AQSh: sekvestrden sońǵy sergeldeń

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:21

О́tken senbi kúnniń talyqsyǵan tańynda álem jurtshylyǵynyń nazary taǵy da muhıttyń arǵy betine qaraı aýdy. Osy kúni Amerıkaǵa bıýdjettiń shyǵys bóligin eriksiz qysqartýǵa, ıaǵnı sekvestrge júginýge týra keldi. О́zderiniń qandaı baǵdarlamalardan bas tartatyndaryn ashyp aıta almaǵan Senattaǵy respýblıkashylar men Aq úıdegi demokrattardyń ózara kelisimge kele bilmeýleri sebebinen Qurama Shtattardyń qazynasy bıyl 85 mlrd. dollarǵa azaıatyn boldy.

Sársenbi, 6 naýryz 2013 6:21

О́tken senbi kúnniń talyqsyǵan tańynda álem jurtshylyǵynyń nazary taǵy da muhıttyń arǵy betine qaraı aýdy. Osy kúni Amerıkaǵa bıýdjettiń shyǵys bóligin eriksiz qysqartýǵa, ıaǵnı sekvestrge júginýge týra keldi. О́zderiniń qandaı baǵdarlamalardan bas tartatyndaryn ashyp aıta almaǵan Senattaǵy respýblıkashylar men Aq úıdegi demokrattardyń ózara kelisimge kele bilmeýleri sebebinen Qurama Shtattardyń qazynasy bıyl 85 mlrd. dollarǵa azaıatyn boldy. Bul óz kezeginde eldiń ishki jalpy ónimin 0,6 paıyzǵa tómendetip jibergeli tur. Kóktemniń birinshi kúni sekvestr jónindegi jarlyqqa qol qoıǵan prezıdent Barak Obama munyń AQSh ekonomıkasyna berilgen «surapyl soqqy» bolyp tabylatynyn atap ótti.

Bul jerdegi áńgime ótken jumadan senbige qaraǵan túni memlekettik shyǵyndardyń kúrt qysqarǵany jaıly bolyp otyr. Jalpy, 2011 jyly Vashıngtondaǵylar memlekettik qaryzdardy qysqartý jóninde kelisimge kele almasa, onda aldaǵy 10 jyldyń bedelinde memlekettik shyǵyndardy 1,2 trln. dollarǵa qysqartýdyń qolǵa alynatyny týraly sheshim qabyldanǵan bolatyn. Mundaǵy negizgi ıdeıa astamsyǵan saıasatkerlerdi táýbelerine kel­ti­rip, olardyń aqyr sońynda shy­­ǵyndardy azaıtý baǵytynda naqtyly qadamdarǵa barýyna túrt­ki bolý edi. Olaı bolmaǵan kúnde, shyrmaýyqtaı shyrmalǵan shyǵynnyń shyrǵalańy «sekvestrdi jalpasynan túsirer» edi.

