Balyqtyń «baǵy» qashan janady?
Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:07
Elimizde balyq sharýashylyǵyn damytý 2007-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama negizinde qolǵa alyndy. Bir adamǵa 14,6 keli balyq dep tujyrymdaǵan Úkimet balyq ósirý men balyq ımportyn jylyna 272,0 myń tonnaǵa deıin jetkizýdi kózdep otyr.
Beısenbi, 14 aqpan 2013 7:07
Elimizde balyq sharýashylyǵyn damytý 2007-2015 jyldarǵa arnalǵan baǵdarlama negizinde qolǵa alyndy. Bir adamǵa 14,6 keli balyq dep tujyrymdaǵan Úkimet balyq ósirý men balyq ımportyn jylyna 272,0 myń tonnaǵa deıin jetkizýdi kózdep otyr.
Qoldaǵy derek kózderi boıynsha, Qazaqstanda Kaspıı teńizin qospaǵannyń ózinde sý toǵandarynyń jalpy aýdany 5 mıllıon gektar shamasynda. Respýblıka sý toǵandarynda taýarlyq balyq ósirý kólemi 1970 jyl men 1990 jyldar aralyǵynda 0,6 myń tonnadan 9,8 myń tonnaǵa deıin ósti nemese 14,2 ecege deıin artty. Taýarlyq balyq ósirý boıynsha mundaı ósý qarqyny kezinde keńestik respýblıkalardyń birde-birinde bolmaǵan eken. Mysaly, Balqash kólinde 1 gektardan 3-ten 5 kelige deıin balyq aýlansa, al toǵan sharýashylyǵynda bul kórsetkish 1,5 myń keliden 1,8 myń kelige deıin jetken kezder bolypty.
Mamandar 1990 jyldan bastap 2004 jylǵa deıin balyq aýlaý kólemi 80,9 myń tonnadan 36,6 myń tonnaǵa deıin kúrt tómendep ketkenin aıtady. Eger statıstıkany sóıleter bolsaq, 2005 jyly balyq qorlaryn qorǵaý jáne ońtaıly paıdalanýǵa baqylaýdy kúsheıtý nátıjesinde respýblıkanyń sý toǵandaryndaǵy jalpy balyq aýlaý kólemi 2004 jylmen salystyrǵanda 12,2%-ǵa artqan jáne 44,9 myń tonnany quraǵan. Demek, elimizdiń túrli aımaqtarynda taýarly balyq óndirisin órkendetýge múmkinshilik bar. Máselen, 2012 jyly bizde 300 tonna taýarlyq balyq ósirilse, 2025 jylǵa deıingi aralyqta onyń mólsherin jylyna 50 myń tonnaǵa jetkizý josparlanyp otyr. Ásirese, álemdik tájirıbede moıyndalǵan balyq ónimderi óndirisin akvaósirýdiń esebinen arttyrý, ıaǵnı balyq qoryn jasandy túrde kóbeıtý qolǵa alynýda. «Akvaósirýdi órkendetý – búgingi kúnniń talaby. Bul básekege qabiletti ónim alýǵa múmkindik berip qana qoımaı, sonymen qatar, balyq túrlerin jasandy jolmen ósirý tabıǵı taralymdy aýlaý kólemin azaıtady. Bul óz kezeginde bıoalýandyqty saqtap qalýǵa septigin tıgizedi», deıdi Balyq sharýashylyǵy komıteti akvaósirýdi damytý basqarmasynyń bastyǵy Qadyrbek Isqalıev. Bizdiń bilýimizshe, búginde Balyq sharýashylyǵy komıtetiniń qaramaǵynda jeti respýblıkalyq memlekettik-qazynashylyq kásiporyn jumys isteıdi. Olar: Atyraý oblysyndaǵy Erkinqala aýylyndaǵy Atyraý bekire ósirý zaýyty, Zaroslyı kentindegi Jaıyq-Atyraý bekire balyq zaýyty, Almaty oblysy Shalqar poselkesindegi Qapshaǵaı ýyldyryq shashý-ósirý sharýashylyǵy, Qyzylorda oblysy Qosjar aýylyndaǵy Qamystybas balyq pıtomnıgi, Petropavl qalasyndaǵy Petropavl balyq pıtomnıgi, Aqmola oblysyndaǵy Maıbalyq balyq pıtomnıgi jáne Almatydaǵy Qazaq óndiristik-akklımatızasııalyq stansasy. Bul kásiporyndar jyl saıyn elimizdiń balyq sharýashylyǵy sý aıdyndaryn bekire, albyrt, tuqy jáne ósimdik qorekti balyqtyń qundy túrlerimen baıytqan. 2012 jyly balyq ósirýshiler tabıǵı ortaǵa 160 mln. dana qundy balyq túrleriniń shabaǵyn jiberipti. Sonymen qatar, jeke menshik kásiporyndarmen qordaǵy sý aıdyndarynda 6,3 mln. dana balyqtyń qundy túrlerin (sibir bekiresi, súırik, tuqy, sazan, dóńmańdaı, aq amýr) ósirý jóninde kelisimder jasalyp jatqan kórinedi.
