Onyń naqty mysaly retinde Soltústik Qazaqstan oblysyndaǵy áleýmettik nysandarǵa sabanmen jaǵylatyn bıoqazandyqtardyń kóptep ornatylyp jatqanyn keltirýge bolady. Nátıjesinde atalǵan nysandar arzandatylǵan, tıimdi jáne qorshaǵan ortaǵa qaýipsiz jańa otyn túrin keńinen paıdalanady. Oblystyq energetıka jáne turǵyn úı kommýnaldyq sharýashylyǵy basqarmasynyń basshysy Ádilbek Áýbákirovtiń aıtýynsha kóptegen jyldar arzan, qorshaǵan ortaǵa qaýipsiz otynmen jylytylady. Birqatar aýdandar «jasyl ekonomıkaǵa» kóshýdiń baǵdarlamasyn túzip, balamaly kózderin ıgerýge kirisken
– Bıootyn óndirisin damytyp, energııa únemdeý – basym baǵyttardyń biri. Qazaqstanda 2030 jylǵa taman balamaly energııa úlesin 30 paıyzǵa jetkizý belgilengen. Biz óz tarapymyzdan mektep, aýrýhana syqyldy áleýmettik nysandardyń jaryq pen jylýǵa jumsalatyn shyǵynyn azaıtý múmkindikterin qarastyryp otyrmyz. Dándi daqyldardyń, astyq ónimderiniń qaldyǵyn kádege jaratyp, bıootyn óndirýge baǵyttalǵan sharalar jemissiz emes, – deı kelip, sabanmen jaǵylatyn qazandyqtardy ornatý jumystary 2015 jyldan beri qolǵa alynǵanyn jetkizdi. Qazir bıomassany qoldanatyn 95 qazandyq ornatylyp, 61 bıýdjettik uıym qosylǵan. Bul mekemeler bıylǵy jylytý maýsymynda 21 myń tonna kómir únemdegen, aqshaǵa shaqsaq, 151 mıllıon teńge. Demek, alǵashqy aıaqalys ózin-ózi aqtap otyr degen sóz. Jyl sońyna deıin memlekettik-jekemenshik áriptestik aıasynda taǵy 30 qazandyq ornatý josparlanǵan. Sóıtip jylytýdyń osy túrine taǵy 50 nysan qosylyp, bıýdjettik mekemelerdiń sany 32-ge deıin artatyn bolady.
Bıootynnyń ıgiligin kórip otyrǵan Shal aqyn aýdanynda nysandar 10 zamanaýı qazandyqtyń kómegimen jylytylýǵa kóshirildi. Qazandyqtardyń tórteýi jergilikti qazynadan bólingen qarajatqa, al qalǵany agroqurylymdardyń demeýshiligimen ornatyldy. Aýdan ákiminiń orynbasary Baǵdat Shákenov bizge memlekettik-jekemenshik áriptestik boıynsha Jańajol, Stýpınka, Mergen, Olgınka aýyldaryndaǵy mektepter, Sergeevka qalasyndaǵy №2 mektep-gımnazııa, ákimdik, «Bóbek» balabaqshasy, №1 orta mektep jáne 8 kóppáterli turǵyn úı zamanaýı qazandyqtarǵa qosylǵanyn, 22 mıllıon teńge únemdelgenin aıtty. Bıootynmen jylytylatyn tórt mektepte shyǵyn 50 paıyzǵa azaıǵan. Ári qazandyqtardy jaǵyp, ony qadaǵalaıtyn qyzmetkerler sany da, avtokólik jáne ekologııalyq salyq mólsheri de tómendegen. Eńbek Eri Esim Shaıkın atyndaǵy orta mektepke zamanaýı qazandyqty «Ábı-Jer» JShS-i tegin ornatyp berip, qajetti otynmen qamtamasyz etýdi óz mindetine alǵan. Mektep dırektory Álııa Ámirenova ozyq tehnologııaǵa negizdelgen jańa qazandyqtyń artyqshylyqtary týraly aıtyp berdi. Qondyrǵynyń qýaty 5 myń sharshy metr aýmaqty jylytýǵa jetetin kórinedi. Táýligine bar-joǵy 8 orama saban jumsalady. Buǵan deıin jylyna keminde 400 tonna kómir tutynyp kelse, endi qarjylyq shyǵyn da, ekologııaǵa keltiriletin zııan da áldeqaıda azaıǵany baıqalady.
