Iаdrolyq qarýdy synaýdan álemde eń kóp zardap shekken halyq biz. Halqymyzdyń Abaı men Shákárimdeı ǵulamalary týǵan Semeı óńirinde 1949 jyldan 1989 jylǵa deıin 40 jyl boıy 468 ıadrolyq synaq ótkizilip, 616 ıadrolyq jáne termoıadrolyq mına jaryldy. Osynshalyq ajdahadan aýaǵa taraǵan radıasııany qazaqtar jutty. Sonyń kesirinen 1,5 mıllıonnan artyq adam zardap shegip, jazylmaıtyn syrqattarǵa ushyrap, ómirden erte ketti nemese áli kúnge dertterinen aryla almaı, aýrý-syrqaýly bolyp júr. Myńdaǵan sábı múgedek bolyp týdy nemese týmaı jatyp, shetinep ketti. Al onyń ishinde ultymyzdyń ataǵyn aspanǵa shyǵarýǵa tıisti qanshama daryndy jas ómirge keler edi. Polıgonnyń zardabynan múgedek bolyp týǵan Káripbek Kúıikov qoly bolmasa da, aýzymen salǵan tamasha sýretteriniń ózimen-aq dúnıeni tańǵaldyryp, qazaq atyn aspanǵa shyǵardy emes pe? Al eger qoly aman bolǵanda, Káripbektiń ataǵy jer jarǵan bolar edi. Osyndaı Káripbekterdiń ondaǵan myńy sheıit boldy ǵoı...
Elimiz óz bıligin óz qolyna alyp, táýelsizdik jarııalaǵan jyldan bastap ıadrolyq synaqtardan zardap shekken osy óńirdiń halqyn qoldaý, olardyń emdelýine járdemdesý, ótemaqy tóleý, eńbekaqylaryn kóterý sııaqty sharalar qolǵa alynǵan edi. Bul týraly arnaıy zań da qabyldanǵan. Alaıda Qazaqstan Respýblıkasynyń 1992 jylǵy 18 jeltoqsanda qabyldanǵan sol zańynyń alǵashqy talaptary kóp ózgeristerge ushyrap, ekonomıkalyq daǵdarys jyldarynda kóptegen jeńildik berilmeı qaldy. Qazir ol zańnyń áleýmettik qoldaý qaýqary mardymsyz bolyp qaldy. Radıasııalyq qaýipti aımaqtar tórt kategorııaǵa bólinedi. Sonyń ishinde eń qaýiptisi «tótenshe radıasııalyq qaýipti aımaq» bolsa, sonda turyp 1998 jyldyń 1 qańtaryna deıin zeınetkerlikke shyqqandarǵa 2,09 AEK kóleminde ústemeaqy tólenedi. Bul búgingi ólshemmen 5 myń teńgeden sál ǵana artyq degen sóz. Qalǵan qosymshalar budan da tómen, aıtýǵa aýyz tolmaıdy. 1965 jylǵa deıin osy aımaqta turǵan jumys jasyndaǵy adamdarǵa jyl saıyn 5,23 AEK kóleminde bir rettik ótemaqy tólenedi. Bul 13 myń teńgeden sál ǵana asady. Qalǵan kategorııalarǵa beriletin tólemder odan da tómen. Tek qosymsha, aqyly demalys kúnderiniń beriletindigi ǵana birshama yqpaldy. Sonyń ishinde tótenshe radıasııalyq qaýipti aımaqta turǵandarǵa – 14, eń joǵarǵy radıasııalyq qaýipti aımaqta turǵandarǵa – 12, joǵarǵy radıasııalyq qaýipti aımaqta turǵandarǵa – 10 kalendarlyq kúnnen aqyly demalys beriledi.
Búgingi kúnniń talabymen, emdelip, saýyqtandyrýdyń qymbattaýyn eskerip, bul aqylardy qaıta qaraıtyn mezgildiń jetkeni aıqyn. О́tkende, Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev Semeı qalasynda zııaly qaýym ókilderimen kezdeskende osy máselege nazar aýdaryp, «Semeı polıgonyndaǵy ıadrolyq synaqtyń taýqymetin tartqan turǵyndardy qorǵaý jáne ońaltýǵa arnalǵan buǵan deıingi sharalardyń tıimdiligi» jóninde arnaıy zertteý júrgizý kerektigin aıtty. Bul óńirdiń halqy qazir osydan bir nátıje bolar dep eleńdep otyr. Sonymen birge Prezıdent Semeıdegi Iаdrolyq medısına ortalyǵynyń qurylysyna qatysty da pikirin bildirdi. Ony turǵyzý jónindegi másele 2012 jyldan beri aıtylyp kele jatsa da áli kúnge iske tolyq qosylmaı otyr. Sóz kóp bolǵanymen, naqty ister áli kúnge mardymsyz.
2012 jyly Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Nazarbaev astanada bolǵan asa iri Halyqaralyq parlamenttik konferensııada «ATOM» jobasyn iske asyrýdy usyndy. Bul aǵylshyn tilindegi «Bizdiń mıssııamyz synaqty toqtatý» (Abolish testing our mission) degen sóz. Onyń maqsaty – Iаdrolyq qarýdy synaýdy búkil álemde jappaı toqtatyp, sońynan ajdahanyń ózin de joıýdy qoldaý. 2018 jyldyń aıaǵyndaǵy málimetke qaraǵanda, qazir ony 100-den artyq memleketten 300 myńnan artyq adam qoldap, qol qoıdy. Tamyzdyń 29-y kúni kúndizgi saǵat 11.05-te álemniń kóptegen elinde ıadrolyq synaqtar qurbandaryn eske alyp, adamdar bir mınýt únsizdik jarııalaıdy. Bul ýaqyttyń ne sebepti alynǵany týraly aıtatyn bolsaq, naq osy ýaqytta saǵattyń tili aǵylshynsha «V» árpin kórsetedi. Al ol «jeńis» (victory) degen sózdiń bas árpi... Demek, bizdiń bastamamyz oryndalady, biz jeńemiz, jarylystar endi bolmaıdy degen sózderdiń sımvoly. Ajdahaǵa qarsy búkil álem bolyp osylaı qarsy turmasa ol adamzatty qaýip-qaterdiń astynda ustaýyn jalǵastyra bermek. Bir ókinishtisi, ıadrolyq qarýǵa qol jetkizip, «kúsheıýdi» oılaıtyn, alysty boljaı almaıtyn saıasatkerler áli de kóp.
