Búgingi Batys Qazaqstan oblysynyń Bókeı Ordasy elimizge ejelden erekshe qutty qonys bolyp esepteledi. Bolmysynan bilimge qushtar bolyp ósken Rysty Halesqyzy osynaý óńirde 1949 jyly dúnıege kelgen. Jalpy, tarıhty tanyp-bilýge týma talanttan bólek qajyrly eńbek pen taptalmas talap qajet. Bizdiń keıipkerimiz osy turǵyda qazaq tarıhyn qujat arqyly zerdeleýde úlken eńbek etken adam. Irgeli mektepterdiń esigin asha júrip, bilimi men tájirıbesin qatar ushtaıdy. Eń aldymen ol 1970 jyly A.Pýshkın atyndaǵy Oral memlekettik pedagogıkalyq ınstıtýtynyń fızıka-matematıka fakýltetin támamdap, Oral oblysy Jánibek orta mektebine mamandyǵy boıynsha matematıka pániniń muǵalimi bolyp ornalasady. Jas mamannyń iskerligi men belsendiligi baıqalyp, eki jyldan soń Oral oblysy Jánibek aýdandyq komsomol komıtetiniń hatshysy bolyp saılanady.
Izdenimpaz, jańalyqtyń jarshysy bola bilgen bilikti maman 1980-1982 jyldary Almaty Joǵary partııa mektebinde oqıdy. Iá, aıta bersek, Rysty Halesqyzynyń ómir joly jas býynǵa úzdik úlgi, parasat paıymy barshaǵa taǵylymdy ónege.
Qazaqta «Tarıhyńdy bilmeseń keleshegińdi boljaı almaısyń» degen naqyl sóz bar. Sol tarıh arhıv qoınaýynda jatqandyqtan, táýelsizdikke qolymyz jetip, táı-táı basqan tusta egemendi elimizdiń arhıv salasyna eleýli ózgerister engizip, jandandyrý R.Sarıevaǵa tapsyrylyp, 1997 jyly Úkimettiń qaýlysy boıynsha elimizdegi Ortalyq memlekettik muraǵatyna dırektor bolyp taǵaıyndaldy.
Dál osy jerde R.Sarıevanyń sonaý az ýaqyt ishinde arhıv tóńiregindegi máselelerdi meńgere otyryp, elimizdiń tarıhyndaǵy alǵashqy 1998 jyldyń 22 jeltoqsanyndaǵy «Ulttyq muraǵat qory jáne muraǵattar týraly» Qazaqstan Respýblıkasy Zańynyń qabyldanýyna zor úles qosqanyn aıta ketkenimiz jón. Alǵash ret arhıv isiniń memlekettegi orny men atqaratyn róli zańdy túrde anyqtalyp, onyń quzyrynyń sheńberi, qyzmet etý jáne basqa salalarmen qatynasy tujyrymdaldy.
Osy kezeńde zańnan tys arhıv isi boıynsha 70-ten astam normatıvtik-quqyqtyq qujat daıyndaldy. R.Sarıevanyń basqarýy memlekettik arhıvter júıesin saqtap qana qoımaı, jańa ǵımarattar ashylýyna septigin tıgizedi.
Osydan biraz jyl buryn elordamyzda 1 mln saqtaý birligine arnalǵan Ulttyq arhıvtiń qurylysy júrgizilip, Úkimettiń 2004 jylǵy 21 sáýirdegi №445 qaýlysymen 5 respýblıkalyq memlekettik arhıv mekemesine jeke zańdy tulǵa mártebesin berilgen oqıǵada da bizdiń keıipkerdiń esepsiz eńbegi bar.
