Astanaǵa sabylyp, áýre bolmaı…
Sársenbi, 17 sáýir 2013 2:17
Sot isteri jergilikti deńgeıde ádil, tııanaqty, saýatty qaralýy tıis
Adamzat qoǵamynyń damý barysyn dóp basyp, kóre bilgen kóne grek oıshyldarynyń biri Pýblılıı Sır: «Zańy damyǵan eldiń ózi de damıdy» degen eken.
Elimizde táýelsizdikten beri qaraıǵy jıyrma jyldan astam ýaqyt ishinde túbegeıli ózgerister jasalyp, basqasha qalyptasyp, jańasha damýǵa baǵyt alǵan salanyń biri – sot salasy.
Sársenbi, 17 sáýir 2013 2:17
Sot isteri jergilikti deńgeıde ádil, tııanaqty, saýatty qaralýy tıis
Adamzat qoǵamynyń damý barysyn dóp basyp, kóre bilgen kóne grek oıshyldarynyń biri Pýblılıı Sır: «Zańy damyǵan eldiń ózi de damıdy» degen eken.
Elimizde táýelsizdikten beri qaraıǵy jıyrma jyldan astam ýaqyt ishinde túbegeıli ózgerister jasalyp, basqasha qalyptasyp, jańasha damýǵa baǵyt alǵan salanyń biri – sot salasy. Muny jurtshylyq kórip te, kóz jetkizip te júr.
Eń aldymen, Ata Zańymyzdyń bir bólimi (VII-bólim) tutastaı «Sottar jáne sot tóreligi» máselesine arnalyp, onyń alǵashqy babynda (75-shi bap) sottyń bıliktiń mańyzdy bir tarmaǵy ekendigi tııanaqtalyp kórsetildi. Egemendi el Qazaqstan Respýblıkasynyń Azamattyq, Azamattyq isterdi júrgizý, Qylmystyq, Qylmystyq isterdi júrgizý, Ákimshilik kodeksteri qabyldanyp, qoldanysqa engizildi.
2000 jylǵy 25 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy sot júıesi jáne sýdıalardyń mártebesi týraly» dep atalatyn buryn-sońdy bolmaǵan arnaıy Konstıtýsııalyq Zań qabyldanyp, onda sot salasynyń jumysy men mindetteri, sýdıalardyń jaýapkershiligi men quqyq-quzyretteri anyqtalyp, belgilendi.
Búgingi tańda sottarda isterdiń qaralý sapasy men deńgeıin jetildirý, tereńdetý maqsatynda jer-jerde, ár oblys pen respýblıkalyq mańyzy bar Astana, Almaty sııaqty qalalarda ekonomıkalyq, qylmystyq, ákimshilik jáne jasóspirimder isterin qaraıtyn arnaıy mamandandyrylǵan aýdanaralyq sottardyń ashylyp, jumys isteýi qalypty kóriniske aınaldy. Sýdıa sot júıesindegi basty tulǵa sanalatyndyqtan oǵan úmitkerlerdi irikteý qatań júrgizilip, Joǵarǵy Sot keńesiniń usynysymen Prezıdenttiń Jarlyǵymen taǵaıyndalatyn boldy. Kásipqoı maman-kadrlar daıarlaý isine jete mán berilip, zańgerlik joǵary bilimi bar sýdıa bolǵysy keletin jastardy QR Prezıdentiniń janyndaǵy memlekettik qyzmet akademııasy Sot tóreligi ınstıtýtynyń magıstratýrasynda arnaıy oqytyp shyǵarý úrdiske aınaldy.
Jalpy, respýblıkamyzda sot júıesiniń jumysyn odan ári jaqsartý men jetildirý baǵytynda budan basqa da birqatar ıgilikti ister men yqpaldy sharalar júzege asyryldy jáne asyrylýda.
Osy sııaqty, aǵymdaǵy XXI ǵasyrdyń orta tusyna deıingi elimizdiń damý baǵdaryn aıqyndap belgilep bergen, Elbasymyz N.Á.Nazarbaevtyń 2012 jylǵy 14 jeltoqsandaǵy Qazaqstan halqyna arnaǵan Joldaýynda jarııa etilgen «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» degen baǵdarlamada bylaı dep kórsetildi: «Quqyqtyq saıasattyń mańyzdy máselesi azamattardyń Konstıtýsııa kepildik beretin sot arqyly qorǵalý quqyn júzege asyrýy bolyp tabylady.
Bul úshin sot tóreligin júzege asyrý prosesin ońaılatý, ony basy artyq bıýrokratııalyq rásimderden aryltý kerek. Jańa aqparattyq tehnologııalardy belsendi engizgen jaǵdaıda muny isteý qıyn emes.
