Mal ósirseń, qoı ósir

Seısenbi, 28 mamyr 2013 2:30

San men sapa

Elimizde ettiń tonnasy bıdaıdyń tonnasyna qaraǵanda 5 ese qymbat ekenin túsingeli beri mal sharýashylyǵyn damytý, ásirese, qoı ósirý keshendi túrde qolǵa alyna bastady. Úkimettiń qoldaýymen aldaǵy 10 jylda qoı sanyn 20 mln.-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Onyń ishin­­de analyq-saýlyqtardyń úles salmaǵyn qazirgi 56%-dan 64%-ǵa kóterip, al asyl tuqymdy mal sanyn qa­zirgi 12,7%-dan 22%-ǵa jetkizýge múmkindik bar deıdi mamandar.

Seısenbi, 28 mamyr 2013 2:30

San men sapa

Elimizde ettiń tonnasy bıdaıdyń tonnasyna qaraǵanda 5 ese qymbat ekenin túsingeli beri mal sharýashylyǵyn damytý, ásirese, qoı ósirý keshendi túrde qolǵa alyna bastady. Úkimettiń qoldaýymen aldaǵy 10 jylda qoı sanyn 20 mln.-ǵa jetkizý kózdelip otyr. Onyń ishin­­de analyq-saýlyqtardyń úles salmaǵyn qazirgi 56%-dan 64%-ǵa kóterip, al asyl tuqymdy mal sanyn qa­zirgi 12,7%-dan 22%-ǵa jetkizýge múmkindik bar deıdi mamandar.

Alla juttan saqtasyn delik. Biraq, san qýyp, sapany joǵaltyp alýǵa bolmas. Aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń doktory, professor Tóleýhan Sadyqulov Qazaqstanda qoı sanyn 20 mıllıonǵa jetkizýdiń qajettiligi shamaly. Jylyna bizde 15 mln. bas analyq saýlyq bolsa, sonyń ózi jetkilikti. Álemdik rynokta qazaq qoıyna suranys joq emes, bar. Et qashanda kerek. Mal sharýashylyǵyn búgingi kúni álem boıynsha azyq-túlik qaýipsizdiginiń kepili desek, artyq aıtqandyq emes, deıdi. Demek, «bárinen de qoı baǵyp, quıryq jegen ozar» dep babalar aıtqan danalyq túbi shyndyqqa aınalar.

Mal baqqanǵa bitedi

Resmı derek kózderine súıensek, qazir Qa­zaqs­tan­­da 18 mln. qoı bar. Onyń 80 paıyzdaıy quıryqty qoı bolsa, shamamen 1 959 myń qoı 580-deı asyl tuqymdy sharýashylyqta ósirilýde. Sondaı-aq, álemde 600 qoıdyń tuqymy bolsa, bizdiń elde sonyń 15 túri bar. Mamandardyń aıtýynsha, álemdik deńgeımen salystyrǵanda bul az emes. Qazaq qoıynyń etin álem rynogyna shyǵarý qoldan keledi.
Qazaqtyń ulan-baıtaq dalasy mal jaıylymyna óte qolaıly. Bizdiń jaıylymdarda jaıylyp júrgen quıryqty edilbaı, arqar-merınos, etti-maıly saryarqa, jartylaı bııazy júndi degeres qoı tuqymdarynyń eti álem boıynsha eń joǵary sapaǵa ıe. Sondyqtan sapaly qazaq qoıynyń etin  jy­lyna 24 myń tonna qoı etin qa­jet etetin Iran men 13,3 myń ton­na et jeıtin Reseıge jáne 76 myń tonna qoı etine zárý Qytaıǵa satý Qazaqstan úshin tıimdi.
Alaıda, aldymen elimizde qoı sharýa­shy­lyǵyn barynsha damytyp, tuqymyn asyldandyryp, ishki rynokty tolyqtaı qamtyp, sodan keıin ǵana etin, sútin, júnin eksportqa kóptep shyǵarýǵa bolady. Ol úshin aldymen shopandarǵa memleket tarapynan sharýashylyqty damytýǵa jan-jaqty kómektiń bolǵany quba-qup. Osy oraıda jyl saıyn aýyl sharýashylyǵynyń barlyq salalaryna derlik memlekettik sýbsıdııa berý dástúrge aınalyp keledi. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Mal sharýashylyǵy departamentiniń dırektory Qanat Ydyrysov ótken 2012 jyly qoı sharýashylyǵy boıynsha etke – 32 618,0 myń teńge,  bııazy júnge –  77 036,0 myń teńge, sútke – 407 241,0 myń teńge sýbsıdııa bólingen bolsa, 2013 jylǵa memlekettik bıýdjetten qoı tuqymyn asyldandyrý men ónimniń ónimdilik sapasyn arttyrý boıynsha bir qoıǵa 8000 teńge, etiniń kelisine 100 teńge, súttiń sapasyna qaraı lıtrine 10-25 teńge kóleminde sýbsıdııa bólindi, deıdi. Alaıda, mamandar bul qarjy qolynda azyn-aýlaq maly barlarǵa tıesili emes ekenin aıtady.
Aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń dok­tory, professor, Tóleýhan Sady­qu­lov elimizdegi qoıdyń 85-90 paıy­zy jeke menshiktiń qolynda.10-15 qoıy men eki-úsh sıyry barlarǵa sýbsıdııa berilmeıdi. Mundaı jaǵdaıda mal tuqy­myn asyldandyrý óte qıyn, deıdi.
Máselen, Arshaly aýdany, Aqbulaq aýyldyq okrýginiń Batpaqkól bólimshesinde dúnıe júzindegi qoı tuqymdarynyń ishinde óziniń salmaǵy, jyldam ósip jetiletindigi jóninen birinshi orynda turǵan 250 edilbaı qoıyn ósirip, 9 adamdy jumyspen qamtyp otyrǵan jas kásipker Qaırat Ábjan memleket tarapynan eshqandaı kómek almaıdy. Sýbsıdııa berse alar edim, biraq bizge oǵan qol jetkizý ońaı emes, talaptary qarapaıym sharýaǵa sáıkespeıdi, deıdi jas kásipker Qaırat Saǵıdollauly.

