Japonııa men IýNESKO Jibek joly boıyndaǵy týrızm kartasyna ózgeris engizbek

Álemdik týrızm kartasynda Ortalyq Azııadaǵy tartylys núk­tesi ázirge Samarqan men Buhara eken. Bul faktorǵa olardyń baı ta­rıhtary sebep. Bul týraly Al­maty qalasynda ótken IýNESKO men Japonııanyń «Ortalyq Azııadaǵy Jibek jolyn qoldaý jáne basqarý strategııalaryn ázirleý» taqy­ry­bynda aımaqtyq semınar kezinde belgili boldy.

Is-sharaǵa Qazaqstan, Qyrǵyz­stan, Qytaı, Japonııa, О́zbekstan já­ne Tájikstannyń mádenıet mı­nıstrliginiń ókilderi qatysýda. Ne­gizgi maqsat – Jibek jolynyń Dú­nıejúzilik mura nysandaryn talqylaý, ortaq dálizderin saqtaý jáne basqarý strategııalaryn qaıta pysyqtap shyǵý: úsh kúnge sozylatyn halyqaralyq jıynda myna taqyryptar talqyǵa tústi: Búkil álemdik mura komıtetiniń «Jibek joly jáne Chanan-Tıan-Shan dálizi», «Jibek joly muralary dá­lizderi», Ortalyq Azııadaǵy Ji­bek joly dálizderindegi tabıǵatty qor­ǵaý jáne basqarý jaıyndaǵy elderge sholý jasaý. 

«Japonııa Úkimeti «Jibek jo­ly: Tıan-Shan dálizi baǵdar­la­rynyń jelisi» tarıhı eskert­kish­teriniń IýNESKO-nyń Dúnıe­jú­zilik mádenı mura tizimine enýine baı­lanysty shyn júrekten qut­tyq­taıdy», – delingen Japonııanyń Qazaq­standaǵy elshiligi taratqan aqparatta. 

Japonııa 2011 jyldan beri atal­ǵan nysandardyń Dúnıejúzilik mádenı mura tizimine enýi úshin jan-jaqty qoldaý bildirip keledi. Bul sharalarǵa IýNESKO-nyń mádenı muralary nysandaryn saqtaý jónindegi Japon senimgerlik qory arqyly shamamen 1 mln AQSh dollaryn da bólgen bolatyn. 

Aıta keterligi, Jibek jolynyń Tıan-Shan dálizindegi 7 baǵdary Qazaqstan aýmaǵynda ornalasqan. 

Semınarǵa qatysqan Qytaı, Qyrǵyzstan, Tájikstan, Túrikmen­stan, О́zbekstan, IýNESKO já­ne IKOMOS uıymdarynyń ókil­deri Qytaı, О́zbekstan jáne Tá­jik­stan elderinde tabysty ót­ken semınardyń jalǵasynyń Ji­­bek jolynyń boıyndaǵy tarıhy tereń Almaty qalasynda uıymdastyrylǵanyn jaqsylyq ny­­shanyna balady. Jıynnyń ekinshi kúni «Tájirıbe almasý já­ne mádenı landshaftyq týrızm» taqyrybymen ótken plenarly basqosýda Aýstralııa Batys ýnı­ver­sıtetiniń professory, Jibek joly týrıstik dálizi kartasy jo­basynyń úılestirýshisi Tım Vın­ter bizge bergen suhbatynda sońǵy 1 jyldaǵy qol jetken ju­mystary týraly aıtyp berdi. Onyń paıymdaýynsha, Uly Jibek joly qashanda tek bir baǵytpen ót­pegen jáne onyń kóptegen ba­la­malary men alǵy nusqalary bolǵan. Bastapqy kezde asyl tas­tar saýdasyna qatysty «Lazýrıt joly», «Nefrıt joly» dep atal­ǵan. Bul baǵyt Aýǵanstannyń sol­tústigindegi Badahshan taýynan lazý­rıt keni jáne Qashqarııadaǵy Hotan aımaǵyndaǵy Jarkent óze­niniń mańaıynan nefrıt keni ashylýyna oraı jolǵa qoıyldy. Uly Jibek jolynyń alǵashqy nus­qalary men parallelderi bizdiń dáýirimizge deıingi III-II myń­jyl­daqtarda bastalǵan.

Japonııanyń qarjylandy­rýmen júzege asyp jatqan joba ná­tı­jesinde týrısterdiń barǵan el­derine qansha ýaqyt bóletini de bel­gili bolypty. Mysaly, Qytaı, Ja­ponııadan kelgen týrıster Qa­zaqstanǵa 2-5 saǵat aıaldap, odan ári О́zbekstanǵa ótip, Samarqan men Buharaǵa turaqtaıdy eken. Spıker bizdiń elge sonshalyqty az ýaqyt bólýin tómendegideı sebeptermen túsindirip ótti. Biz álemdik týrızm kartasynda jerimizdi-elimizdi ta­nystyrǵan kezde onyń tarıhyna sonshalyqty kóńil bóle qoımaıdy ekenbiz. Qytaı men Samarqannyń arasyndaǵy Túrkistandy álemdik qaýymdastyq tek minájat etetin núkte dep tanıdy. Álem tarıhynda Túrkistan qalasynyń tarıhy 2 myńjyldyqty qamtıdy. Alǵash qala ataýy Shavǵar degen atpen arab jazbalaryndaǵy derekterde kezdesedi. Ol – ejelden Ortalyq Azııa men Turan dalasyndaǵy eń kóne qala. XIV ǵasyrda Qoja Ahmet Iаsaýı kesenesi salynǵannan keıin Túr­ki áleminiń dinı ortalyǵyna aı­naldy. Túrkistandaǵy Iаsaýı kesenesi ataqty Aqsaq Temirdiń buı­ryǵymen salynǵany týraly derekter tek ańyz-áspana kúıinde. Sol sebepti oǵan sonshalyqty deń­geıde mán berile qoımaıdy eken.

«Túrkistan qalasyna Qazaqstan­daǵy halqy eń kóp shoǵyrlanǵan Ońtústik Qazaqstan oblysynyń or­talyǵy mártebesin jáne oblysqa Túrkistan ataýyn berý oń she­shim boldy. Endi Ortalyq Azııa elderi ortaq vıza máselesin sheshse, Túr­kistan da, onyń ar jaǵyndaǵy Arystan bab kesenesi de álem týrıs­­­­teriniń nazaryn ózine aýda­rady. Arystan bab kesenesi, Shyń­­ǵys hannyń shabýylyn jarty jylǵa toqtatqan Otyrar qala­shyǵynyń orny Jibek joly bo­ıyndaǵy týrızm kartasynan oryn alýy tıis», – deıdi Tım Vınter.