О́zekke túsken qurt

Sekvestrdiń amerıkalyq nus­qasynyń burq ete qalýyn álemde eshkim de jaqsylyqqa joryp otyrǵan joq. Bul oraıda jahan sarapshylary bir aýyzdan Amerıka ekonomıkasynyń aqyry aýyrlaı túsetinin aýyzǵa alady. Munda bıýdjettiń tapshylyǵy ýaqytsha ǵana qysqara turady. Biraq sonymen bir mezgilde onsyz da áreń kóterilip kele jatqan ekonomıkanyń qarqyny kúrt quldyrap ketedi. Eń bastysy, aldaǵy ýaqyttarda áleýmettik shyǵyndardyń óse túsetindiginen memlekettiń orasan zor mólsherdegi qaryzynan birjola qutylýynyń eshbir oraıy kelmeıdi. Sondyqtan tanymal ekonomıster túgeldeı Amerıka sekvestrin oısyz da aıaý­syz ásire shara retinde baǵalap otyr. Rasynda da ol elge eshqandaı jaq­sylyq ákelmeıdi. Qazirdiń ózinde mamandar endi kún uzaǵan saıyn bıýdjet tapshylyǵynyń da, mem­lekettik qaryzdyń da qarqyndap arta beretinin alǵa tartady.
Bul turǵydaǵy páleniń sheńberi munymen de shektelmeıdi. Olaı bolatyny, Amerıka bir jaǵynan álem rynogynyń «eń qalaýly da súıikti klıenti» ispettes. Orys ekonomısi Mıhaıl Hazın atap ótkendeı, «AQSh – Jer betindegi basty tutynýshy». «Men qazir olardyń qanshalyqty paıyzdy enshilep otyrǵanyn dóp basyp aıtyp bere almaımyn. Biraq osydan 3-4 jyl ǵana buryn bul mólsher 30-40 paıyzdyń aınalasynan órbýshi edi», – deıdi ol taǵy. Reseıdiń Qazirgi zamanǵy damý ınstıtýtynyń dırektory, saıasatker jáne ekonomıst Nıkıta Maslennıkov AQSh ekonomıkasynyń álemdegi eń iri sala bolyp tabylatynyn aıtady. Demek, eldiń bıýdjet shyǵyndaryn kúrt qysqartýy birinshe kezekte onyń Eýropadaǵy, Latyn Amerıkasy men Qytaıdaǵy saýda jónindegi áriptesterine qatty soqqy bolyp tıedi. Sondyqtan AQSh sekvestrin osy eldiń ózi úshin de, onyń jan-jaqtaǵy áriptesteri úshin de ózekke túsken qurt retinde baǵalaýǵa bolady.
Osy eki aralyqta Qurama Shtattardyń syrtqy qaryzdary 16,5 trln. dollardyń ústine shyǵyp ketken kórinedi. Budan birqatar ýaqyt buryn Kongreste tek osy qaryz máselesimen aınalysatyn arnaıy komıtet te quryldy. Alaı­da, kóripkelder onyń teketires jaǵdaıyndaǵy eki jaqty ymyraǵa keltirýge shamasy jetpeıtinin kúni buryn aıtyp ta qoıyp edi. Sol aıtqandary aınymaı keldi de, munyń aqyrynda qysqartýdyń jalań qylyshy jarqyldap shyǵa keldi.
Munyń aldynda Aq úıdegiler men olardyń kóptegen jaqtastary AQSh úshin naǵyz armageddon zamanynyń kele jatqanyn aıtyp, dabyl kóterip edi. Bul syńaıdaǵy rekordty ókilder palatasynyń qarjy komıtetindegi solshyl demokrat Maksın Ýoters qoıǵanǵa uqsaıdy. Ol qyza kele, sekvestr Amerıkany 170 mln. jumys ornynan aıyrady, dep soǵyp ta jiberdi. Al kúlli AQSh-taǵy barlyq jumys ornynyń sany 135 mln. ǵana ekenin eskersek, bul boljamnyń eshbir aqylǵa syımaıtynyn paıymdaý qıyn emes. Bir táýiri, Ýoters hanym óziniń jańsaq ketkenin tez ańǵaryp, áńgimeniń 75 myń týrasynda bolyp otyrǵanyn qaıtara aıtyp úlgerdi. Alaıda, jer júziniń iri ekonomısteri bul oraıdaǵy basqalaı naqty sıfrlarǵa qazyq baılap otyr. Olardyń uǵymynsha, bıýdjettik shyǵyndardyń azaıýy AQSh-ta 780 myńǵa jýyq jumys orny joǵalýyna aparyp soqtyrmaqshy. Osynyń saldarynan óte kóp mólsherdegi memlekettik qyzmetkerler aqysyz demalystarǵa shyǵýǵa májbúr bolady. Bul eldiń ishki tutynym suranysyn kúrt tómendetedi.  Demek, osy elmen tyǵyz jumys jasasyp kelgen Eýropa men Azııanyń kóptegen iri kompanııalary ózderine jańa rynoktar izdep, bosyp ketkeli tur.
Sońǵy ýaqyttary prezıdent Barak Obama eldiń ishinde biraz jumys saparlaryna shyǵyp, alýan túrli jıyndarda jurt aldynda sóz sóıledi. Sonyń arasynda órt sóndirýshiler men polısmenderge jolyqqanynda, ol sekvestrdiń nátıjesinde bul salalarda aıtar­lyqtaı qysqartýlar júrgizilip, kóptegen qyzmetkerlerdiń jumyssyz qalǵaly turǵandaryn ashyp aıtty. Al Pentagonnyń burynǵy basshysy Leon Panetta budan eldiń qorǵanys qabileti kádimgideı zardap shegetinin eskertti. Sol aralyqta prezıdent ákimshiligi munyń taǵy bir dáleli retinde Parsy shyǵanaǵy aýdanyna barýǵa tıisti avıanosesti toqtatyp qoıdy. Sekvestrdiń qarsańynda ózine aqsha únemdeý saıasatynyń mańyzdyraq ekenin alǵa tartqan ımmıgrasııalyq vedomstvo elge jasyryn kelgenderi úshin qamaýǵa alynǵan eki myńnan astam shetel azamatyn osy jeleýmen bostandyqqa shyǵaryp jiberdi.
Endi jańa ólshem boıynsha, áskerı shyǵyn 44 mlrd., al den­saýlyq saqtaý júıesiniń qar­jy­sy 11 mlrd. dollarǵa kemýi tıis. Alaıda, jaǵdaıdyń tap osylaı bola qalatynyna senbestik bildirip otyrǵan skeptıkter de bar. Olar shyn máninde Vashıngton býhgalterııasy bıyl bar-joǵy 42-44 mlrd. dollar aýmaǵynda ǵana qysqarýdy júzege asyrady, dep esepteıdi. Bul jerde respýblıkashylardyń pikirinshe, Aq úıdiń maqsaty olar­dyń qataryna iritki týdyryp, sa­lyqty kóbeıtý jónindegi kezekti tolǵamdy júzege asyrý bolyp tabylady. Bulaı bolmaǵan jaǵdaıda, barlyq báleniń bastaýshysy oppozısııa dep kórsetip, olarǵa qoǵamdyq pikirdi qarsy qoıýǵa áreket etedi. Munyń birinshisin jasaý Obamanyń qolynan kele qoımady, al ekinshisi qazirden-aq oryndalyp jatyr.

