Tártip talaptan týyndaıdy

Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:30

Qoǵamnyń tutynýshylyqty ǵana kózdeıtin masyldyq pıǵylynyń qaýipti ekenin Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqala­­synda ashyp kórsetken bolatyn. Materıaldyq qundylyq tek naqty eńbektiń nátıjesinde týatynyn da Prezıdent óz maqalasynda atap aıtqan edi. Árıne, óndiris qatynastarynda eńbektiń naqtyly jáne abstrak­tili bolatynyn, tek naqty eńbek qana ónimniń adamǵa qajetti paıdalaný, tutyný sıpatyn jasaı alatynyn materıalızm teoretıkteri ejelden dálelde­gen. Elbasy óziniń atalmysh maqalasynda osy teorııanyń bizdiń ómirimizge tán sıpatyn tereńdep ashyp, uǵynyqty tásilmen túsindire tústi. Sonymen qatar, álemniń ámirshisi eń­bek ekenin naqty kórsete bildi.  

Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:30

Qoǵamnyń tutynýshylyqty ǵana kózdeıtin masyldyq pıǵylynyń qaýipti ekenin Elbasy Nursultan Nazarbaev óziniń «Qazaqstannyń áleýmettik jańǵyrtylýy: Jalpyǵa Ortaq Eńbek Qoǵamyna qaraı 20 qadam» atty maqala­­synda ashyp kórsetken bolatyn. Materıaldyq qundylyq tek naqty eńbektiń nátıjesinde týatynyn da Prezıdent óz maqalasynda atap aıtqan edi. Árıne, óndiris qatynastarynda eńbektiń naqtyly jáne abstrak­tili bolatynyn, tek naqty eńbek qana ónimniń adamǵa qajetti paıdalaný, tutyný sıpatyn jasaı alatynyn materıalızm teoretıkteri ejelden dálelde­gen. Elbasy óziniń atalmysh maqalasynda osy teorııanyń bizdiń ómirimizge tán sıpatyn tereńdep ashyp, uǵynyqty tásilmen túsindire tústi. Sonymen qatar, álemniń ámirshisi eń­bek ekenin naqty kórsete bildi.  

