Dúbirge toly dúnıe
Juma, 24 mamyr 2013 2:43
О́z jolyn tappaǵan elge qashan da qıyn
Ýkraınadaǵy jaǵdaı jurtqa belgili. Munda saıası kúres (oıyn dese de bolǵandaı-aý) eshqashan tolastamaıdy. Bılikke qarsylastar kezekpe-kezek kelip jatsa da, jaǵdaıdyń ońǵa qaraı ózgerisi ańǵarylmaıdy. Alda da solaı bolar-aý degen kúdik bar.
Juma, 24 mamyr 2013 2:43
О́z jolyn tappaǵan elge qashan da qıyn
Ýkraınadaǵy jaǵdaı jurtqa belgili. Munda saıası kúres (oıyn dese de bolǵandaı-aý) eshqashan tolastamaıdy. Bılikke qarsylastar kezekpe-kezek kelip jatsa da, jaǵdaıdyń ońǵa qaraı ózgerisi ańǵarylmaıdy. Alda da solaı bolar-aý degen kúdik bar.
Bul eldegi jaǵdaıdy áńgime etýdiń sebebi de bar. Bıylǵy kúzde Eýroodaqtyń «Shyǵys seriktestigi» baǵdarlamasy boıynsha sammıti ótedi. Sonda Ýkraına men Eýroodaq arasynda assosıasııalanǵan seriktestikke qol qoıylýy múmkin. Mundaı jaǵdaıda Ýkraına Eýropaǵa qaraı birjola bet burdy dep tujyrym jasaýǵa bolar edi.
Ázirge bul boljam ǵana. Al Ýkraına oǵan daıyndyq ústinde, áli tolyq tańdaý jasap úlgergen joq. Qazirgi áńgimeler de soǵan qatysty aıtylyp jatyr. Ýkraına kimdi tańdaıdy, kimmen bolady deıdi jurt. Eýropamen bolsa, ol Máskeýmen birjola ketisedi. Máskeýmen bolsa, Eýroodaqtan qaıyr joq. Bul el eki ottyń ortasynda qalǵandaı.
Osyndaıda jurttyń aıtatyny bar: oý, bular nege solardyń bireýin tańdaýy kerek, nege olar óz jolyn tańdap, sol eki jaqpen de óz múddesiniń turǵysynan qarym-qatynas jasamaıdy degendi alǵa tosady. Sirá, bul suraqtarǵa jaýaptardyń negizi Ýkraına qaýymyndaǵy saıası kúreske baryp tireledi. Ekige bólingen saıası kúshter halyqty ekige bólip tyndy. Qaısysy jeńse de, olar halyqty, qoǵamdy biriktire alǵan joq. Tipti ony qajet te etpegendeı. Biriniń pikiri ekinshisi eskermeı, bir-biriniń aıaǵynan shalýdy kózdeıdi. Oǵan mysal: bılikte batysshyldar da (V.Iýshenko, Iý.Tımoshenko), Máskeýge baǵyt ustaǵandar da (V.Iаnýkovıch) boldy. Biraq tyndyrǵandary shamaly.
Al olardyń eldi ıgilikke bastaýy múmkin be edi? Ábden múmkin edi. Ýkraına keshegi kúıregen KSRO-nyń eń bir damyǵan aımaǵy bolatyn. Bul rette onyń ekonomıkalyq áleýeti tipti Reseıden de joǵary deýge bolar edi. О́ıtkeni, Reseıdiń quramynda álsiz aımaqtar, saıası turǵyda tynyshsyz óńirler jetkilikti. Al Ýkraınada mashına jasaý, qara jáne tústi metallýrgııa, kómir óndirý jaqsy damysa, aýyl sharýashylyǵynyń múmkindigi tipti joǵary bolatyn. Astyq, et óndirýde aldyńǵy qatarda edi. Halqynyń sany, bilim deńgeıi jóninen ol Eýropanyń jetekshi elderimen deńgeılesetin.
Dál qazir sol múmkindikter paıdalanylmady dep tujyrym jasaýǵa tolyq negiz bar. Kezinde jurt Ýkraına men Qazaqstandy salystyrýdy oǵashtaý kóretin. Damyǵan ónerkásibi men ıntensıvti aýylsharýashylyq óndirisi bar respýblıkanyń joǵary turýy zańdylyqtaı kóriner edi. Qazir ishki jalpy ónim kólemi jóninen Ýkraına álemdegi aldyńǵy qatarly elý eldiń qatarynan shyǵyp qalsa, Qazaqstan sol qatarǵa qosylyp otyr. Sonaý tusta, tipti keńestik dáýir emes, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda bireýler osylaı bolýy múmkin dese, jurt oǵan senbes edi. Endi shyndyq sendiredi.
Basty másele búginge deıin áleýeti joǵary eldiń óz jolyn taba almaǵanyna baryp tireledi. Sol taba almaǵandyqtan da birde Batysqa, birde Shyǵysqa jaltaqtaıdy. Saıasat máselesinde de, ekonomıka máselesinde de sondaı. Eýroodaqtyń da oǵan ustata salary joq. Aldymen saılaý jónindegi zańyńdy jónde, saıası aıyp taǵylǵandardy bosat, ekonomıkańdy Batysqa beıimde deıdi. Bul talapty jópeldemede oryndaý da múmkin emesteı. Al Máskeý Batystan betińdi bur dep talap qoıady. Onyń basty joly –Keden odaǵyna kirý.