Osy aýdandaǵy agroqurylymdardyń biri – «Agro-Sever» JShS-i de tabıǵat resýrstaryn tıimdi ári únemdi paıdalaný jobasyn oıdaǵydaı júzege asyryp keledi. Mal sharýashylyǵymen qatar eginshilik salasyn da damytýdy maqsat etken Nıkolaı Lýgovoı – zaman aǵymyn tereń túsinetin basshylardyń biri. Buǵan deıin astyq qaldyqtaryn kúıdirip kelse, endi máseleni sheshýdiń tıimdi jolyn tapqan. Qyrmandaǵy astyqty keptiretin arnaıy qazandyq saban arqyly qyzdyrylady. Seriktestik ornalasqan aýyldaǵy áleýmettik nysandar da osylaı jylytylady. Kásipker Prııshım aýylyndaǵy orta mektepke zamanaýı qazandyq ornatyp, qyzmet kórsetý shyǵyndaryn ózi óteıdi. Shyǵyn 5,5 mıllıon teńgeden 800 myń teńgege deıin kemigen. Jasyratyny joq, egistik alqaptarda dándi jáne maıly daqyl qaldyqtarynyń ysyrap bolyp jatqanyn kórgende «esil eńbek-aı» deısiń. Munaı shıkizatynan ónim alýdan góri sabannan bıootyn óndirý áldeqaıda tıimdi ekenin túsinetin mezgil jetti. Eń bastysy arzan, sonshalyq mehnatty da qajet etpeıdi. О́z basym bul bastamany tolyq qoldap otyrmyn. Qazirgi ýaqytta zamanaýı qazandyqtarǵa zyǵyr sabanyn da paıdalanyp, astyq keptiremiz, áleýmettik nysandardy jylytamyz, deıdi Nıkolaı Aleksandrovıch. Bıyl aýyldyq okrýgterdegi mektepterge de jylytý qazandyqtary ornatylady. Aýdanda maıly daqyldar ǵana 45 myń gektar alqapqa ósiriletinin eskersek, bıootyn daıyndaıtyn shıkizat tapshylyǵy sezilmesi anyq. Memlekettik-jekemenshik áriptestik aıasynda Qyzyljar aýdanynyń Iаkor, Bolshaıa Malyshka jáne Asanovo aýyldaryndaǵy bilim oshaqtary da sabanmen jylytýǵa kóshirilgen. Aýdandaǵy 47 mektepke zamanaýı qazandyq qoıylsa, 40 mıllıon teńge únemdeledi eken.
Búginde Qazaqstanda bıootyn óndiretin shıkizat júgeri, bıdaı, raps, soıa sabandarymen ǵana shektelmeıdi. Qazirgi tańda naryqta bıootynnyń suıyq túrleri de qoldanylady. Onyń qataryna bıoetanol, bıometanol, bıobýtanol, dımetılefır, bıodızel ónimderin jatqyzýǵa bolady. Taıynsha aýdanynda jumys isteıtin «Bıoopereıshn» JShS-i bıoetanol óndirýge kirisip ketken. Elimizde ázirge balamasy joq kásiporyn kóp jylǵy úzilisten keıin dıirmen keshenin paıdalanýǵa berip, glıýten men balaýyz shyǵara bastady. Bıyl astyqty tereńdete óńdeý ádisin qoldaný arqyly bıoetanol syrtqy naryqqa jóneltiledi. Zaýyttyń bas dırektory Almas Qalımýrzın áńgime barysynda bıoetanol tek joǵary sapaly astyqtan óndiriledi degen qasań pikirmen kelispeıtinin bildirdi. Tehnologııalyq talaptar durys saqtalsa, sapasy tómen tórtinshi, besinshi surypty bıdaıdy da kádege jaratýǵa bolady. Aýany lastaıtyn, ýly gazdar bólmeıtin, tolyq janyp ketetin jaǵymdy qasıetterine baılanysty bıoetanol Eýropa elderinde úlken suranysqa ıe. Qyzyljar jylyna kem degende 5-6 mıllıon tonna dándi qambaǵa quıatyn astyqty ólke. Demek, osynsha astyqtyń azdaǵan ǵana bóligin tereńdete óńdeý arqyly básekege qabiletti birneshe ónim túrin alýǵa múmkindik mol. Onyń aıtýynsha, bıoetanol sehy jylyna 60 myń tonnaǵa deıin ónim shyǵarýǵa qaýqarly. Ekologııalyq taza ónimge Eýropa men Ortalyq Azııa elderinen tapsyrystar túsken. Otandyq munaı zaýyttarynyń «eýro-5» jáne «eýro-6» benzınin shyǵarýǵa kóshkenin eskersek, eksport kólemi de arta túseri sózsiz.
Nemister turmystyq, japondar tamaq qaldyqtaryn kádege jaratyp, bıootyn óndirip otyr. Iаǵnı joqtan bar jasap, uqsatýǵa ábden mashyqtanǵan. Bul úrdistiń Qazaqstanda da jappaı jalǵasyn tabaryna kámil seneıik.