Rysty Sarıeva budan bólek birneshe kitaptyń avtory ekenin aıta ketkenimiz jón. Onyń ishinde mamandardy daıyndaýǵa oqý quraly retinde qoldanylyp júrgen «Ocherkı po ıstorıı organızasıı arhıvnogo dela v Kazahstane» (1918-1945); «Deloproızvodstvo ı arhıvnoe delo» termınologııalyq sózdigi; Muraǵat isi salasyndaǵy normatıvtik-quqyqtyq aktiler men ǵylymı-ádistemelik qujattar jınaǵy (2001-2009 jj.), sondaı-aq tarıh pen derektaný máseleleri jóninde 110-nan astam ǵylymı maqalasy búginde el ıgiligine erkin jarap otyr.
Rysty Halesqyzynyń tikeleı basshylyǵymen Úkimet qaýlysymen bekitilgen «2001-2005 jyldarǵa arnalǵan Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy arhıv isiniń damýynyń tujyrymdamasy jáne baǵdarlamasy» daıyndalyp, halyqaralyq qatynas ornyǵyp respýblıka úshin ǵylymı, mádenı-tarıhı mańyzy bar shetel memleketteriniń ǵylymı mekemeleri men arhıvterinen XV-XX ǵasyrlardaǵy Qazaqstan tarıhyna qatysty qujattardy izdeý men alý baǵdarlamasy sátti júzege asyryldy. 2005 jyly «Qazaqstan arhıvteri» atty aqparattyq jáne ǵylymı-tájirıbelik jýrnaldy shyǵarýǵa tikeleı atsalysty, qazirgi tańda atalǵan jýrnal arhıv salasynyń qyzmetkerlerine ádistemelik-tájirıbelik jýrnal boldy. Sondaı-aq jumys tájirıbesinde ǵylymı-ádistemelik quraldarmen almasý, tarıhı-mádenı qujattyq murany saqtaý máseleleri boıynsha dúnıejúzilik máseleler men mindetterdi sheshý úshin halyqaralyq tájirıbede qoldanylatyn qazirgi zaman talabyna saı aqparattyq tehnologııa engizdi.
R.Sarıevanyń Islandııa (2001), Fransııa (2002), Aýstrııa (2004), Qytaı (2005) elderindegi Bas Assambleıa otyrystaryna, halyqaralyq muraǵattar keńesiniń konferensııalaryna qatysýy normatıvtik-quqyqtyq, ǵylymı-ádistemelik bazalaryn qurý máseleleri boıynsha jáne muraǵat isi jóninde mekemeni materıaldyq-tehnıkalyq bazamen jetildirý, jańa aqparattyq tehnologııany engizý, halyqaralyq uıymdarǵa Qazaqstan Respýblıkasy jáne onyń astanasynyń jetistikteri týraly nasıhattaýy memleketimizdiń mártebesin kóterýge úles qosty.
2001-2008 jyldar aralyǵynda R.Sarıeva eki márte Halyqaralyq muraǵattar keńesiniń Eýrazııalyq aımaqtyq bólimi tóraǵasynyń orynbasary bolyp saılandy. Sonyń nátıjesinde elimizdiń astanasynda qabyldanǵan qujattar eýrazııalyq uǵymnyń qalyptasýyna, áriptestiktiń nyǵaıýyna, TMD elderiniń qatysýshy arhıvter qyzmetteri arasynda tıimdi yntymaqtastyqtyń qalyptasýynyń senimdi negizine aınaldy.
Túıip aıtqanda, Rysty Halesqyzynyń memlekettik basqarý organdarynda kóp jylǵy jáne múltiksiz atqarǵan eńbegi arhıv salasyna aıryqsha serpilis ákeldi deýge tolyq negiz bar. Qajyrly eńbegi sińgen qaıratker, óz isine degen súıispenshiligi arqyly parasatty rýhy bıik izbasarlaryn tárbıeleý jolynda da daryndy uıymdastyrýshy bolyp tynbaı eńbek etip keledi.
Asııa KERIMTAEVA,
Qazaqstan Respýblıkasynyń Ulttyq arhıviniń jeke tektik qujattarmen jumys júrgizý bóliminiń basshysy
