Kásipker quqy. Ol qalaı qorǵalýda?
Sársenbi, 10 sáýir 2013 1:37
О́rkenıetke umtylǵan elimizde aımaqtardyń barlyq salada jan-jaqty damýy, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kamtamasyz etilýi, memleket múddesiniń qorǵalýy – zańdylyqtyń saqtalýyna baılanysty. Almaty oblysynyń prokýrory Ǵabıt MIRAZOV osy oraıda oı bólisedi.
– Ǵabıt Tóreuly, elimiz táýelsizdigin alǵanda qol jetkizgen jetistigimizdiń biri – adam quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý bolsa, prokýratýranyń basty mindeti ony baqylaýda ustaý emes pe?
Sársenbi, 10 sáýir 2013 1:37
О́rkenıetke umtylǵan elimizde aımaqtardyń barlyq salada jan-jaqty damýy, azamattardyń quqyqtary men bostandyqtarynyń kamtamasyz etilýi, memleket múddesiniń qorǵalýy – zańdylyqtyń saqtalýyna baılanysty. Almaty oblysynyń prokýrory Ǵabıt MIRAZOV osy oraıda oı bólisedi.
– Ǵabıt Tóreuly, elimiz táýelsizdigin alǵanda qol jetkizgen jetistigimizdiń biri – adam quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etý bolsa, prokýratýranyń basty mindeti ony baqylaýda ustaý emes pe?
– Oblystyq prokýratýranyń negizgi kúshi azamattardyń quqyqtary men bostandyqtaryn qamtamasyz etýge, zańdylyq pen quqyqtyq tártipti buzbaýǵa, sondaı-aq aımaqtaǵy áleýmettik-ekonomıkalyq turaqtylyqty saqtaýǵa jumyldyryldy. Elbasynyń «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Qazaqstan halqyna Joldaýyna sáıkes, eldegi áleýmettik turaqtylyqty saqtaý maqsatynda memlekettik organdar jumysynda zańdylyqtyń saqtalyp, múmkindiginshe jastardy molynan qyzmetke tartý jóninde tıisti oryndarǵa usynys engizdik. Memleketten bólingen qarajatty qymqyrýǵa jol bermeý sharalary atqarylýda. Nátıjesinde jumysshylaryna aılyq jalaqylaryn der kezinde tóleı almaı qaryzǵa batyp otyrǵan kásiporyndar sany zańǵa sáıkes qysqartyla kelip, oblystaǵy on úsh kásiporynnyń beseýi qaldy. Sóıtip, jumysshylarǵa bereshek aılyq jalaqynyń, ıaǵnı 811 mln. teńgeniń 466 mln. teńgesi búgingi kúnge deıin tólense, endigi bereshegi aldaǵy ýaqytta tólenedi. Sonyń ishinde «Transstroımost» aksıonerlik qoǵamynyń 1113 jumyskerdiń aldyndaǵy bereshegi 194 769 289 teńge boldy. Bul kásiporyndarda eńbek etken azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary qorǵalyp, adal eńbekteriniń óteýin tolyǵymen alǵansha prokýrorlyq qadaǵalaýda bolady.
Krımınagendik jaǵdaıǵa kelsek, jasalǵan qylmysty táptishteı tizip, tártipti kúsheıtý jumysy eselengende oblysta tirkelgen qylmys sany 12,5 myńnan 20 myńǵa ósti. Bul kórsetkishtiń ósýi qylmystardy tirkeý tártibiniń durys jolǵa qoıylǵandyǵynyń dáleli bolady. Aǵymdaǵy jyly názik jandylarǵa qatysty qylmys kórsetkishi 43,1 paıyzǵa ósip otyr. Tirkelgen zorlyq 19,2 paıyz. Mal urlyǵy boıynsha 1876 qylmys tirkelip, kórsetkish 52,0 paıyzǵa artty.