Jol tańdaǵanda, ol basqa bireýge ere salý emes. Árıne, árkim óz múmkindigin, óz múddesin eskeredi. Basqanyń joly seniń múddeńe úılese bermeýi múmkin. Oǵan Ýkraınanyń dál búgin kózi jetip otyr. Ýaqytty jiberińkirep alǵany qınaıdy.
Urlyq dúnıe ǵana jasyrylady
Shveısarııa bankteri assosıasııasynyń sheteldik salyq qyzmetteri úshin óz klıentteriniń esep-shottaryn ashýǵa daıyndyǵy jónindegi málimdemesi bireýlerdi tańdandyrsa, endi bireýlerdi esinen tandyrǵandaı boldy.
Buǵan deıin shveısarııalyq bankterdiń qupııasy jóninde talaı ańyzdar aıtylatyn. Onyń senimdiligi sonshalyqty, keıbir memleketterdiń basshylary da qarjylaryn óz elinde emes, sonda saqtaýǵa umtylar edi. Joǵalyp keter demese de, eń bastysy, onda qansha dúnıe barlyǵy syrt kózden tasa. Biraz salyqtan qutylatyny jáne bar.
Adal tabysty eshkim jasyra qoımaıdy. Qupııasy ashylmaıtyn jerge urlyqy dúnıe qumar. Adam óz tabysyn jurttyń kóz aldynda ustasa, onyń qaıdan jáne qalaı kelgeni ańǵarylar edi. Sóıtip, urlyqy dúnıeniń kózin joıýǵa múmkindik týady. Sodan da seziktiler óziniń urlyqy dúnıesin jasyratyn jer izdeıdi. Tabatyndary – qupııalary tas qamaldaı ashylmaıtyn eýropalyq bankter, aldymen Shveısarııa bankteri júıesi, sondaı-aq, halyqaralyq offshorlar, solardyń qyzmeti.
Buryndary bank qupııalyǵy jeke adamnyń quqyndaı kórinetin. Árkim óz dúnıesine ózi ıe, qalaı saqtap, qalaı jumsaýyn ózi biledi degen qaǵıdaǵa júginetin de edi. Biraq sońǵy jyldardaǵy oqıǵalar, aıtalyq Kıprdegi jaǵdaı, sol adam quqyn, demokratııany urandatatyndardyń ózin qatty oılandyrǵan. Sol bank qupııalyǵynda talaı qylmys, alaqoldylardyń salyqtan jaltarýy, ıaǵnı qylmysy jatqany aıqyndaldy. Halyqaralyq qarjy uıymdarynyń ózi, jetekshi memleketter basshylary men olardyń qarjylyq mekemeleri salyqtan boı tasalaıtyndardyń aıaǵyna tusaý salý jóninde áńgime qozǵap qana qoımaı, talap ta jasaı bastady. Keıbir offshorlyq aımaqtardy qatty qadaǵalaý sóz boldy.
Bank degende, onyń qupııasy degende, jurt aldymen Shveısarııany aýyzǵa alady. Onda búkil Eýropanyń jarty eli men AQSh sııaqty alyp el bıýdjetine para-par qarjy jatqan kórinedi. Ol mıllıardtar emes, ondaǵan trıllıon dollarlar. Olardan salyq alynbaıdy. Halyq, el ıgiligine jaratylmaıdy. Oǵan budan ári shydaýdyń reti joq edi. Kúresti AQSh bastap, óz elindegi shveısarııalyq UBS bankinen amerıkalyq klıentterdiń tizimin talap etti. Áıtpese lısenzııasyn qaıtaryp alatynyn málimdedi. Bank amalsyz kóndi.
Eń myqtysy qol kótergen soń, basqalary da okoptan shyǵatyny belgili. Avstrııa, San-Marıno, Lıýksembýrg, Kanar araldary bankteri májbúrlemeı turyp, ózderiniń aldymen qımyldaýyn jón sanap otyr, qupııalarynyń betin ashpaq. Jalpy, Eýroodaqtyń kóp elderi bas biriktirip, urlyqy dúnıege tosqaýyl qoıý úshin belsendi kúreske kirispek.
Bul kúres barlyq elderge de tıimdi. Urlyq barlyq jerde de bar. Urlyq basqa jaqqa ótip ketip, izin jasyryp úlgerse, ustaý qıyn. Kim biledi, sol qupııalyq shymyldyǵyn paıdalanyp, Vıktor Hrapýnovtar ǵana emes, Shveısarııa bankterinde bizdiń jaqtan da talaılar urlyqtaryn jasyryp jatqan shyǵar. Olardy qaıtarý máselesiniń qalaı sheshilerin kim bilgen, al endi budan bylaı urlyqy dúnıeniń qupııasy túriler bolsa, ony shetelge aparyp jasyrý da azaıar degen úmit kóńildi jelpıdi.
Mamadııar JAQYP,
«Egemen Qazaqstan».