Sýbsıdııa kimderge tıesili?

Baıqaǵanymyzdaı, memleket qarjy­syn jumsaýdyń ózindik sharttary bar. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi Mal sharýashylyǵy departamentiniń dırektory Qanat Ydyrysov qoı ósirip, paıdasyn kórgisi kelgen sharýa úshin qoıylatyn talaptardy bıylǵy «Mal sharýashylyǵy óniminiń ónimdiligi men sapasyn arttyrý maqsatynda sýbsıdııalaý qaǵıdalaryn bekitý týraly» Úkimet qaýlysy negizinde bylaı túsindirip berdi.
Eń aldymen, sharýanyń qolynda 2 jas­tan eresek 600-den kem emes saýlyǵynyń bolýy, kútip-baǵýǵa arnalǵan jaıly jasaqtalǵan qoranyń jáne qoıdyń tirideı salmaǵy 42 keliden kem emes, qyrqylǵan júnniń fızıkalyq salmaǵy 3,2 keliden kem emes bolýy jáne 60-64 degen standartty sapa boıynsha zerthana bergen anyqtamamen rastalýy mindetti. Al qoı etin eseptik kod boıynsha arnaıy soıý sehynda soıyp tapsyrýy tıis. Sút óndi­ri­simen aınalysatyn taýar óndi­rýshi­ler seleksııalyq jáne asyldandyrý jumys­tarynyń biryńǵaı aqparattyq bazasyna tirkelýi tıis. Osy talaptarǵa jaýap be­re alatyn kez kelgen shopan bıýdjettiń qa­ra­jatyna qaryq bolmaq.
Qaraǵandy oblysy, Jańaarqa aýda­nyn­daǵy «Jeńis» asyl tuqymdy qoı sharýa­shylyǵynyń basshysy Bolatbek Nurma­ǵanbetov sharýashylyqta 11,5 myń-12 myń qoı bar. Onyń 8000-daıy asyl tu­qymdy. Memleket tarapynan beriletin sýbsıdııany jylda alyp otyramyz. Me­niń­she sýbsıdııanyń sharýa úshin kóp paıda­sy bar. Ettiń kelisine, súttiń lıtrine ar­nal­ǵan arnaıy mólsher bar, sol talapqa saı sharýany retteı bilgen adamǵa búginde úki­met­tik qoldaý kóp kómegin tıgizip otyr, deıdi.