Sonymen, bir mezgilde sottardyń jumysyn jeńildetý maqsatynda daýlardy sottardan tys retteý ınstıtýttaryn damytýdy jalǵastyrǵan jón. Bolmashy máseleler boıynsha daýlardy sheshý sottardan tys tártippen júrgiziletindeı tetikter qarastyrý qajet.
Sot bıliginiń bedeli oryndalmaǵan sot sheshimderinen tómendeıdi. Osyǵan baılanysty, bul jaǵdaıdy túbegeıli ózgertý jónindegi sharalar qabyldanýǵa tıis».
Asa mańyzdy qujattaǵy bul joldar bizdiń sot júıesine óziniń qyzmetin zaman talabyna saı jetildire túsý mindetin júkteıdi. Osynyń bári saıyp kelgende demokratııalyq qundylyqtarǵa den qoıyp, órkenıetti damýǵa bet alǵan memleketke tán qubylys pen qadam-qaraketter.
Col sebepti de Prezıdentimiz atalǵan Joldaýynda: «Qoǵam árbir qadam basqan saıyn demokratııalandyrý men adam quqyqtary salasyndaǵy eń joǵary standarttarǵa jaqyndap keledi» dep atap kórsetti.
Bıyl qurylǵanyna qyryq jyl tolyp otyrǵan bizdiń Mańǵystaý oblystyq soty da osynaý ózgerister men reformalardyń, strategııalyq baǵdarlamalardyń aıasynda jumys istep keledi.
Qurylym-quramynda 5 aýdandyq sot, 3 qalalyq sot, 1 áskerı sot, 2 ákimshilik sot, bir-birden aýdanaralyq mamandandyrylǵan qylmystyq ister, ekonomıkalyq ister, jasóspirimder isterin qaraıtyn sottar jumys isteıtin Mańǵystaý oblystyq soty respýblıka sotynyń eleýli bir tarmaǵy sanalady. Oblys kóleminde 79 sýdıa qyzmet etedi.
Áıtse de, oblystyq sottyń tarıhyn oblystyń óziniń saıası, ekonomıkalyq-áleýmettik, mádenı damý tarıhynan bólek alyp qaraýǵa bolmaıdy. Al, áýel basta Mańǵystaýdyń óz aldyna oblys bolyp qurylýyna 1961 jyly 5 maýsymda Jetibaı dóńinde munaı atqylap, bul aımaqta «qara altyn» men «kógildir otynnyń» mol qory bar ekeni belgili bolyp, óńirdiń óndiristik-ónerkásiptik áleýetiniń zor ekeni yqpal etkenin qazirgi kúni ekiniń biri bile bermeýi múmkin. Osy oıymyzdyń aıǵaǵyndaı jetpisinshi jyldardyń ózinde Qazaqstanda jylyna 15 mıllıon tonna munaı óndirilgen bolsa, sonyń 12 mıllıony Mańǵystaý túbeginiń úlesine tıdi.
Qujattyq derekterge zer salatyn bolsaq, 1973 jylǵy 20 naýryzda Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi Tóralqasynyń Mańǵyshlaq oblysyn qurý týraly, ile-shala 23 naýryzda Mańǵyshlaq oblystyq sotyn qurý týraly Jarlyǵy shyqqanyn kóremiz. Osynyń ózi jańadan qurylyp jatqan oblysta ózge mekeme-uıymdarǵa qosa, birinshi kezekte oblystyq sotty qurýdyń qanshalyqty mańyzdy da qajetti bolǵanyn ańǵartady.
Mańǵystaý oblystyq sotyna Qýanyshbaı Mámbetovten keıin ár jyldary Nurǵoja Chınıaev, Muhtar Smaǵulov, Sáken Abdýllaev sııaqty tájirıbeli sýdıalar basshylyq etip, oblystaǵy sot júıesiniń damyp, jetilýine laıyqty úlesterin qosyp, ózindik qoltańbalaryn qaldyrdy. N.T.Sýhanova, N.Sh.Joldasbaeva, T.S.Berikqalıeva, Ǵ.A.Maqajanova, I.Q.Elekeev, M.N.Nurbekov sııaqty belgili zańgerlerdi mańǵystaýlyq áriptesteri árdaıym maqtanysh tutady.