Bedelge kelgen nuqsan

Sarapshylar ekonomıkalyq problemalaryna baılanysty AQSh-tyń álemdik arenadaǵy ustanymynyń birtindep álsireı bastaıtynyn aıtady. Respýblıkashylar men de­­mokrattardyń ekonomıkalyq prob­lemalardy birlese sheshýge qabiletsiz bolyp shyǵýlary mem­lekettik bıýdjettiń sekvestrine amalsyz apardy. Osy oraıda amerıkanıster, ıaǵnı osy eldi zertteýshi ǵalymdar Qurama Shtattardyń eko­nomıkada aıqyn ańǵarylyp otyr­ǵan qıyndyqtary álemdegi qýat­ty memleketterdiń jańa pozısııasy túzilýine aparyp jetkizetinin málimdeıdi.
– Sekvestr faktisiniń ózi en­digi jerde AQSh-tyń bir polıarly álemdegi birden-bir eń basty derjava bolyp qala almaıtynyn dáleldep berdi. Búgingi sekvestr Vashıngtonnyń kiris pen shyǵys arasyndaǵy alshaqtyqty qysqartý úshin qoldanýǵa májbúr bolǵan birqatar qadamdarynyń tek birinshisi ǵana bolyp tabylady, – degen tujyrymǵa keledi Reseı Ǵylym akademııasy AQSh jáne Kanada ınstıtýtynyń dırektory Sergeı Rogov.
Maman sonymen birge, bul qys­qartýlardyń áleýmettik shy­ǵyndarǵa eshqandaı da qatysy joq ekenin atap ótedi. О́ıtkeni, bılik turǵyndardyń kedeı turatyn bóligi arasynda áleýmettik tolqýlar týyp ketýine jol bermeý kerektigin jaqsy túsinedi. Sol sebepti aýyrlyqtyń negizgi júgi orta taptyń arqasyna tańylǵaly tur. Osy oraıda Stratfor taldamaly ortalyǵynyń dırektory Djordj Frıdman óziniń «Orta taptyń daǵdarysy jáne Amerıkanyń kúshi» dep atalatyn maqalasynda amerıkalyqtardyń negizgi bóligi turmys deńgeıiniń túsip ketýin AQSh-tyń geosaıası sa­ladaǵy bedelin joǵalta bastaýymen tikeleı baılanystyrady.
Qazir demokrattar eldiń ekonomıkasyna orta tap pen turǵyndardyń aýqatty bóligine salynatyn salyq­tyń kólemin ulǵaıtý arqyly ǵana dem berý kerektigin aıtady. Buǵan qarsy kózqaras ustanǵan respýb­lıkashylar, ásirese, partııanyń sol qanatyndaǵylar sonymen bir mezgilde shyǵyndy qysqartýdy sa­lyq stavkalaryn kótermeı-aq ja­saýǵa bolady dep esepteıdi.
– Qazir prezıdent Barak Oba­manyń eki qoly da baılaýly. Eldegi qarjyǵa qatysty máselelerdiń bári respýblıkashylar qolynda tur. Qysqartý jónindegi sharalar májbúrlikten bolyp otyr. AQSh-taǵy ishki problemalarǵa baılanys­ty týyp otyrǵan ekonomıkalyq ósimniń baıaýlaı túsýi Shtattardyń álemdik deńgeıdegi bedeline orasan zor nuqsan keltiredi, – degendi óte bir senimmen aıtady Reseı ǴA Jalpy tarıh ınstıtýtynyń jetekshi ǵylymı qyzmetkeri Alek­sandr Petrov. Sarapshy sonymen birge, jaqyn aralyqta bul eldegi búkil memlekettik sektor qyz­metkerlerin, tipti polısııany da jalaqy qysqarýy kútip turǵanyn alǵa tartady. Sol sııaqty kúsh qurylymdarynda qyzmetkerlerdiń bir bóligin jumystan shyǵarýǵa da týra keledi. О́z kezeginde munyń qaýipsizdik salasynda keleńsiz oqıǵalardyń keń etek alyp ketýine aparyp soqtyrýy múmkin. Buǵan dálel de joq emes. Aıtalyq, Illınoıs ýnıversıtetinde da­ıyn­dalǵan arnaıy baıandama de­rekterine qaraǵanda, shtattyq birlikteri qysqaryp ketkennen keıin Chıkago polısııasynda jemqorlyq kóbeıip, onyń esepterinde qosyp jazý derekteri ósip ketken.
