennen satyp alýdy otbasy bıýdjeti kótermeıtin bolǵandyqtan, turǵyndar un satyp alyp, ony daladaǵy peshke kezekke turyp, pisirip alady eken. Tájikstanda bizdiń unymyzdy qatty qadirleıdi. Nanymyzdyń sapasyn jaqsartý úshin óz unymyzdy sizderdiń undaryńyzben aralastyramyz, deıdi bizben áńgimelesken tájik qyzdary. Endi bir tájik azamaty men byltyr Qostanaıǵa baryp astyq satyp alý jóninde kelisim jasap, eki vagon bıdaı ákeldim. Jolaı Astanaǵa soqtym, qalalaryńyz keremet unady, qandaı ádemi etip salǵansyzdar, deıdi. Tájikterdiń Qazaqstan jetistikterine qyzyǵa qaraǵandarynyń kýási bolyp, ósip qaldyq.
Dýshanbe halqy qystaı tońyp shyǵady. Jylý júıesi tek qalanyń dál ortasyndaǵy shaǵyn aýmaqta ǵana isteıdi. Al qalǵan bóliginde jylý, ystyq sý joq. Búgingi Tájikstandaǵy eń bir ózekti másele – energetıkalyq problema. Dýshanbede jaryq turaqty, al ózge óńirlerde ol belgili bir saǵattarda ǵana beriletin kórinedi. Tipten, kúnine eki-aq saǵatqa ǵana toqqa qosylatyn eldi mekender bar deıdi. Al osy tyǵyryqtan shyǵýdyń joly Vahsh ózeninde 335 metr bıiktiktegi (planetadaǵy eń bıik) sý bógeti–Rogýn sý elektr stansasyn (SES) salý deıdi tájik halqy da, úkimeti de. Alaıda, ony salýǵa eldiń eń jaqyn kórshisi ózbekter qarsy. Olar maqta ósirýge qajetti sý bóget salynǵan kúnde bizge jetpeıdi ári seısmıkalyq qaýpi zor aımaqta ondaı qurylys salý aqylǵa syımaıdy degen ýájdi alǵa tartady. Osylaısha, bul jerde transshekaralyq sý máselesi alǵa shyqty.
Dýshanbede ótken Azııadaǵy yntymaqtastyq jónindegi únqatysýǵa múshe memleketterdiń 11-shi Syrtqy ister mınıstrleri keńesinde de kóterilgen máseleniń biri osy transshekaralyq ózender jaıy boldy. Erlan Ydyrysov óz sózinde transshekaralyq sý kózderin paıdalanýda onyń bastaýynda, orta aǵysynda nemese aıaǵynda turǵan memleketterdiń quqyqtarynyń birdeı dárejede bolýynyń mańyzdylyǵyn basa aıtqan. Keńestegi úzilisti paıdalanyp, mınıstrge osy birneshe memlekettiń shekarasyn qıyp ótetin ózender máseleleriniń sheshilý joldary qalaı degen saýal tastadyq.
– О́zenniń basynda turǵan elder tómengi aǵystaǵylardyń ekonomıkalyq turǵydaǵy qajettilikterin esten shyǵarmaýy, al tómendegi elder de bastaýda turǵandardyń durys baǵytta damýyna jol ashatyn jobalaryna kedergi keltirmeıtindeı saıasat ustanǵany jón. Bul oraıda arnaıy halyqaralyq konvensııa bar, máselen Helsınkıde qabyldanǵan konvensııada onyń qaǵıdattary kórsetilgen. Sondyqtan, ózen boıyndaǵy elder dóńgelek ústel basyna otyryp, qaı tarapqa da zııany tımeıtin, qaıta paıda ákeletin joldaryn qarastyrǵan kelisimge kelýi mańyzdy. Jáne ol resýrstardyń beı-bereket paıdalanylmaı, ekologııalyq qaǵıdattardy qatań saqtaýyn, qaı eldi de ekonomıkalyq turǵydan qyspaqqa túsirmeýdi basshylyqqa alý qajet. Biz ondaı tetikterdi qurýdyń joldaryn qarastyrýdamyz. Aıtalyq, Aral boıynsha ony qorǵaýdyń halyqaralyq qory quryldy, onyń tóraǵalyǵyn byltyr biz atqarsaq, endi ol tizgindi О́zbekstan ustaıdy. Jalpy, sý problemalaryn qarastyrýda bizde ekijaqty tetikter de qurylǵan. Transshekaralyq sýlar jónindegi másele tek Ortalyq Azııa elderimen ǵana emes, Reseı, Qytaı memleketterimen de bar. Bizdiń ustanymymyz máseleni sheshýde qalypty quqyqtyq negiz bolýy tıis. Ol úshin aldymen qaı jaqtyń da únqatysýǵa umtylysy mańyzdy, degen syrtqy saıasat vedomstvosynyń basshysy.
