• 15 Maýsym, 2013

Kúnbaǵys ósirý

14932 ret

kórsetildi

8 mın

oqý úshin

Egemen Qazaqstan

Kúnbaǵys ósirý

Senbi, 15 maýsym 2013 1:04

Kúnbaǵys – kúrdeli gúldesin tuqymdasyna jatatyn ósimdik. Onyń shamamen 90-ǵa tarta birjyldyq jáne kópjyldyq túrleri kezdesedi. Úlken gúl shoǵyrlary bar kúnbaǵystyń sary jalqyn japyraqshalary bir qaraǵan adamǵa kún sekildi kórinis beredi. Kúnbaǵys kúndi súıedi. Onyń basyn únemi kúnge qaraı buryp ósetindiginiń ózi osydan bolsa kerek. Tańerteń kún shyǵystan shyqqanda basyn kúnge qaratyp turatyn kúnbaǵys kúnniń izin qýalaı otyryp, keshke jaqyn batysqa qarap turady.

Senbi, 15 maýsym 2013 1:04

Kúnbaǵysty ósirý kóktemde bastalyp, kúzde aıaqtalady. Bul úderis kúnbaǵystyń tuqymy men sorty jáne tehnologııasyna qaraı 100-150 kúnge sozylady. Ol óziniń bastapqy ónip-shyǵý kezeńinen bastap, gúl jarý kezeńine deıin sýyqqa, qurǵaqshylyqqa tózimdi bolyp keletin ósimdik. Bylaısha aıtqanda, bizdiń qatań klımatymyzǵa beıimdiligimen erekshelenedi.

Kúnbaǵystyń taǵy bir jaǵymdy qasıeti ol qarjy shyǵyndaryn sonshama qajet etpeıdi. Onyń ústine ony ósirý de óte qarapaıym. Biraq soǵan qaramastan, paıdasy mol, ıaǵnı joǵary rentabeldi bolyp keledi. Sondyqtan kúnbaǵys ósirý bıznesi ózin-ózi az ýaqyt ishinde jedel aqtaıtyn bıznes túri bolyp esepteledi.

Kunbaǵys pisteleri (dánderi) adam densaýlyǵy úshin óte paıdaly. Olardyń quramynda maı, qundy ósimdik aqýyzdary, kómirsýtegiler, ózek, lesıtın bar. Túrli mıkroelementterge de óte baı. Máselen, onyń quramynda magnıı, temir, myrysh, selenıt óte kóp kezdesedi. Sondyqtan dárigerler adamǵa ıod jetispegen jaǵdaıda kókónis dánderin paıdalaný jaıynda keńes berip jatady.

Kúnbaǵystyń túrleri. Eń kóp taraǵan túri – maıly kúnbaǵys. Kúnbaǵystyń bul túri álemniń barlyq jerinde ósedi jáne kúnbaǵys maıyn óndirý úshin paıdalanylady. Maıly kúnbaǵystyń 4-5 metrlik tolyq sabaqtary, kádimgi nemese butaqty, bir nemese birneshe kishkene bastary bolady; jalǵyz bastylarynyń eni keıde jarty metrge (ádette – 15-20 sm) deıin jetedi; shetindegi gúlderi sary, orta tusy kúlgin tústi bolyp keledi. Kúnbaǵystyń jemisi – sopaqsha, tórt qyrly nemese búıirinen syǵymdalǵan dán, ol jemisserikten (qabyq nemese qaýyzdan) jáne tuqym qabyǵymen jabylǵan aq dánnen (ózek) turady.

Sondaı-aq kúnbaǵystyń kóp taraǵan túriniń biri – birjyldyq. Sabaǵy tyǵyz, bıiktigi 2,5 metrge deıin tik ósedi. Japyraqtary kezekpe-kezek, iri, júrek tárizdi, budyrly, uzyn sap boıyna ornalasqan. Gúlderi sary, joǵary ushty, únemi kúnge qaraı burylyp turatyn iri sebetke jınaqtalǵan. Jemisi – jolaqty nemese qara tústi sopaqsha jumyrtqa tárizdes dán. Ol udaıy kúnniń sáýlesin, topyraqtaǵy ylǵal men qunarly zattardyń bolýyn qajet etedi.