Masyldyq qoǵamnyń sıpatyn, qaıǵysy men qasiretin fransýz oıshyly Jan Bodrıııar da óziniń 1970 jyly shyǵyp, 2006 jyly orys tiline aýda­ryl­ǵan eńbeginde birshama te­reń­­dep ashqan. Ol masyldyqty sanasyz negizdegi psıhologııa­lyq qalyp retinde qarastyra­dy. Masyl­dyq, ıaǵnı tutyný­shylyqty ǵana kózdeıtin qoǵam – naqty sezimi, mádenıeti joq ózin ózi aldaıtyn qoǵam. Onda tipti, baılyqtyń ózi shyn má­nindegi tapshy­lyq­tyń (defı­sıt­­tiń) syrt kórinisi ǵana, deıdi ol. Ármen qaraı Bodrıııar ma­syldyq adamnyń tabıǵı bolmysyna jat qylyq, tek ekono­mı­ka­lyq ósimge ǵana qol jetki­zý­di jaqtaıtyn áleý­mettik dıf­fe­ren­­sıasııanyń asy­ra silteý­shi­ligi degen qory­tyndy shyǵarady.
Osyndaı qubylys bizdiń búgingi ómirimizde de kórinis taýyp otyrǵany jasyryn emes. Sondyqtan da Elbasy onyń qa­ýipti sıpatyn óziniń kóregen­di­gimen tanı otyryp, qarsy áre­ket­ter jasaýǵa shaqyrady. Aldymen Elbasy jańǵyrtý úderis­teri tabysty júrgizilýi úshin qandaı qaǵıdattardy basshy­lyq­qa alý kerektigin anyqtaǵan. Eń birinshi qaǵıdat, ol evolıý­sııa­lyq, ıaǵnı ózgerister tabıǵı qalyptan tys sekiristerge jol bermeý arqyly bolýy kerektigi aıtylady. Al evolıýsııalyq emes jolmen jasalatyn «seki­risterdiń» qanshalyqty apatty áreketterge ákeletinin óz basymyzdan da ótkizdik. KSRO-nyń Gorbachev tusynda jedeldetý degen urany boldy. Ekonomı­ka­nyń bir salasy basqa salalar­daǵy damý úılesimdiligine sáı­kes bolmaǵandyqtan, ol alysqa uzamaı ózinen ózi tunshyqty. Tipti, onyń kesapatty saldary ekonomıkanyń barlyq salasyna óziniń salqynyn tıgizdi.
Sondaı-aq, ótken ǵasyrdyń 60-shy jyldaryndaǵy Qytaı­daǵy Anglııany qýyp jetemiz degen «sekiristi damýy» da óz-ózinen shashylyp qaldy, tipti ol artynan ekonomıkanyń evolıý­sııa­lyq jolmen ósýin biraz ýa­qytqa tejep, uzaq kedergi kel­tir­di. Al bizdiń Elbasymyz bar­­lyq ózgerister Qazaqstan ekono­mı­kasynyń múmkindikterine sáıkes bolýyn qatań qadaǵalap keledi.
Ekinshi qaǵıdat retinde Elbasy eldiń áleýmettik jańǵyrý nátıjesine memleket pen jeke­menshik qurylymdardyń ortaq jaýapkershilik tartýyn ataıdy. Saıyp kelgende, nátıjeli jań­ǵyrýǵa barlyq qazaqstandyqtar múddeli bolǵandyqtan jaýap­ker­­­shiliktiń de jalpyǵa birdeı bol­ǵany óte durys talap. Sonymen birge, Prezıdent memleket, bıznes qurylymdary jáne jeke aza­mattyń ózara áriptestigin úsh­inshi qaǵıdat retinde ataǵan. Bı­liktiń mindeti osy úsheýiniń ra­sıo­naldy tepe-teńdigin qam­ta­ma­syz etýge baǵyttalatyn bolady.
Barlyq istiń nátıjeli bol­ma­ǵy adamnyń yntalanýyna baılanysty. Áleýmettik jańǵyrtýǵa da adamnyń yntalanýy shart. Sondyqtan da Elbasy memle­ket­tiń azamattardyń eńbek, shy­ǵar­ma­shylyq jáne qoǵamdyq bel­sen­­diliginiń oıanýyna kómek qo­lyn sozýyn yntalandyrý qa­ǵıdaty dep atap, ony tórtinshi shart retinde qosypty. Mine, osyndaı talaptar oryndalsa, onda jań­ǵy­­rýdyń ádiletti bolaryna esh­kim shúbá keltirmesi aıdan anyq.
Barlyq istiń berekeli, nátı­jeli aıaqtalýy ony iske asyrý tetikteriniń joǵary biliktilikke negizdelgen kásibı bolýyn da talap etedi. Eger josparlar ústirt jasalyp, sheshimder ústirt qa­byldansa, ondaı jerden jaqsy nátıje kútýge bolmaıdy. Jaq­sy bastalǵan is tek kásibı bilik­ti­lik­pen júrgizilgende ǵana onyń paıdaly da tıimdi bolatynyna kepildik bar. Elbasy qoǵamy­myz­dy jańǵyrtý barysynda da osy qaǵıdattyń oryndalýy mindet ekenin de atap kórsetipti. «Barlyq sheshimder egjeı-teg­jeıli eseptelip, álem­dik tájirı­beni oqyp-úırený ne­gi­zinde ǵy­lymı dáleldengen utymdylyq qaperge alyna otyryp qabylda­nýy tıis», deıdi ol.