Árıne, oblystyń óndirisiniń qarqyn alyp, ekonomıkalyq jaǵynan damýy kóńil qýantady. Biraq ta, munda negizinen munaı kásipshiligimen ǵana aınalysatyndyq jumyssyzdyqtyń bar ekeni, jeri qum-shaǵaldy, qýań, klımaty qurǵaq bolǵandyqtan jemis-jıdek pen baý-baqshanyń óse bermeıtini, azyq-túlik pen kókónistiń syrttan tasymaldanatyny, sondyqtan onyń baǵalarynyń basqa óńirlerden qymbattaý bolatyny, osyndaı faktorlardyń jınaqtala kelgende halyqtyń turmys jaǵdaıyna áser etetini jasyryn emes.
Oblystyń tarıhynda eki ret 1989 jylǵy maýsym men 2011 jylǵy jeltoqsanda «Jańaózen oqıǵasynyń» oryn alýy osyndaı áleýmettik teńsizdik pen turmystyq keleńsizdikterden týyndaǵany aıdan anyq. Sońǵy oqıǵaǵa baılanysty Jańaózen men Shetpede bolǵan zań buzýshylyq pen qylmystyq áreketterge qatysty isterdi bizdiń Aqtaý qalalyq soty qarady. Bul biz úshin úlken jaýapkershilik júktegen syn boldy. «Oqıǵaǵa qandaı baǵa berilip, qandaı úkim shyǵarylar eken?» degendeı, sot prosesiniń barysyna búkil álem nazar aýdaryp, buqaralyq aqparat quraldarynyń tilshileri qatysyp, ártúrli halyqaralyq uıymdar kóz tigip, baqylap otyrdy.
Osy oraıda myna bir jaıtty atap ótýdiń qısyny men reti kelip tur. 2012 jyldyń qazanynda Elbasymyz Avstrııa memleketine barǵan saparynda BAQ ókilderi Jańaózen oqıǵasyna baılanysty suraq qoıǵanda: «Bul jumysshylar men jumys berýshiler arasyndaǵy kádimgi qarapaıym daý boldy, olar búkil álemde bolyp jatady. Ony sheshýge bolatyn edi, alaıda qylmystyq elementter ózderiniń jeke maqsattaryn kózdep, ony qantógiske aparyp soqqan qaqtyǵysqa aınaldyrdy», – dep jaýap berdi. Jáne odan ári: «Múldem ashyq, qoǵamdyq, transparenttik tergeý júrgizildi, bul búkil buqaralyq aqparat quraldaryna, qatysqysy keletinderdiń barlyǵyna ashyq, ádil sot boldy. Sottalǵandardyń bári de jaı basqa nárse úshin emes, naqty qylmystary úshin jazasyn aldy. О́zderiniń ókilettiligin asyra paıdalanyp, adamdarǵa qarsy oq atqan quqyq qorǵaý organdarynyń qyzmetkerleri de sottaldy. Osyndaı oqıǵaǵa arandatqandar da sottaldy», – dep atap kórsetti. Bul bizdiń jumysymyzǵa berilgen shynaıy ári oń baǵa bolatyn.
Munyń bárin men ádeıi Jańaózen oqıǵasynyń sotta qaralýy jaıynda jurtshylyqta aqıqatty aqparat, durys túsinik bolsyn degen maqsatta aıtyp otyrmyn.
Atalarymyz: «Bir kún janjal bolǵan úıdiń qyryq kúndik berekesi ketedi», dep tekke aıtpaǵan. Keleshekte qaı-qaısysymyz úshin de Jańaózen oqıǵasy oı salyp, tálim alarlyqtaı sabaq bolýǵa tıis.
Búginde bizdiń oblystaǵy barlyq sot oryndary aýdandyq sottan oblystyq sotqa deıin ýaqyt talabyna saı salynǵan, ádildiktiń nysanyndaı alystan menmundalap turatyn ásem de kelbetti ǵımarttarǵa ornalasqan. Sýdıalar men mamandardyń talapqa saı nátıjeli jumys isteýleri úshin barlyq jaǵdaı jasalynǵan, sońǵy úlgidegi kompıýterlermen basqa da tehnıkalyq qural-jabdyqtarmen qamtamasyz etilgen. Sot qyzmetkerleri túgeldeı derlik «Qazaqstan Respýblıkasynyń Sot organdarynyń Biryńǵaı avtomattandyrylǵan aqparattyq – taldaý júıesi» baǵdarlamasymen jáne ishki elektrondyq poshta baılanysymen jumys isteıdi. Bizde ister men qujattyq qaǵazdardyń memlekettik tilde júrgizilýi jóninen eshqandaı da bir qıyndyq pen kedergi joq dep aıta alamyz.
