Dúbirge toly dúnıe
Juma, 3 mamyr 2013 1:53
Italııa bılik daǵdarysynyń qyspaǵynda
El prezıdenti Djordjo Napolıtanonyń belsendiligi, tipti qatqyl talaby arqasynda dese de bolǵandaı, Italııanyń koalısııalyq úkimeti quryldy. Ony basqarý Demokratııalyq partııa bas hatshysynyń orynbasary Enrıko Lettaǵa júkteldi.
Juma, 3 mamyr 2013 1:53
Italııa bılik daǵdarysynyń qyspaǵynda
El prezıdenti Djordjo Napolıtanonyń belsendiligi, tipti qatqyl talaby arqasynda dese de bolǵandaı, Italııanyń koalısııalyq úkimeti quryldy. Ony basqarý Demokratııalyq partııa bas hatshysynyń orynbasary Enrıko Lettaǵa júkteldi.
Bir jyl emes-aý, birneshe jyl qatarynan qansha úkimet aýyspady bul elde?! Jańa saılaý sol bılik daǵdarysynan qutqarar degen úmit te aqtalmady. Jyl basynda ótken saılaýdan keıin parlamenttiń tómengi palatasynda Per Lýıdjı Bersanıdiń Demokratııalyq partııasy, al senatta Sılvıo Berlýskonıdiń «Azattyq halqy» partııasy jeńiske jetkennen keıin kádimgi demokratııalyq jolmen úkimet qurýǵa múmkindik bolmaı qaldy. Kúshi qaraılas partııalar ymyraǵa kelmeı, biriniń degenine ekinshisi kónbeı, daǵdarys jalǵasa bergen.
Osy jerde ıtalııalyqtar 88 jastaǵy qart qaıratker Djordjo Napolıtanonyń áreketin, sirá, umytpaıtyn bolar. Ol saıası partııalardyń basshylaryna qatqyl talap qoıdy: eger olar ymyraǵa baryp jańa úkimetti qurmasa, óziniń qyzmetinen ketetinin málimdedi. Ol úkimet daǵdarysy eldiń ekonomıkasyna, saıası ahýalǵa keri áser etetinin alǵa tosty. Bul, shynynda da, saıası erlikke para-par qadam edi. Kóp adam muny odan kútpegen.
Rasynda da, bul basqalarǵa sabaq bolǵandaı, eldiń taǵdyryn oılaǵan qaıratkerdiń áreketi edi. Jasy 90-ǵa jaqyndaǵan Napolıtanonyń jaqynda ǵana prezıdenttik merzimi aıaqtalǵan bolatyn. Sol saıası partııalardyń ymyrasyzdyǵynan sonda parlament jańa prezıdentti saılaı almady. Jetekshi partııalar óz qarsylastarynyń adamdaryn ótkizbeýge baryn salyp, aqyrynda úsh ret daýys berý de nátıjesiz aıaqtaldy. Sonda saıası partııa jetekshileri Napolıtanoǵa qaıta saılaný jóninde qolqa saldy. Ol kelisimin bergen. Bul ózi – jasy osynsha ulǵaıǵan adamnyń demokratııalyq jolmen joǵary laýazymǵa saılanýynyń sırek mysaldarynyń biri.
Sol Napolıtanonyń saıası partııa jetekshilerine shart qoıýyn áste de saıası oıynǵa jatqyzýǵa bolmaıdy. El qalaı da bılik daǵdarysynan shyǵyp, úkimet kúızelip bara jatqan ekonomıkanyń tizginin ustaýǵa tıis. Al Enrıko Lettanyń úkimeti osynaý mindetti júzege asyra ala ma degen tóńirekte biraz áńgime de bolyp jatyr. Basqasyn bylaı qoıǵanda, saıası partııalardyń koalısııalyq úkimet qurýǵa kelisiminiń ózi ájeptáýir jetistik degen jón.
Endi Lettanyń ózine kelsek, ol shyn máninde saıası kúshterdi jaqyndastyrýǵa taptyrmaıtyn tulǵa kórinedi. Áńgime mynada: onyń jaqyn aǵaıyny Djannı Letta demokrattardyń basty qarsylasy ońshyl sentrısterdiń kósemi ataqty Berlýskonıdiń eń jaqyn adamy eken. Aǵaıyndar til tabysyp jatsa, olardyń partııalary da jaqyndasar degen úmit bar. Al 46 jastaǵy Enrıko Lettanyń ózi úkimetke kópten aralasyp júrgen tulǵa. Ol 1999 jyldan beri Massımo D’Alemanyń, Djýlıano Amatonyń kabınetinde mınıstrlik qyzmet atqarsa, Romano Prodıdiń úkimetiniń stats-hatshysy boldy, sońǵy jyldarda parlamentke saılanǵan.
Sarapshylar «Úlken koalısııa» úkimetiniń qurylýyn birden-bir durys jol sanap otyr. Buǵan barmaǵan partııalarǵa jurtshylyqtyń da senimi azaıady. Titpi koalısııaǵa kirgen partııalar biraz ýaqyt yntymaqpen jumys isteıtin bolsa, sonyń ózi úlken olja. Bul ýaqytta biraz saıası sharýalardyń da basyn qaıtaryp alýǵa múmkindik týady. Sirá, prezıdent Napolıtano men premer-mınıstr Lettanyń qazirgi basty sharýasy eldiń saılaý jónindegi zańyn reformalaý bolsa kerek. Búgingi bılik daǵdarysy soǵan baryp tireledi.
