Bolashaqqa degen senim
Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:38
Osydan 15 jyl buryn Elbasymyz Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damýynyń strategııalyq baǵdarlamasyn jarııalaǵan kezde, shynyn aıtý kerek, birsypyra jurttyń kóńilinde úmitten góri kúdik basym edi. Táýelsiz jas memlekettiń táı-táı basyp, arty jar, aldy bulyńǵyr tuman bolyp turǵan kezi edi ol jyldar. Memleket basshysy etekten tartyp, jaǵadan alyp turǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, eldiń eńsesin tiktep, bolashaqqa qaraı senimmen qadam jasaýy úshin qazaqstandyqtar aldyna bıik maqsattar qoıyp, oǵan aparar joldy aıqyndap, saralap berdi.
Sársenbi, 9 qańtar 2013 7:38
Osydan 15 jyl buryn Elbasymyz Qazaqstannyń 2030 jylǵa deıingi damýynyń strategııalyq baǵdarlamasyn jarııalaǵan kezde, shynyn aıtý kerek, birsypyra jurttyń kóńilinde úmitten góri kúdik basym edi. Táýelsiz jas memlekettiń táı-táı basyp, arty jar, aldy bulyńǵyr tuman bolyp turǵan kezi edi ol jyldar. Memleket basshysy etekten tartyp, jaǵadan alyp turǵan qıyndyqtarǵa qaramastan, eldiń eńsesin tiktep, bolashaqqa qaraı senimmen qadam jasaýy úshin qazaqstandyqtar aldyna bıik maqsattar qoıyp, oǵan aparar joldy aıqyndap, saralap berdi. Mine, búgin Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen elimizdiń qaryshtaı damyp, irgeli memleket bolǵanyna kózimiz jetip otyr. Dúnıeniń tórt buryshyndaǵy alpaýyt memleketter Qazaqstandy tanydy, moıyndady, sanasty. Basshy kórsetken sara jol bárimizdi aıqyn da, ashyq, maqsaty men múddesi belgili damýdyń dara jolyna alyp shyqty. Belgilengen maqsattar merziminen buryn – on bes jylda júzege asyryldy.
Elbasy Nursultan Nazarbaev kezekti Joldaýynda 2050 jylǵa deıingi aýqymdy strategııalyq baǵdarlamany jarııalaǵan kezde osydan on bes jyl burynǵydaı kóńilimizde senimsizdik oryn alǵan joq, qaıta jigerimizge jańa serpin berip, boıymyzǵa qýat quıdy. Onda aıtylǵan tujyrymdardyń bári de kókeıge qonymdy, alǵa qoıylyp otyrǵan mindetterdiń bárin óz kezeńinde oryndap shyǵamyz degen senim mol.
Árıne, maqsatqa jetý úshin eń aldymen eńbektený kerek. Izdenbegen, eńbektenbegen, bilim men bilik deńgeıin damytpaǵan bolsaq, biz 2030 baǵdarlamasyn merziminen buryn oryndap, búgingi kúni alǵa zor úmitpen qarap otyrmas edik. Elbasynyń Qazaqstan halqyna arnaǵan «Qazaqstan-2050» Strategııasy – qalyptasqan memlekettiń jańa saıası baǵyty» atty Joldaýynda aıtylǵan maqsattar bizdiń búgingi qalyptasqan memleketimizdi damý joldarynda qıyndyqtar irgesin shaıqaı almaıtyn, tamyry tereń boılaǵan irgeli el bolýǵa aparatyn jol dep bilemin. Bul joldyń da ońaı emestigi belgili. Elbasy Qazaqstanǵa, onyń halqynyń áleýetine sengendikten de osyndaı baǵdarlama usynyp otyr.