Qoǵamda beleń alǵan osyndaı qylmystardyń jolyn kesý úshin ákimdiktermen, polıseılermen birlese otyryp quqyq buzýshylyqtyń aldyn alý sharalaryn jasaýdamyz. Basty maqsat – túzeý mekemelerinen bosap kelgen azamattarǵa basa nazar aýdara otyryp, páterler boıynsha tekserý jumystaryn júrgizý. Bul mindet ýchaskelik polısııa ınspektorlarynyń moınynda. Belgilengen shtattyq kestege saı ýchaskelik ınspektorlar sany jetispese de statıstıkalyq málimet boıynsha olar 752 qylmysty ashqan, sonyń ishinde 102 qylmys jeke tulǵalarǵa qatysty bolsa, 17-si asa aýyr dárejedegi qylmys. Sondaı-aq, 27467 tulǵa ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp otyr. Oblystyq ákimdik azamattardy eńbekke ornalastyrý jáne taǵy basqa sharalardy atqarýda. «Eńbekaqyny ýaqtyly tóleý» atty arnaýly baǵdarlama aıasynda tórt myńnan astam azamatqa 500 mln. teńge kóleminde aılyq jalaqylary tólendi.
– Konstıtýsııamyz ben respýblıka zańdaryna sáıkes, birtutas memlekettik bıliktiń barlyq tarmaqtarymen kelise jumys isteı otyryp, olarǵa quqyqtyq ádistermen yqpal etý jáne memlekettik tártiptiń qatań saqtalýyn qadaǵalaý barysy qalaı jalǵasýda?
– Bul – óte jaýapty jumys. Birinshiden, fýnksııalyq mindetimizge saı quqyq pen Konstıtýsııa ústemdigin qamtamasyz etý paryz. Ekinshiden, memleket múddesin qorǵaý turǵysynda mańyzdy tapsyrmalardy múltiksiz oryndaý, álbette azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtary men bostandyqtaryn qorǵaý taǵy bar. Osy qundylyqtardy múltiksiz oryndaý barysynda prokýrorlyq qadaǵalaý aktileri boıynsha áleýmettik-ekonomıkalyq qurylymǵa basa nazar aýdarylýda. Bul sala qyzmetkerleri tarapynan 30 myńnan astam zań buzýshylyq anyqtalyp, 2,5 myń qadaǵalaý aktisimen 24 myń azamattyń konstıtýsııalyq quqyǵy qorǵalyp, 1,9 mlrd. teńge memlekettik bıýdjetke qaıtaryldy. Kásipkerlik sýbektilerin qorǵaý barysynda bıznes qurylymdaryn tekserýge baǵyttalǵan 454 tekserý jumysy toqtatyldy. Sóıtip, tól mindetimizdi adal atqarýmen qatar, memlekettik mekemeler áreketterine quqyqtyq turǵydan da yqpal etilýde. Memlekettik «Aýyz» sý baǵdarlamasyn oryndaý barysynda birqatar zańsyzdyqtarǵa jol berilgeni anyqtalyp, ákimdikterdiń laýazymdy tulǵalaryna qatysty 4 qylmystyq is, 18 ákimshilik is qozǵaldy. Memlekettik satyp alý qurylymy boıynsha sybaılas jemqorlyq faktileri boıynsha oblystyq qurylys basqarmasynyń bastyǵy jáne osy basqarmada eńbek etken tórt bólim bastyǵy quryqtaldy. Sondaı-aq, oblystyq avtomobıl joldary jáne jolaýshylar kóligi basqarmasy bastyǵynyń orynbasary memlekettik tapsyrysqa oraı satyp alý barysynda memlekettik bıýdjetten 8,5 mln. teńgeni qymqyrýymen toqtalmaı, taǵy da memlekettik bıýdjetke 8 mln. teńge shyǵyn keltirgen.
– Quqyq qorǵaý organdarymen birlese otyryp, uıymdasqan qylmysqa, sybaılas jemqorlyqqa qarsy qandaı sharalar atqardyńyzdar?