Qalaı bolǵanda da bóget salynyp, Rogýn GES-iniń iske qosylýy geosaıası úlken máselege aınalyp ketken. Bıylǵy jyl Tájik úkimeti Rogýn GES-iniń qurylysyna qosymsha 1 mlrd. dollar nemese 210 mln. somanı (tájiktiń ulttyq valıýtasy) bólip otyr. Onyń syrtynda 2009 jyly halyqtan «erikti» túrde jınalǵan (1 myń dollardan) 140 mln. eýro bar Tájikstan úkimeti energetıkalyq tarshylyqtan qutqaratyn Rogýn GES-in salýǵa kirispek. Bir aıta keterligi, Tájikstannyń bolashaqtaǵy eń basty kóziri – sý resýrsy. Eger jer betindegi halyq sanynyń ósýi men energııa kózderine, sýǵa degen suranystyń artýyn esepke alsaq, bolashaqta Tájikstannyń álemdegi de, aımaqtaǵy da róli bıikteı túspek. О́ıtkeni, bul el sý qoryna baı álemdegi segizdikke enedi. Alaıda, qazirgi kúni Tájikstan sol áleýetiniń shamamen 5 paıyzyn ǵana paıdalanyp otyr. Rogýn GES-i salynsa, Tájikstan energetıkalyq qursaýdan shyǵyp qana qoımaı, Aýǵanstan, Pákstan syndy japsarlas jatqan elderge ónimin satyp ta paıdaǵa shyǵar edi. Al ázirge Rogýn GES-i О́zbekstanǵa kózge shyqqan súıeldeı kórinýde.
Jalpy, Tájikstandaǵy qazirgi tynyshtyqtyń negizi elden tysqary jumys izdep ketken tájikterden túsetin transfertke tikeleı baılanysty. Eldiń 8 mln. halqy bar dep eseptelse, onyń 2 mln.-ǵa jýyǵy eńbek mıgranttary. Ishki jalpy ónimniń 48 paıyzy osy gastarbaıterler aýdarǵan qarajattan túsýde.
Iá, tájikter basyndaǵy problema shash etekten. Áleýmettik qıyndyqtardyń bir parasy joǵaryda aıtylǵan eńbek mıgranttaryna qatysty. Jumys izdep aılap-jyldap shette turǵan er azamattar sol jaqta júrip úılenip, mundaǵy otbasyna habarlasýdy da qoıǵandar qatary da jyl sanap kóbeıe túsýde eken. Al kóp balamen turmys tarshylyǵyn kórgen áıelder arasynda ózderine qol jumsaý da azaımaı otyrǵan kórinedi. Onyń ústine shetke ketken azamattyń elge juqpaly aýrýlarmen oralýy da qalypty jaǵdaıǵa aınalǵandaı. Sonyń saldarynan elde SPID, ıaǵnı ımmýndyq tapshylyq vırýsyna shaldyqqandar sanynyń artýy baıqalady. Al eldegi medısına salasy olarmen kúresýge álsiz, ári adamdardyń tekserilýge degen de qulyqtary shamaly bolsa kerek.
Tájikstandaǵy endigi bir halyqtyń aýzynda júrgen másele – jaqyn týystardyń úılenýine qarsy zań jobasynyń qarastyrylýy. Tájikterde eki aǵaıyndy jigitterdiń balalary túgil, týǵan aǵasynyń qyzyna úılený tań emes. Qazirgi kúni parlamentte osy týystas nekege tosqaýyl qoıý máselesi kóterilýde.
Áýejaıda Tájikstan parlamenti tómengi palatasynyń vıse-spıkeri Nazıra Gaffarovamen tildesýdiń oraıy keldi. Uly men kelinin, nemeresin alyp eldiń soltústigindegi Hodjentke ushyp bara jatqan Nazıra Abdýlloqyzynan osy máselege kózqarasyn suradym. «Árıne, bul bir kúnde qalyptasqan dástúr emes, tájikterdiń qandaryn taza saqtaımyz degen nıetinen týǵan osy ustanymnan bas tartý máselesiniń parlament qabyrǵasynda kóterilgeni ras. Qazir ony zerdelep, zertteıtin arnaıy jumys toby quryldy. Jaqynda nemerem týǵanda perzenthanaǵa kelsem, kelinim janynda saly sýǵa ketken bir jas ana jatyr. «Qyzym, kishkentaıyńnyń ǵumyry uzaq bolsyn, qyz ba, ul ma dep surasam», janary jasqa tolyp, – «bilmeımin» deıdi. Sóıtse, náresteniń qaı jynysqa jatatyny belgisiz, álgi qyz óz aǵasyna turmysqa shyqqan eken. Sondyqtan, qazir kesip-piship aıta almaımyn, zań jobasymen jumys toby aınalysyp jatyr», deıdi.
Biraq, tájikterdiń erteńgi kúnine degen senimderi kisi qyzyǵarlyqtaı. Burynǵydan áldeqaıda jaqsymyz, elde tynyshtyq bolsa, qıyndyqtardy jeńemiz degen tájik baýyrlardyń senimderine selkeý túspese eken degen tilekpen elge attandyq.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».
ASTANA – TAShKENT –
DÝShANBE – ASTANA.