Men aýyl sharýashylyǵy salasynyń ǵalymy jáne bilim salasynda qyzmet isteıtindikten aldymen osy salalar boıynsha alǵa qoıylǵan maqsattar men mindetterge toqtalsam deımin. Álemde búginde 10 mıllıon turǵyn jartylaı ashtyq, 6 mıllıon adam tolyq ashtyqty bastan ótkerýde. Sondyqtan, Elbasynyń bul Strategııasy tek Qazaqstan úshin ǵana emes, dúnıejúzilik deńgeıde ózekti másele bolyp otyr. Azyq-túlik qaýipsizdigin sheshý úshin jerdi durys jáne tıimdi paıdalaný kerek. Jıyrma birinshi ǵasyrdyń on syn-qateriniń eń basty qaýpiniń biregeıi retinde azyq-túlik qaýipsizdigin qamtamasyz etý bolatynyn Elbasy bóle-jara beker keltirip otyrǵan joq. Eger saraptap qarar bolsaq, jer betindegi ár adamnyń qalypty tamaqtanýy úshin oǵan 0,3 gektar egistik jáne 1 gektar jaı jerden kelýi tıis deıtin bolsaq, Qazaqstanda jer eldiń bir turǵynyna 13 gektardan aınalady eken. Reseıde ol 3 gektardan keledi. Bul Qazaqstanda egistik jerlerdi basqa eldermen salystyrǵanda, keńeıtýge múmkindiktiń mol ekenin kórsetedi. Qazaqstanda 10 jyl buryn 35 mln. gektar egistik jerge dán sebiletin bolǵan. Búginde 22 mln. gektar egistik bolsa, onyń 60 paıyzyn bıdaı alady. Aýyl sharýashylyǵy daqyldarynyń shyǵymdylyǵy, onyń ishinde astyqtyń shyǵymy kóńil kónshiterlik emes ekendigin aıta ketken lázim. Ol gektaryna 13-14 sentnerden aspaýda. Sebebi, aýyl sharýashylyǵyna arnalǵan jerlerdi tıimdi paıdalana almaı otyrmyz. Egistik jerlerdiń 30-35 mln. gektardan 22 mln.-ǵa túsip ketýiniń ózi – tabıǵat bergen úlken syıdy durys paıdalana almaı otyrǵanymyzdyń dáleli bola alady. Jer tıimdiligin arttyryp, sapaly ekologııalyq taza ónim alý úshin aldymen topyraqtyń qunarlylyǵyn arttyrýymyz kerek. Sonymen qatar, tek bizdiń elimizdiń klımatyna beıimdelgen mádenı daqyldardyń tuqymyn paıdalaný da kóp problemany sheshedi. Tek bıdaı ǵana emes, burshaq, maıly daqyldar, kókónis te ósirýimiz kerek. Erterekte bıdaı sebiletin alań 17-18 mıllıon gektardy alǵan bolsa, búginde ol nebári 10-11 mıllıon gektar egistik alqabyna sebiledi. Qazirgi basty maqsat – egistikterdiń shyǵymyn kúsheıtý úshin onyń qunarlylyǵyn arttyrýda álemdik ozyq tehnologııalardy paıdalana otyryp, joǵary kórsetkishterge qol jetkizý bolyp tabylady. Ol dándi daqyldardyń shyǵymyn jaqsartyp, alynatyn ónimdi 10-nan 15 sentnerge deıin kóterýge múmkindik beredi.
Árbir sharýa qojalyǵy ol úshin ozyq tehnologııany paıdalanýy tıis. Iаǵnı, jermen jumys isteıtin árbir sharýa adamy ózin asyrap otyrǵan Jer-Anany aıalap, baptaǵan saıyn onyń berer syıy da eselene túsetinin esten shyǵarmasa deımin. О́simdikterdi der kezinde zııandy aýrýlardan qorǵap otyrý úshin qajetti hımııalyq preparattardy qoldaný kerek ekeni ózinen-ózi túsinikti. Bizdiń adamzat aldyndaǵy maqsatymyz – ekologııalyq taza, sapaly ónim, ıaǵnı azyq-túlik daıyndaý bolsa, onda álemde shyǵarylyp jatqan neshe túrli preparattardy jappaı ońdy-soldy paıdalanýǵa óte saq bolýymyz kerek degim keledi. Preparattardy tym artyq qoldanýdyń ósimdikke zalaly kóbirek ekenin umytpaıyq. Olar egistikti aram shópterden aryltyp, mol ónim berýge kómekteskenimen, ónimniń sapasyn buzyp, adam aǵzasyna zııan ákelýi ábden múmkin. Sondyqtan, hımııalyq preparattarǵa muqııat bolý kerek ekenin ǵalym retinde taǵy da aıta ketkim keledi. Otandyq tyńaıtqyshtar men hımııalyq preparattar mundaı problemalardy boldyrmaıdy. О́ıtkeni, ol óz tabıǵı jaǵdaıymyzǵa beıimdelgen.