Kúnbaǵysty ósirý tásilderi men tehnologııasy. Joǵaryda kúnbaǵysty ósirý kóp qıyndyqqa túspeıtindigin aıttyq. Ol kez kelgen baqsha topyraǵynda jaqsy ósedi, alaıda jeńil jáne qunarly topyraqty unatady. Kúnbaǵys kúndi súıetindikten, ony ósiretin oryndy kún jaqsy túsetin jerden tańdaý kerek. Kúnbaǵys kóktemde topyraqqa tuqymyn sebý arqyly kóbeıedi, al kópjyldyq túrleri – kóktemde nemese kúzde túpteriniń bólinýi arqyly ósedi. Tuqymdy sáýir, mamyr aılarynda tikeleı ashyq topyraqqa bir-birinen 30 h 40 santımetr qashyqtyqta, bir uıashyqqa 2-3 dánnen 2-5 sm. tereńdikke sińire sebedi. Tuqym +5S temperatýrada óne bastaıdy. Kúnbaǵystyń gúldeýi kóktesin paıda bolǵannan keıin 75-80 kún ótken soń ǵana bastalady. О́simdik erekshe kútimdi qajet etpeıdi. Tuqym 3-4 jyl óngishtikti saqtaıdy. Kúnbaǵysty 3-4 jyl ótpeı burynǵy egilgen ornyna qaıta ósirýge bolmaıdy. Oǵan taǵaıyndalǵan ýchaskeni kúzden bastap 20 santımetrden kem bolmaıtyndaı etip aýdarý kerek.

Kúnbaǵystyń kútimi óte qarapaıym: qatarlar arasy aramshóp ósimdikterinen erkin, al topyraǵy borpyldaq bolýy kerek. Kúnbaǵysty ýaqtyly egý ony qyrkúıek aıynyń basynda jınaýǵa múmkindik beredi. Osy ýaqytta kóbinese qajetti ylǵal deńgeıindegi joǵary sapaly piste alýdy qamtamasyz etetin qolaıly aýa raıy bolady.

О́nimdi jınaýǵa shamamen bir jarym aı ýaqyt ketedi. Kúnbaǵysty basyn ótkir pyshaqpen qesý arqyly qolmen jınaıdy. О́te ylǵaldy pistelerdi 8-10 kún boıy sabaǵynyń túbirine kesilgen sebetterdi kıgizý arqyly keptiredi. Egistikten jınalǵan kúnbaǵystar qyrmanǵa – qoımadaǵy arnaıy orynǵa jetkiziledi, ol tek eki qabyrǵaǵa ornalastyrylady, óıtkeni qoımanyń aldyńǵy jaǵyndaǵy qabyrǵanyń bolmaýy, qajetti aýa almasýyn qamtamasyz etedi.

Birden keptirý jaqsy jeldetilip turatyn qarańǵy qoımalarda júzege asady. Keptiriletin oryndaǵy temperatýra 40-50°S bolýy tıis. Matadan jasalǵan qaptarda 2 jylǵa deıin saqtaıdy.

Kúnbaǵysty ótkizý. Elimizde kúnbaǵys dáninen maı aıyratyn zaýyttar men shaǵyn sehtar barshylyq. О́sirgen ónimińizdi aldyn-ala kelisimshart jasasý arqyly solarǵa ótkize alasyz. Sondaı-aq buqaralyq aqparat quraldaryna kúnbaǵys tuqymyn kóterme satý týraly habarlandyrý berýge bolady. Sol sııaqty kúnbaǵys dánderin óz qolyńyzben-aq bastapqy óńdeýden ótkize alasyz. Máselen, ony qýyryp, halyqqa bólshektep satýǵa bolady. Osyndaı kásippen shuǵyldanatyn adamdar kez kelgen qala men aýylda kezdesedi.

Kúnbaǵys ósirýge jumsalatyn shyǵyndar. Árıne, kúnbaǵys ósirý úshin eń aldymen sizdiń óz jerińiz bolýy kerektigi túsinikti. 1 gektar jerge 5-10 kg. tuqym jumsalady. Demek, eger sizdiń 10 gektar jerińiz bolsa, ol úshin sizge keminde 50 keli tuqym qajet bolady. 1 keli tuqym shamamen alǵanda, 70 teńge turady. Sonda siz tuqym úshin bar-joǵy 3500 teńge ǵana jumsaısyz.

Túsetin tabys pen paıda. 1 gektar jerden 8-10 sentnerge deıin ónim alýǵa bolady. Demek siz ózińizdiń 10 gektar jerińizden 80 sentnerge deıin ónim ala alasyz. Eger kúnbaǵystyń kútimi kelisse, alynatyn ónim kólemi budan da mol bolýy ábden múmkin. Sonda siz 1 keli kúnbaǵys dánin 70 teńgege (bul eń arzan baǵa) satqan jaǵdaıda 80 sentner ónimnen keminde 56 myń teńge paıda taba alasyz.

Paıdaly keńesterdi myna saıttardan alýǵa bolady:
http://www.farmer-business.info/view_ideas.php?id=2
http://ru.wikipedia.org/wiki%D0%9FD0%BE%D0%B4%D1%81%D0%BE%D0%BB%D0%BD%D0%B5%D1%87%D0%BD%D0%B8%D0%BA
http://flower.onego.ru/other/helianth.html
http://www.ask-technik.kz/product/show/id/14

Daıyndaǵan

Suńǵat ÁLIPBAI,

«Egemen Qazaqstan».