Qazirgi kezde áleýmettik zań­namalardy jetildirý isi bizge – respýblıka Parlamentiniń depýtattaryna kúrdeli mindet bolyp otyr. Barlyq zańnamalyq akti­ler qabyldanyp, olardyń sapasy barynsha jetildirilgen dep toqmeıilsip júrsek te, kóptegen zańnamalarymyz is júzinde ol­qylyqtar tanytýda. Sonyń qata­rynda Elbasy «Bilim týraly» Zańnyń olqylyǵyn atap kórsetti. Máselen, onyń ishinde Birtutas ulttyq testileý týraly talap bar bolsa da ony is júzine asyrý tetikteri jetilmegenin Elbasy atap kórsetti. Toǵyz jyldan beri qoldanylyp kele jatqan bul tártip halyq arasynda túrli narazylyqtar tý­ǵyzyp júrse de sonyń tártibin zańnama arqyly jetildirý esh­kimniń oıyna kelmegen sekildi.
«Bilim týraly» Zańnyń negi­zind­e mınıstrlik jasaǵan ereje UBT prosedýralaryn retteýde álsizdik tanytýda. Osynyń ózi máseleni jyldan-jylǵa kúrde­lendirip barady. Máselen, byltyr UBT tapsyrýǵa oqýshy­lar­dy jappaı, qatań tekseris­ter­den ótkizip kirgizdi. О́ıtkeni, keıbi­reýlerdiń qoıyndaryna baılanys quraldaryn jasyryp kirýi jáne sol arqyly tanystaryna suraqtardy salyp jiberip, daıyn jaýaptardy alatyny belgili edi. Biraq UBT ótkizýge tıisti qyzmetkerlerge adamdy búge-shigesine deıin boıyn tekserýge eshkim quqyq bergen joq degen daý órship berdi. Munyń ózi adamnyń jeke bostandyǵyna qol suǵýshylyq degen jalaq­or­lyqtardy da estip júrdik. Al zańnama jetildirilip, onda bul másele arnaıy qaralǵan bolsa, eshkimniń de daý shyǵarýyna negiz joq bolatyn edi. Adamdar ushaqqa otyrarda qaýipsizdik sharalary úshin qatań tekseristen ótkizilip kirgiziledi ǵoı. Alaıda ushaqta sapar shegý qaýipsizdigi týraly zańnamada mundaı is arnaıy qarastyrylǵandyqtan, mun­da eshkim de meniń quqym buzyldy dep shaǵym bermeıdi.
Elbasy óziniń sózinde «Medıasııa týraly», «Kásipodaqtar týraly» jáne t.b. áleýmettik zańnamalar týraly da naqty syndar aıtyp, olardy jetildirý qajettigine nazar aýdardy.
Jalpy, damýdyń ár túrli mezgilinde qabyldanǵan keıbir zańnamalar búgingi ómir talabyna sáıkes kele bermeıdi. Árıne, Elbasynyń barlyq 20 naqty tapsyrmasyna baǵa berip, olar­dyń tıimdiligine toqtalýdy bir maqalanyń kólemi kótermeıdi. Olardyń barlyǵy da áleýmettik jańǵyrtýǵa negiz bolatyn utym­dy qadamdar ekeni daýsyz. Men tek Qazaqstan tarıhyna sergek qaraıtyn jandardyń biri retin­de 12-tapsyrmadaǵy má­­­selege toqtala ketkendi jón kórdim. Onda basqa dúnıeler­men qatar, Qazaqstan tarıhy pániniń kem­shin tustary, sonyń ishinde oqý­shylar arasynda ol týraly «qyzyqsyz», «bytysqan pán» degen pikirlerdiń bar eken­digi aıtylady. Bul – óte oryndy syn. Ǵalymdardyń aıtýyna qa­ra­ǵanda, táýelsizdikke deıingi Qazaqstan tarıhy páni KSRO ǵalymdarynyń qazaqtardy kósh­pendi, mádenıeti joq degen usta­nymdarynyń baǵdarymen jazylyp, halqymyzdyń tarıhyn­da­ǵy asa mańyzdy oqıǵalar kózge ilinbeı kelgen. Sol oqýlyqtar sál túzetilgenimen, negizgi baǵ­dar burynǵy kúıinde qalǵan. Al patrıottyq sanany murat tut­qan ultjandy tarıhshylardyń sol oqıǵalarǵa degen kózqarasy bas­qa qyrynan taratylyp, óz­geshe bolyp jazylǵan. Sóıtip, mı­nıstr­lik tarapynan eki jaq­tyń ortaq kelisimi jasalmaǵan­dyq­tan, oqýlyq osyndaı syn­darǵa ushyrap júrgeni ras. Qala berdi úlken tarıhtan túbegeıli bilimi joq, sońǵy jyldardaǵy jappaı kandıdattyq qorǵaý úde­risimen ǵylymǵa kelip qalǵan ushqary oıly bireýler ózindik oıy, bi­limi bolmaǵan soń oqý­lyqqa eski ustanymdy sál ózger­tip, engizip jibergen. Osy máseleni retke keltirý óte mańyzdy másele eke­nin Elbasy atap kórsetip otyr. Saıyp kelgende, óz tarı­hyń­dy durys bilý de azamat­tyq­tyń ne­gizgi usta­nymdarynyń biri ǵoı. Endigi másele Bilim jáne ǵylym mınıstrliginde.

Jalǵas DÚISENǴALIEV,
Májilis depýtaty.