Osy jerde men tyńaıtqyshtardy paıdalaný jáne olardy óndirý máselesiniń áli de bolsa jete qolǵa alynbaı otyrǵanyn aıta ketkim keledi. Árıne, 1995 jyldarǵy deńgeıden joǵaryladyq deýge bolady. Biraq áli tyńaıtqyshtardy óndirý kólemi aýyl sharýashylyǵyna qarasty egistik alqaptardyń qunarlylyǵyn qalpyna keltirýge jáne daqyldar ónimdiligin kóterýge jetkiliksiz bolyp tur. Búgingi kúnniń basty máselesi – ǵalymdardyń zertteý jumystaryn durys paıdalaný bolyp tabylady. Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń ǵalymdary osy baǵytta 2007-2011 jyldary 26 qosymsha joba daıyndap, nátıjesinde 34 jańa tehnologııa jáne tehnıkalyq nysan quryldy. О́ndiriske 30 aıaqtalǵan zertteý engizilip, ol aýyl sharýashylyǵynyń ártúrli salalaryn qamtydy. Tuzdanǵan jerlerdegi kúrishtiń ónimdiligin arttyrý, aýyl sharýashylyǵy daqyldaryn óńdeýde resýrs únemdeıtin tehnologııalar, MERS mıkrotyńaıtqyshy, bıogýmýs, aýylsharýashylyq ónimderin óńdeýde jańa tehnologııalar, mal aýrýymen kúresý sharalary, jańa mashınalar men jabdyqtardy qurastyrý sekildi jańalyqtar engizildi. Búginde bizdiń Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti «QazAgroInnovasııa» AQ-tyń 23 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń 16 ǵylymı-zertteý ınstıtýty, 2 agrarlyq JOO, 7 basqa da joǵary oqý oryndarynyń 7 fakýlteti jáne agrarlyq sektorǵa 23 mamandyq boıynsha maman daıarlaıtyn 16 kolledj jáne 130 aýyl mektepterimen tyǵyz baılanys–ta jumys isteıdi. Bolashaqta osylardyń negizinde korporatıvtik ıntegrasııalanǵan oqý-ǵylymı-ınnovasııalyq ýnıversıtet keshenin qurý kózdelýde.
Ýnıversıtetimizdiń pılottyq ınnovasııalyq bólimshesi – Qazaqstan-Japonııa ınnovasııalyq ortalyǵy jumys isteýde. Ol 2010 jyly japondyq jetekshi «JEOL» jáne «Shimadzu» kompanııalarymen birlesip qurylǵan bolatyn. Ortalyqtyń quramynda 4 laboratorııa jumys isteýde. Ýnıversıtet 42 bakalavr mamandyǵy jáne joǵary bilim, 39 – magıstratýra, 16 – PhD bilim berý baǵdarlamalaryn júzege asyrýda. Segiz myńnan asa stýdentter oqyp bilim alýda.
Prezıdentimiz Nursultan Nazarbaev Joldaýda joǵary oqý oryndary tek bilim berý qyzmetimen ǵana shektelip qalmaýy kerek, olar qoldanbaly jáne ǵylymı-zertteý bólimshelerin quryp, damytý tıis dedi. Ǵalymdar bul pikirdi bir aýyzdan qoldaıdy. Osy máselege baılanysty bizdiń áli de qolbaılaýlar men qaıshylyqtardan aryla almaı otyrǵanymyzdy aıtqym keledi. Bul barlyq joǵary oqý oryndary men ǵylymnyń problemasy bolyp tur dep oılaımyn.
Búginde Bilim jáne ǵylym mınıstrligi ǵylymı-zertteýlerdi de, qoldanbaly zertteýlerdi de qarjylandyrady. Osy arada bir qarama-qaıshylyqtar aldymyzdan shyǵady. Biz kadrdy Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligi úshin daıarlaımyz. Onyń quramynda 24 ǵylymı-zertteý ınstıtýty men 12 tájirıbe stansasy bar. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrliginiń osy mekemelerin qarjylandyratyn — Bilim jáne ǵylym mınıstrligi. Bilim mınıstrligi bıyl osy agrarlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men stansalarǵa 3,2 mlrd. teńge bóldi. Bul deńgeı 3 jyldan beri ósken emes. Bul degenińiz, agrarlyq ǵylymdy damytýǵa tym az. Iаǵnı, aýyl sharýashylyǵyna kadr daıarlaıtyn ǵylymı mekemelerdi bilimge qatysty mınıstrlik qarjylandyrǵan soń, ol túgeldeı sol salaǵa táýeldi bolady degen sóz. Aýyl sharýashylyǵy mınıstrligine qaraıtyn ǵylymı-zertteý ınstıtýttary az qarjylandyrylady. Qarjy fýndamentaldi ǵylymǵa basymyraq bólinedi. Seleksııa, genetıka, bıologııalyq ǵylym úlesine qarjy jetkilikti tımeı keledi.