– Turǵyndardyń balyqty taǵam retinde paıdalaný kólemin jylyna búgingi 5 keliden 10 kelige deıin jetkizýge múmkindik bar. Biz ózimizdiń tabıǵı qorlarymyzdy da qoldap otyrýymyz kerek. Balyqtyń ýyldyryq shashatyn ýaqytynda olardy aýlaýǵa tyıym salýdyń merzimin uzartý arqyly da balyqtyń tabıǵı jolmen kóbeıýin de esten shyǵarmaýǵa tıispiz, – deıdi Qazaq balyq sharýashylyǵy ınstıtýtynyń bas dırektory Qýanysh Isabekov.
Joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazirgi kúni elimizde memleket qamqorlyǵyn sezinip otyrǵan halyqaralyq talapqa saı salynǵan jeti zaýyt bar. Sonda da bolsa, ishki rynokty tolyq balyq jáne balyq ónimderimen qamtamasyz etýge múmkindik bolmaı tur. Kókserke men bekire tuqymyna birjola joıylyp ketý qaýpi tóngen.
Kezinde «respýblıka flagmany» ataǵymen dúrkiregen «Atyraý balyq» AQ-tyń jumysy toqtap qaldy. Al «Balqashbalyq» JShS dırektory Ahat Quspaevtyń aıtýynsha, «Bizdegi balyq sharýashylyǵy búginde ógeı balanyń kúıin keship otyr». 30 jyldan astam ýaqyt sýdan «marjan tergen» balyqshy óz sharýashylyǵynyń balyq aýlaý, satý, óńdeýmen aınalysatynyn aıta kelip, memleket tarapynan eshqandaı kvota, lımıt degendi alyp kórmegenin, sonda da bolsa, ózen saǵalaǵan halyqty azyn-aýlyq jumyspen qamtyp, óz kúnderin ózderi kórip otyrǵandaryn jetkizdi.
Dárigerlerdiń esebine sáıkes, azyq-túlik normasy boıynsha ár adam jylyna 14 keli balyq jeýi tıis. Osy standartpen alatyn bolsaq, el turǵyndaryn balyq jáne balyq ónimderimen túgeldeı qamtý úshin 230 myń tonnadaı balyq óndirý qajet. Sondyqtan, elimiz ımportqa táýeldi.
Negizinen balyq jáne balyq ónimderi Qazaqstanǵa álemniń 43 elinen, ásirese Reseı, Norvegııa jáne Qytaıdan kóptep tasymaldanady. Dúken sóreleri tolǵan sheteldik ónim. Baǵasynan bas aınalady. Máselen, Qarjy mınıstrligi Kedendik baqylaý komıtetiniń dereginshe, 2011 jyly Reseıden 9007 tonna, Norvegııadan 25062 tonna, Latvııadan 6496 tonna, Vetnamnan 4691 tonna, Estonııadan 2454 tonna, Qytaıdan 2774 tonna balyq ónimderi ákelingen.
Kerisinshe, elimizde aýlanyp, óńdeletin balyqtyń 60%-y eksportqa ketip jatyr. Sondaı-aq bıyldan bastap, buryn Eýroodaqqa balyq jáne balyq ónimderin esportqa shyǵaryp kelgen 6 óńdeýshi kásiporyn taǵy 4 óńdeýshi kásiporynmen tolyqty. О́z ernimizge jetpesten, ótken jyldyń qazan aıynan beri eýroaýmaqqa bizdiń elden 3 myń tonna balyq ónimderi eksporttalypty.
Resmı derekke súıensek, sońǵy úsh jylda elimizden 40 tonna bekire tuqymdas balyq, 10 tonna qara ýyldyryq shetke shyǵarylypty. Balyqshylar bolsa «bul esep týra emes, odan da kóp» deıdi. Qara ýyldyryqtyń «kóleńkeli bıznesi» 92 paıyzǵa jetip jyǵylypty. Elimizde óndirilgen ýyldyryqtyń 85 paıyzyn tek AQSh satyp áketetin kórinedi.
Balyq ósirýge qolaıly sý kózderi men jasandy sý aıdyndary jaǵynan alǵanda TMD elderiniń ishinde Reseıden keıingi oryndamyz. Tabıǵaty jan-janýarlar men ań-qusqa baı qazaq dalasy «balyǵy taıdaı týlaǵan» ózen-kólderden de kende emes. Kógildir aıdynynda balyqtyń 127 túri bar bolsa, onyń 18 túri «Qyzyl kitapqa» engizilgen. Desek te, sońǵy jyldary aıdyndardyń lastanýy saldarynan balyqtar da ósimin azaıtqan deıdi mamandar.
– Balyq sharýashylyǵyn damytý úshin, eń aldymen, sý máselesin sheshýimiz kerek. Ekinshiden, sol sýlarǵa balyq jiberý qajet. Úshinshiden, balyǵy bar ózen-kólderge qamqorlyq jasalýy tıis. Qazir eldiń bári balyǵy bar kólderge shúıligedi. Biraq ony memleketke salyǵyn tólep otyratyn adamdar alady. Degenmen, keıde osy salada zań buzýshylyqtar bolyp turady. Bizde eki-úsh adamnan birigip, qýystardaǵy kishigirim bir kólderden balyq aýlaý arqyly kún kórip júrgender bar. Olar bolashaǵyn oılap júrgender emes. Sondyqtan da uıymdastyrý jumystaryn myqtap qolǵa alǵan jón, – deıdi Qazaq balyq sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty Ihtıologııa zerthanasynyń meńgerýshisi Hısmet Ismýhanov.
Tilekgúl ESDÁÝLET.