Sekvestrdiń qyspaǵyna AQSh-tyń bilim júıesi de túsip otyr. Jalpy, Amerıkada oqý baǵasy óte qymbat turady. Sondyqtan stýdentterdiń kópshiligi bilim kre­dıtimen oqýǵa májbúr. Al memleket tarapynan beriletin kómek onsyz da kóp emes edi, endi tipti burynǵydan da azaıatyn túri bar.
– Granttar men stıpendııalar qysqarady. Stýdentterdiń az ǵana bóligi kómek alatyn bolady. Sol kómektiń kólemi de kemı túsedi, – dep atap ótti Franklın Rýzvelt atyndaǵy AQSh-ty zertteý qorynyń dırektory Iýrıı Rogýlev.
Al ótken jyly ǵana AQSh ha­­­­lyqaralyq qatynastary jó­nin­­­­­degi keńes baıandama jarııalap, onda analıtıkter eldegi jo­ǵa­­ry bilimge qol jetkizýdiń qı­yn­dyǵy men mektepterdegi bilim deń­geıiniń tómendigi Amerıkanyń keń aýqymdy ekonomıkalyq jáne saıa­sı kóshbasshylyǵy róline úlken qaýip tóndiretini jóninde tujyrym jasaǵan eken.
Erte me, kesh pe, AQSh bıliginiń áıteýir bir jaýap berýine týra keletin taǵy bir másele – eldegi ımmıgranttar sanynyń birtindep ulǵaıyp bara jatqany men turǵyndardyń ulttyq quramynyń eleýli ózgeriske túse bastaýy. Amerıkalyq demo­graftardyń boljamy boıynsha, XXI ǵasyrdyń ortasyna qaraı aq násildiler AQSh-tyń barlyq turǵyndarynyń jartysynan sál ǵana asady. Al afroamerıkalyqtar – 14, azııalyqtar 8 paıyzdy qurasa, Latyn Amerıkasynan shyqqandar 25 paıyzǵa deıin ósedi.
– Ekonomıkalyq problemalardyń áserinen ımmıgrasııa tolqyny báseńdeı qoımaıdy. AQSh-ta «qaı­nalymy bir qazan» da bolmaıdy. Aıtalyq, latynamerıkalyqtar burynǵysynsha oqshaý ómir súredi. Olar óz kásiporyndaryn ashady. Onda tek ózderiniń otandastaryn jumysqa alady. Ispan tildi gazetter paıda bolady. Is júzinde ıspan tili keıbir shtattardaǵy ekinshi resmı tilge aınalady, – dep sanaıdy Iýrıı Rogýlev.
Álemdegi ekonomıkasy birinshi sanalyp kelgen elde týyndap jatqan qıyndyqtar bara-bara tipti munda separatıstik kóńil-kúılerdiń kórinis berýlerine de alyp barady. Onyń alǵy sharttary qazirdiń ózinde bar. Máselen, 2012 jyly negizinen ońtústikten kelgender turatyn bir­neshe shtatta odaqtan shyǵý úshin qol jınalǵan. Olarda táýelsizdikti jaqtaǵan áldeneshe júzdegen adamdar boı kórsetti. Ras, búginde 315 mln. halqy bar memlekettiń bıiginen alyp qaraǵanda, joǵarydaǵy sıfr­dyń statıstıkalyq jaǵynan túkke turǵysyz bolyp kórinýi de múmkin. Solaı deı turǵanmen, amerıkanıst Iýrıı Rogýlevtiń pikirinshe, federaldyq bıýdjettiń qysqarýy Amerıka aımaqtarynyń ortalyqqa qarsylyǵynyń jańa tolqynyn týǵyzatynyna da kúmán keltirýge bolmaıdy.