Agrarlyq salaǵa qatysty ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn Bilim jáne ǵylym mınıstrliginiń qaramaǵyna birjola berip, olar bul salaǵa qajetti qarjymen qamtamasyz etýi tıis. Aıaqtalǵan zertteýlerdi biz sol mınıstrlikke berýimiz kerek. Onda arnaýly ınnovasııalyq ortalyqtar qurylýy tıis. Jańa «Ǵylym týraly» Zańǵa baılanysty konsorsıýmdar qurýymyz kerek. Ol salalyq mekemelerdiń arasynda úılestirý jumystaryn júrgizip otyrady. Búgin agrarlyq ǵylymı-zertteý ınstıtýttary óz betinshe, agrarlyq ýnıversıtetter óz betinshe tirlik etip jatyr. Qazir elimizdegi úsh agrarlyq ýnıversıtet ǵylymynyń potensıalyn 202 ǵylym doktory, 673 ǵylym kandıdaty quraıdy. Al 24 ǵylymı-zertteý ınstıtýttary men 12 tájirıbelik stansada 74 ǵylym doktory, 495 ǵylym kandıdaty eńbek etedi. Iаǵnı, agrarlyq ǵylym potensıalyn tolyq paıdalanýdyń joldary qarastyrylmaýda degen sóz. Al qazir naǵyz osy agrarlyq salanyń ǵylymyn damytýdyń zamany der edim. Biz 3 konsorsıým qurýdy usynyp otyrmyz. Soltústiktegi ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryn Astanadaǵy agrarlyq ýnıversıtetke, ońtústiktegilerdi Almatydaǵy, batystaǵylardy batystaǵy agrarlyq ýnıversıtet qaramaǵyna berý kerek. Basqarý máselesinde de qaıshylyqtar jetip artylady. Shetelderde ýnıversıtetterde dáris beretin ǵalymdar túske deıin sabaǵyn berip, tústen keıin zertteý ınstıtýtyndaǵy jumysyna ketedi. Stýdentter de ýnıversıtette oqı júrip, alǵan bilimderin tájirıbelik stansalarda nemese ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynda tájirıbemen jalǵastyrady. Ǵylymǵa beıimi bar, alǵyr stýdentterdi baıqaǵan ǵylymı-zertteý ınstıtýttary olardy ǵylymǵa tartady. Bul degenimiz, maman-kadrlardan ǵylymı izbasar daıarlaýǵa jol ashady degen sóz. Al bizdegi qazirgi aýyl sharýashylyǵy salasy ǵylymyndaǵy ǵalymdardyń ortasha jasy 53 pen 62 aralyǵynda.
Ǵalymdarsyz biz ınnovasııany damytýdy jolǵa qoıa almaıtynymyz belgili. Innovasııany shetelden satyp ala berýge erteńgi kúni shamamyz kelmeı qalady. Teorııalyq máselelerdi sheshý úshin ınnovasııalyq qural-jabdyqtar jetispeıdi. Teorııalyq máselelerdi sheshpeı, qoldanbaly máseleler sheshilmeıtini taǵy belgili. Árıne, memleket qarjy bólip jatyr, másele sol qarjyny tıimdi jumsaı bilýde. Tıimdi jumsalsa, mysaly, ósimdik salasyndaǵy ǵylymı-zertteýlerdiń nátıjesi joǵary bola alar edi. Biraq ol tıimdi ári rasıonaldy paıdalanylyp otyrǵan joq. Ekinshi jaǵynan, oblystyq ÁKK-ler aýyl sharýashylyǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýttarymen álsiz jumys isteýde. JOO-larmen de baılanysy álsiz. ÁKK-ter óz baǵytyn túbirli qaıta qaraýy tıis. Onyń basty mindeti jańa ınnovasııalyq jobalardy endirý bolatyn. Muny olar umytyp ketken syńaıly. Men bul jerde ǵylymı jobalardy aıtyp otyrmyn. Al úkimettik deńgeıdegi úlken jobalardy emes. Ártúrli keshender, zaýyttar qurý basqa áńgime. Biryńǵaı júıe qurýymyz kerek. Salalyq mınıstrlikter jobalardy endirýmen aınalysýlary kerek. Ǵylymı-zertteý ınstıtýttarynyń problemalarymen tikeleı Bilim jáne ǵylym mınıstrligi aınalyssyn. Qarjylandyrýshy mekeme bolǵan soń osynyń báriniń basynda sol mınıstrliktiń turýy shart dep oılaımyn.
Agrarlyq sektor men bilim jáne ǵylym salasy boıynsha Elbasynyń aldymyzǵa qoıyp otyrǵan maqsattaryn júzege asyrý qolymyzdan keletinine tolyq senimdimin. Tek árnársege tııanaqty da oń kózqaras qalyptastyrýymyz kerek. Elbasymyz 2050 jylǵa deıin Qazaqstan qanshalyqty deńgeıde damıtynyn, elimizdiń aldynda qandaı maqsattar turǵanyn, kezdesetin qıyndyqtardy jeńý joldaryn naqty belgilep berdi. Strategııanyń ózindik negizi bar. Ol – elimizdiń ekonomıkalyq damý serpini, ıntellektýaldyq kúshi, eń bastysy etnosaralyq bereke-birligi. Osy faktorlardyń barlyǵy Qazaqstandy 2050 jylǵa deıin básekelestikke barynsha qabiletti órkenıetti elderdiń qataryna mindetti túrde qosady.
Rahymjan ELEShEV,
akademık, aýyl sharýashylyǵy
ǵylymdarynyń doktory.
ALMATY.