О́tken jyldyń qorytyndysy boıynsha Mańǵystaý oblystyq soty respýblıka deńgeıinde aldyńǵy oryndardyń birinen kórindi. 2011 jylmen salystyrǵanda, jurtshylyqtyń ákimshilik ister jóninen sotqa júginýi kóbeıip, azamattyq jáne qylmystyq isterdiń kemý úrdisi baıqalǵan. Máselen, qylmystyq ister sany 300-ge azaıǵan. Áıtse de, sot júıesiniń jumysynda kemshilikter de joq emes. Ara-tura úkim shyǵarýda keıbir olqylyqtar oryn alyp, joǵary satyda túzetilip, ózgertilip jatady. Onyń kópshiligi isti qaraǵan sýdıanyń tájirıbesizdiginen ne zańdardyń naqty bilmeýinen bolady. Sýdıanyń qateligi men bilmestigi sot tóreligine, keıde adamnyń taǵdyryna nuqsan keltirýi múmkin. Sondyqtan da, bizde bes jyldyń kóleminde 10 sýdıa jumystan ketip, sonyń ishinde tórteýi óz qyzmetine laıyq bolmaǵandyqtan bosatyldy.
Oblystyq deńgeıde sot júıesiniń qyzmetin jaqsartý, jetildirý baǵytynda áli de atqarylar jumystar kóp. 2012 jyldyń naýryzynda Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy Bektas Beknazarov: «Endigi jerde aýdandyq, qalalyq sottardyń jumysy olar shyǵarǵan úkimniń joıylýyna ne ózgertilý sanyna qaraı baǵalanatyn bolady. Oblystyq sottar úshin kerisinshe. Bul satyda neǵurlym sheshimder men úkimder kóbirek ózgertilip, túzetiletin bolsa, onyń soǵurlym nátıjeli jumys istegeni. Burynǵydaı aýdandyq jáne oblystyq sottardyń bir baǵytta jumys istegeni bolmaıdy. Qanshalyqty oblys deńgeıde qatelikterdi jóndep, úkimderdi ózgertip, tııanaqtaıtyn bolsaq, jumysymyzdyń sonshalyqty tabysty bolǵany», dep aıtqan bolatyn. Aıtqandaı-aq, «Qazaqstan Respýblıkasynyń sot júıesi men sýdıalarynyń mártebesi týraly» Konstıtýsııalyq zańyna 2012 jyldyń 1 shildesinen birqatar ózgerister men tolyqtyrýlar engizilip, apellıasııalyq, kassasııalyq jáne qadaǵalaý satylarynyń isterdi qaraýdyń jańa tártibi belgilendi. Sol boıynsha apellıasııalyq satydaǵy sottar aýdandyq (qalalyq) sottarǵa isterdi qaıtadan qaraýǵa jibermeı, ózderi sot aktilerin tekserip, basqasha sheshim shyǵara alatyn boldy. Rasynda da jurt Joǵarǵy Sotqa shaǵymdanyp, Astanaǵa sabylyp, áýre-sarsańǵa túspeı isterdiń negizinen oblystyq sottyń appelıasııalyq, kassasııalyq jáne qadaǵalaý satylarynda qaralyp, óziniń tııanaqty sheshimin tapqany tıimdi de utymdy bolmaq.
Joldaýda atap kórsetilgenindeı, sońǵy kezderi medıasııa týraly arnaıy zań qabyldanyp, ony keńinen óristetý máselesi kún tártibine qoıylýda. Qarama-qaıshylyq pen daý-janjaldy ýshyqtyra bermeı araǵaıyndyqpen bitimge kelip, pátýalasý bizdiń halyqta ejelden ata saltymyzda bar dástúr. «Eldestirmek – elshiden, jaýlastyrmaq – jaýshydan» deıdi. Sondyqtan, muny júıeli túrde qolǵa alyp, ońtaıly tetik-tásilderin taýyp, tabysty júrgize alamyz degen oıdamyn. Bul bir jaǵynan sot júıesin jurt tek úkim shyǵaryp jazalaıtyn organ dep qaramaıtyndaı onyń jumysyn izgilendire túsýge yqpal etedi.
Degenmen, sot júıesine ýaqyt pen zamannyń adamdardyń quqyǵy men bostandyǵyn qorǵap, sot tóreligin iske asyrýda jańa talaptar men mindetter qoıa beretini haq. Basty maqsatymyz sondaı talaptardyń deńgeıinen kórinip, sot bıliginiń saltanat qurýyna qyzmet ete berý bolyp tabylady.
Dosjan ÁMIROV,
Mańǵystaý oblystyq
sotynyń tóraǵasy.