– Byltyrǵy jyly ekonomıka salasynda oblys boıynsha 286 is tirkeldi. Memleketke keltirilgen zııannyń biraz bóligi qaıtaryldy. Prokýratýra organdary tarapynan ekonomıkalyq qylmys boıynsha 17 qylmystyq is qozǵaldy. Oblystyq ulttyq qaýipsizdik komıteti departamenti tergeý basqarmasymen birlese «Hızb-ýt-Tahrır» dinı ekstremıstik partııasy ıdeıalarymen áreket etken 8 turǵynǵa qarsy 12 qylmystyq is qozǵaldy. Keden mańyndaǵy qurylymdarda uıymdasqan qylmystyq top quramynda esepte turǵan 26 adam ustaldy. «Qorǵas» keden beketinen quqyq qorǵaý organdaryna kóp ýaqyttan belgili keste boıynsha kontrabandalyq taýarlar ótkizbek bolǵan toptyń joly oblystyq ekonomıkalyq qylmysqa jáne sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres (qarjy polısııasy) organymen birlese áreket etý nátıjesinde kesildi.
– Kásipker quqyǵy qalaı qorǵalýda, olardyń memlekettik organdarmen qarym-qatynasy qandaı dárejede?
– Prokýrorlyq qadaǵalaýdyń taldamaly tájirıbesi kórsetkendeı, kásipkerler men memlekettik organdar qyzmetkerleri araqatynasynyń kúrdeliligi búgingi qoǵamda saqtalyp tur. Muny jaı jáne logıkalyq turǵyda kúrdeli faktorlar boıynsha zańdylyqty qoldaný men quqyqtyq kezeń dep ekige bólýge bolady. Prokýratýra organdary tarapynan júrgizilgen jumystyń negizgi maqsaty – memlekettik organdar tarapynan lısenzııalaý, ruqsat berý, baqylaý jáne taǵy basqa jumystaryn júrgizý barysynda kásipkerlerge ákimshilik salmaq salýdy tómendetý, toqtatý bolyp tabylady. Byltyrǵy jyldyń segiz aıynda prokýratýra organdary 74 tekserý júrgizip, 1223 zań buzýshylyqty anyqtady, ıaǵnı quzyrly organdar 766 ret kásipkerlerdi zańsyz tekserip, ár sala boıynsha 186 tulǵany jaýapkershilikke tartqan. Bul zańsyzdyqqa prokýrorlar aralasyp, 348 azamattyń konstıtýsııalyq quqyǵy qorǵaldy.
Prokýratýra organdary tarapynan júrgizilgen tekserýler nátıjesin saraptasaq, memlekettik organdar kásipkerler jumysyna zańsyz kirisip, quqyqtaryn buzý faktileriniń ósýi – jekelegen kásipkerlerdiń quqyqtyq saýatynyń tómendigi, qajetti qujattarǵa qulyqsyz qaraýy sebep bolyp otyr. Al osy máseleniń ekinshi qyryn zerdelesek, 2012 jyldyń birinshi jartyjyldyǵynda oblystaǵy tekserý quqyǵyna ıe memlekettik organdardyń 15666 tekserý sharalary josparlanypty. Jón. Biraq memlekettik organdarda qalyptasqan dástúr boıynsha kásipkerlerge ákimshilik qysym kórsetý arqyly quqyqtary buzylǵan. Bir ǵana mysal keltirsem, Taldyqorǵan qalalyq sanıtarlyq-epıdemıologııalyq qadaǵalaý mekemesi bir kásipkerdiń sońyna túsip, úsh ret tekserý jumysyn júrgizip, eshqandaı zań buzýshylyq taba almaǵan soń endi toqsan saıyn esep berip turýǵa májbúrlegen. Bul jerde negizgi másele memlekettik organdaǵy qalyptasyp, qatyp qalǵan sheneýniktik keýdemsoqtyqpen qaıtsem kásipkerdi tuqyrtyp, bir nárse alamyn degen maqsat jatyr. Árıne, zańgerlik turǵyda dáleldenbegen faktorlar (qajet bolsa naqty dálel de tabylady) san ret qaıtalap tekserý jáne kásipkerdiń altyn ýaqytyn alý, júıkesin juqartý bolyp tizbelene beredi. Nátıjesinde sol kásipkerdiń quqyqtyq saýattylyǵy tanylyp, prokýratýra organyna deıin jetip konstıtýsııalyq quqyǵyn qorǵaı alýyn úlgi tutqan durys.
Áńgimelesken
Nurbol ÁLDIBAEV,
«Egemen Qazaqstan».
Almaty oblysy.