Álemge tóngen qaýip

Qazir AQSh sekvestriniń salqyny jer júzindegi barlyq qýatty damyǵan elderdiń báriniń úreıin alýda. Ol áldeqandaı qurdymǵa bastap alyp baratyn shynjyrdyń jumyr basy sııaqty. Osy rette Columbia Business Shool professory Frederık Mıshkın AQSh-tyń qaryz daǵdarysynyń ssenarııin syzyp shyǵyp, jurttyń qutyn odan beter qashyra tústi. Onyń paıymdaýynsha, eger saıasatshylarǵa bıýdjet tapshylyǵyn tómendetýdiń oraıy kelmeıtin bolsa, onda 2018 jyly bul daǵdarystyń dıirmenine Grekııa túsken jolmen baryp, top etip túse qalmaqshy. Sol kezde Federaldy rezerv júıesine «jabyq defoltty» joǵary ınflıasııanyń kómegimen ótkizý úshin dollardy qurbandyqqa shalýǵa týra keledi.
Mamandar shynynda da qazir qaryzǵa belsheden batqan AQSh pen Japonııa memleketterinen basqa Eýropanyń taǵy birqatar elderiniń qaýiptiń qursaýynda turǵanyn ashyq aıtyp otyr. Amerıka ekono­mısteriniń jańa teorııalaryna sáı­kes, endigi jerde olar qaryz ben bıýdjet daǵdarysynan eshqashan qutyla almaıdy. Al táýekelshilder tobyna memlekettik qaryzdary ishki jalpy óniminiń 80 paıyzynan asyp ketetin jáne aǵymdaǵy esepshotynda udaıy tapshylyq bolyp turatyn elder kiredi. Bul kategorııaǵa, mysaly, AQSh, Germanııa, Fransııa sekildi basqa da joǵary damyǵan elderdi jatqyzýǵa bolady.
Atalmysh sekvestrdiń bir el­derdi qýandyryp, taǵy bir elderdi qynjyltatyn taǵy bir mynadaı jaqtary bar. Aıtalyq, AQSh-tyń memlekettik shyǵynynyń qysqarýy eldiń Taıaý Shyǵystaǵy elderge agressııasynyń ekpinin basqaly otyr. Sebebi, AQSh-tyń álemdegi ekonomıkalyq, saıası jáne áskerı gegemonııasyn uzaq jyldar boıy qamtamasyz etip kelgen Pentagon da qysqartýdyń salqynyn tartpaqshy. Endi áskerıler tehnıkaǵa beretin tapsyrystary kólemin amalsyz azaıtady, jańa qarý jasap shyǵarýdy tejeýildeı turady. Sóıtkenmen, taǵy bir sarapshylar AQSh-tyń óz áskerı qýatyn álsiretip alýǵa bara qoımaıtynyna bastaryndaǵy bórikterindeı sene­di. Olardyń aıtýlarynsha, Vashıngtonnyń qorǵanysqa bólip kelgen shyǵyndarynyń orasan zor bolǵany sonshalyqty, endigi sekvestr eldiń áskerı qýatyna pálendeı áser de bermese kerek.
– AQSh-tyń ásker shyǵyndary álemdegi barlyq elderdiń, sonyń ishinde Reseı men Qytaıdyń jıyntyqty áskerı bıýdjetinen asyp túsedi. Osynyń saldarynan olardyń qazirgi qysqartýlarynyń ózi mundaǵy jaǵdaıdy teńseltip ketetindeı kóriniske jetkizbeıdi. Amerıka áskerı qarýlardy jasap shyǵarýda da ázirge aldyna esh­kimdi salyp kórgen emes. Ol bul jaǵynan da jer sharynyń bar­­lyq elderin qosyp eseptegende de alda tur, – degen oıdy tarqatady Reseıdiń «Nasıonalnaıa oborona» jýrnalynyń bas redaktory Igor Korotchenko.
Sonymen, kúlli álem Ame­rı­ka­­­daǵy oqıǵalardyń áserinen ári-sári kúıde tur. Shamasy, jahannyń kóptegen jurty úshin sekvestrden sońǵy sergeldeńniń kezeńi endi bastalatyn sııaqty. Bul rette sarapshylar oǵan qarsy qandaı amal jasaýǵa bolatynyn da boljaýǵa kiristi. Áıtkenmen, onyń jalpyǵa ortaq resepti taǵy joq. «Jurttyń bári úshin qoldanýǵa usynylatyn jalǵyz ǵana resept bar, ol – únemdeýge úı­rený», deıdi ekonomıst Mıhaıl Hazın.
Serik PIRNAZAR,
«Egemen Qazaqstan».