Jaıylym tarylyp, shabyndyq azaıyp barady

Al sýbsıdııa talaptaryna saı emes azyn-aýlaq qoıy bar aýyl turǵyndary qoldaǵy maldy memlekettik standartqa sáıkes asyldandyrýǵa qaýqarsyz.  Tipti, jazda qoıyn jaıýdyń ózi aýyl turǵyny úshin «bas aýrýǵa» aınalyp barady. Jerdiń bári jeke menshikke ótip ketkendikten, qarapaıym aýyl turǵyny jaıylymǵa da zar bolyp otyr. Sondaı-aq, jeke sharýa qoldaǵy qoıyn anaý aıtqandaı qymbatqa sata almaıdy. Keıbir ǵalymdar «Biz ettiń qymbattaǵanynan utpasaq, utylmaımyz. Áli de bolsa halyqtyń 50 paıyzdaıy aýyldyq jerde turady. Onyń 80 paıyzy ózimizdiń qazaqtar, demek, etti rynokqa shyǵaratyn da, odan paıda túsiretin de qarapaıym turǵyndar», deıdi. Alaıda, Astananyń irgesindegi Talapker aýylynyń turǵyny Aıatolla Qaıyrjanuly bazarda et qymbat bolǵanymen, biz qoldaǵy maldy rynok baǵasyna saı sata almaımyz. Aradaǵy deldaldar etti shopannan arzanǵa alyp ábden dándep alǵan. Qymbatqa almaıdy. Mysaly, deldaldar bir toqtyny mal ıesinen 9-10 myńǵa áreń satyp alatyn bolsa, qalaǵa aparyp, 15-20 myń teńgege deıin satyp jatady. О́zimiz aparyp ótkizý de tıimsiz, satýshylardyń óz esebi bar. Kez kelgenniń malyn ala salmaıdy, deıdi. Keıde mal ósirip, ónimin satyp, paıda tabamyn dep armandaǵansha, alypsatar bolǵan durys pa dep te oılaımyn. О́ıtkeni, qoı azyǵy jem-shóp óte qymbat, sý tapshy. Shópti de kez kelgen jerden shaýyp ala almaısyń. Burynǵydaı ıen jatqan jer joq. Qazaqtyń ulan-baı­taq dalasynan ultaraqtaı jaıylym biz­ge buıyrmaıtyn túri bar. Qoıyń sál jamyraı jaıyla bastasa, jerime ruq­sat­syz aýyz saldyń dep ákireńdep shyǵa keletin qo­jaıyn kóbeıgen. Bul da A.Qaıyr­jan­ulynyń pikiri.
– Jer jeke men­shikte bolǵandyqtan, mal jaıy­ly­mynyń kólemi kúrt tómen­de­gen. Ási­­rese, qala mańyna jaqyn aýdan­dar­­da bul másele ýshyǵyp tur. Mal ba­syn ósirý úshin, eń aldymen, jaıy­lymdy ret­teý kerektigin esten shy­ǵarmaýymyz qajet. Bul – bir. Ekin­shi­den, árbir aımaqta joǵary deń­­geıde sapaly ónim beretin jem­azyq­tyq daqyldardyń egistik kóle­min kóbeıtý kerek. Qazaqstan – agrarly mem­leket, – deıdi aýyl sharýashylyǵy ǵy­ly­­mynyń doktory, akademık Rahymjan Eleshev.
Aıtsa aıtqandaı, jerdiń jeke men­shik­ke ótip jatqany basqa áńgime. Al, mal azyǵynyń qymbattyǵy shopan úshin de, memlekettiń mal sharýashylyǵyn damytýy úshin de eń ózekti másele.

Azyq bolmasa, arman aqtalmaıdy

Aýyl sharýashylyǵy ǵylymynyń doktory, professor, Tóleýhan Sadyqulov eger maldyń azyǵy nashar, qunarsyz bolsa, onyń genetıkalyq áleýeti tómendeı beredi. Qazir bizdegi qoı sharýashylyǵynda genefond jaman emes. Tek kútip-baǵý isine jańasha kózqaras pen saıasat ustanýymyz qajet. Maldyń barlyǵy derlik jeke menshikte bolǵannan keıin bireý buǵan jaqsy kóńil bólse, endi biri qunarly azyq berýge shamasy kelmeıdi, deıdi.
Senat depýtaty, Tabıǵatty paıdalaný jáne aýyldyq aýmaqtardy damytý komıtetiniń múshesi Qýanysh Aıtahanov ta «Mal azyǵy qunarly bolýy tıis. Jońyshqa, soıa, júgeri, raps jáne taǵy-taǵylardy aralastyryp beretin qurama jem bolýy tıis. Buryn Qazaqstanda qurama jem ónerkásibi bolsa, qazir tusaýly tulpar sekildi, damymaı jatyr. Qurama jem úshin  kerekti daqyldardyń bári sýarmaly jerde ǵana ósedi. Sondyqtan, sýarmaly jerdiń kólemin ulǵaıtpasa bolmaıdy. Mal azyǵy júrdim-bardym qaraıtyn másele emes, bul – úlken ǵylym», ekenin jetkizdi. Demek, Úkimet tez arada jem-shóp bazasyn jasaý úshin óńirlerde jem-shóp sehyn salýdy ǵylymı turǵyda qolǵa alýy kerek. Joǵaryda aıtqanymyzdaı, jer ıeleriniń paıda bolýy saldarynan qazir jaıylym tarylyp, shabyndyq ta azaıǵan. Qarapaıym sharýa­lar kúz salqyny sezile bastaǵannan-aq, balalarynyń aýzynan jyryp, mal azyǵyn satyp alýǵa qaltasyn qaǵyp turyp, qolda bar qarjysyn sanap beredi. Azyn-aýlaq maly bar kez kelgen aýyl turǵyny muny joqqa shyǵarmaıdy. Aınalyp kelip qoı ósirgisi kelgen árbir aýyl azamaty, mem­lekettik qoldaýǵa ıek artpasqa amaly joq. Al aýyl sharýashylyǵy atqa miner­leri memleket bıýdjetinen bólingen mıllıardtardy sýdaı sapyryp, aqy ıesi mal­shylarǵa shashaýsyz úlestirip berýge  ishtarlyq tanytyp qana qoımaı, bıik min­berlerde san soǵýǵa sheber.
Tilekgúl ESDÁÝLET.
–––––––––––––––––––––––––
Sýretti túsirgen  Almas  MANAP.