Bir jyly 15 myń eýro turatyn raqymshylyq
Estimegen elde kóp degendeı, sot sheshimimen Bosnııa men Gersegovına federasııasynyń prezıdenti Jıvko Býdımır men onyń aınalasyndaǵy biraz adam raqymshylyqty saýdaǵa saldy degen aıyppen qamaýǵa alyndy.
Bul árekettiń barlyq jaǵy da adamdy tańdandyrady: birinshiden, prezıdenttiń qamaýǵa alynýy, sonan soń, raqymshylyqtyń aqshaǵa satylýy. Tóńkeris, shapqynshylyq emes, memleket basshysyn keńsesine baryp, qolyna kisen salyp, qamaýǵa alý degen de aqylǵa syıyńqyramaıdy. Al sottalǵandarǵa keshirim jasaýdy tabys kózine aınaldyrǵandy kim estigen? Tabys kózi degende, keshirilgen ár jyl 15 myń eýroǵa satylǵan ǵoı!
Aqparat quraldarynyń habarlaryna qaraǵanda, bul ózi júıeli jolǵa qoıylǵan qylmystyq top kórinedi. Oǵan prezıdent Býdımırge qosa keshirim jónindegi komıssııa jetekshisi Hıdaıet Halılovıch jáne prezıdent kómekshisi Petar Barıshıch kirgen, olar bir jyl ishinde 122 adamǵa keshirim jasaǵan.
Áńgime kimge keshirim jasaýda bolyp otyr. Jalpy, keshirimdi, raqymshylyqty jurt qaıyrymdylyq áreket sanaıdy. Aıtalyq, Túrkimenstan basshysy jyl saıyn túrmeden myńdaǵan adamdy bosatsa, ol jazataıym qylmys jasaǵandarǵa, jańylys basqandarǵa raqymshyldyq retinde qabyldanady. Al Býdımırdiń keshirimi – saýda. Onyń ár jyly – 15 myń eýro. Jáne keshirim jasalǵandardyń barlyǵy aýyr qylmystylar – joǵaryda atalǵan 122 adamnyń 35-i adam óltirgender eken. Jurtqa belgili qylmysty dúnıeniń dóıi Mersed Hadjıch degen páleket adam óltirmek bolǵany úshin sottalsa, ol da Býdımırdiń raqymshylyǵyna ilingen.
Keıde bir halyqtyń sory qalyńdaı kórinedi. Bosnııalyqtardyń kórgen azaptary da az emes. Sonaý Iýgoslavııadan azattyq alyp shyǵar jyldardaǵy (1992-1995) qyrǵynda serb fashısteriniń qolynan bul halyqtyń onnan biri qaza tapsa, mine, endi óz basshylarynan da qııanat kórip otyr. Qazir el halqynyń 40 paıyzy jumyssyz. Al basshylary qylmyskerlerge «qaıyrymdylyǵyn» satyp, baıýdy oılaıdy. Bul elge halyqaralyq qoǵamdastyqtyń aıtarlyqtaı jaqsylyq jasaǵanyn da aıtqan jón bolar. Eń aldymen, serbterdiń aıýandyǵynan arashalap, táýelsizdigin alyp berdi, sóıtip, Bosnııa men Gersegovına jáne Serb respýblıkasynyń federasııasy dúnıege keldi. Úlken mólsherde elge qarjylaı da kómek kórsetti. Bir ókinishtisi – bul biregeı tutas memleketten góri eki avtonomııalyq ákimshiliktiń qoldan jasalǵan qurylymyndaı bolyp otyr. Sóz bolyp otyrǵan qylmystyq árekettiń oryn alýyna da sol sebep bolǵandaı. Ár avtonomııa óz degenin isteıdi. Oǵan ortaq baqylaý, qadaǵalaý joq.
Sondaı-aq, eldegi saıası partııalardyń kúresi de el birligine aıtarlyqtaı nuqsan keltirip otyr. Bılik tizginin ustaǵan tulǵalar sol partııalardy bir-birine aıdap salyp, ózderiniń múddelerine paıdalanady.
Sırekteý kezdesetin soraqy qylmystyń beti ashyldy. Biraq onyń nemen aıaqtalatyny áli belgisiz. Bosnııa men Gersegovına deıtin shaǵyn eldiń tarıhyna qara tańba bolyp enetin bul oqıǵadan durys qorytyndy jasalsa ıgi. Jasalǵanda, qylmyskerler tıisti jazasyn alýymen qatar, bul saıası dúrbeleńge soqtyrmaı, eldiń tynyshtyǵyn buzbaıtyn parasatty jol tabylsa eken deısiń. Bul rette kezinde bul eldegi shıelenisti retteýge muryndyq bolǵan BUU-nyń taǵy da oǵan aralasýy qajet sııaqty.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
