Darııadan qaýip bar ma?

Juma, 25 qańtar 2013 7:11

Qańtardyń qyryq qubylǵan kúninde Saryaǵashta qyzyl sý arnasynan asyp ketti. Ádette kóktemge qaraı aspanǵa atylatyn sýdyń qystyń kózi qyraýda bulaı ábigerge salatynyn kim bilgen?! Aqmeshit atyraby da ońtústiktegi kórshisine qarap eleńdep otyr. Sebep te joq emes. Syrbaz Syrdyń boıyn saǵalaǵannan keıin sekemdenbeýge bolmaıdy. Sondyqtan búgingi sózdi sýdyń arnasyna qaraı arnaǵandy jón sanap, mán-jaıdy bilmek boldyq.

Juma, 25 qańtar 2013 7:11

Qańtardyń qyryq qubylǵan kúninde Saryaǵashta qyzyl sý arnasynan asyp ketti. Ádette kóktemge qaraı aspanǵa atylatyn sýdyń qystyń kózi qyraýda bulaı ábigerge salatynyn kim bilgen?! Aqmeshit atyraby da ońtústiktegi kórshisine qarap eleńdep otyr. Sebep te joq emes. Syrbaz Syrdyń boıyn saǵalaǵannan keıin sekemdenbeýge bolmaıdy. Sondyqtan búgingi sózdi sýdyń arnasyna qaraı arnaǵandy jón sanap, mán-jaıdy bilmek boldyq.

Bir kezdegi Seıhunnyń basym bó­li­gi Qyzylorda oblysynan ótedi. Aı­maqtyń ońtústik-shyǵysynan bastalyp soltústik-batysyna deıin sylańdap aǵyp jatqan darııanyń jalpy uzyndyǵy 1276 shaqyrym. Al darııanyń boıynan  turǵyzylǵan qorǵanys bógetteriniń barlyq kólemi 519,4 shaqyrym. Eger osy derekti aý­dan­darǵa bóler bolsaq, onda: Jańaqorǵanda – 45, Shıelide – 71,6, Syrdarııada – 76,7, Jalaǵashta – 62,0, Qarmaqshyda – 60,4, Qazaly aýdanynda – 115,7 jáne Qyzylorda qalasynda  88 shaqyrym bolyp shyǵady. Al darııa jaǵalaýyna jaqyn aýmaqtaǵy yqtımal sý basý aımaǵy 1,07 myń sharshy shaqyrym eken. Onda oblystyń 51 eldi mekeni oryn tepken. Osy turǵyn-jaılarda 199,175 myń adam ómir súrip jatyr. Sonymen qatar, 10 avtojol, 11 temir jol ýchaskeleri, 10 avtojol jáne 16 temir jol kópiri, 800 shaqyrymǵa sozylǵan elektr qýatyn berý jelileri, 25 shaqyrymdyq baılanys jelisi taǵy bar. Osynyń bári qaýipti aımaqqa jatady. Bıyl qar jyldaǵydan qalyń tústi. Onyń ústine kúnniń raıy da bir sýyp, bir jylyp tur. Keı kezderi mańdaıdan shym-shym ter shyǵatyndaı jylymyq bolady. Al mańdaıdy terletken jylý, muzdy eritpeıtinine kim kepil? Oı osylaı óris alǵanda «apat aıtyp kelmeıdi» deýge bolmaıtyndaı. О́ıtkeni, sý tasysa saldarynyń qandaı bolmaǵyn joǵaryda biz aıtqan sandardan-aq bile berińiz.
«Attyń syry ıesine málim» deıdi qazaq. Sondyqtan oblysta jyl saıyn darııanyń jaǵdaıy jiti nazarda bolady. Mysaly, 2010-2011 jyldardyń qysqy-kóktemgi mezgilinde oblys kólemindegi sý tasqynynyń aldyn alý maqsatynda Syrdarııa ózeniniń qorǵanys bógetteri men gıdrotehnıkalyq qon­dyr­ǵylardyń jaǵdaıyna tekserý jumystary júrgizilgen bolatyn. Tekserýdiń qorytyndysy boıynsha jalpy uzyndyǵy 88,7 shaqyrymdy  qu­raıtyn 60 asa qaýipti ýchaske anyqtaldy. So­laısha, onyń aldyn alý sharalary qolǵa alyndy. Osyǵan oraı, darııa jaǵalaýyn kúsheıtý, jóndeý já­ne qalpyna keltirý jumystaryn júr­gizý úshin 613,815 teńge bólindi. Bul qarjyǵa 63,55 shaqyrymdyq 43 ýchaskede jumystar atqaryldy. Sondaı-aq, 2011 jyly Úkimettiń rezervinen qosymsha 289,146 mıllıon teńge jáne berildi. Oǵan 17 ýchaskede qorǵanys bógetteri, 7 gıdrotehnıkalyq qondyrǵylar jóndeldi. Munan bólek byltyrǵy qańtarda darııa máselesine oraı arnaıy alqa májilisiniń bolǵany este. Onda oblystaǵy birneshe mekemeniń ókilderinen qurylǵan jumys toby seń júrý kezeńinde Syrdarııadan mol sýdy ótkizý qabilettiligin anyqtaǵan, qorǵanys bógetteriniń jaǵdaıyna zertteý jumystary qaraldy. Jumys toby 19 asa qaýipti degen ýchaskelerdi anyqtapty. Másele bar. Onyń aldyn alý kerek. Osy maqsatta oblystyq bıýdjetten 103,0 mıllıon teńge kóleminde qarjy bólinip, jalpy uzyndyǵy 32 shaqyrymdy quraıtyn qorǵanys bógetterin qalpyna keltirý jumystary jasaldy. Budan bólek, oblystyq bıýdjetten bólingen 82,171 mıllıon teńgege darııadaǵy sýdyń dengeıin túsirý maqsatynda ózennen bastaý alyp jatqan kanaldar arqyly bógetterdi jyǵyp, artyq sýdy kólder júıesine jáne oı jerlerge jeteleý jumystary júrgizildi. Aıta keterligi, bul ádis oblys boıynsha birinshi ret qoldanyldy. Kúdiksiz dúnıe bolmaıdy ǵoı. «Bul qalaı?» degen saýaldyń bolǵany anyq. Deı turǵanmen, sý tasqynynyń aldyn alýda osy tásil jaqsy nátıje berdi. Oǵan qosa oblystaǵy kólder júıesin toltyryp alýǵa múmkindik jasaldy. Osynyń arqasynda keıbir eldi mekenderdiń sharýashylyǵyn túzeýge septigin tıgizdi. Máselen, Shıeli aýdanynda uzyndyǵy shamamen 40 shaqyrymǵa jetetin kólder júıesi sýǵa toldy. Sol sebepti kóktiń kóp shyǵyp, sharýalarǵa birshama shyr bitkeni jasyryn emes. Aldaǵy sý tasqyny kezinde de bul ádisti qoldaný kerek.
Munyń bárin nege aıtyp otyrmyz? Osyndaı aýqymdy qarjy men qajyrly jumystyń arqasynda byltyr darııa­dan qaýip bolmady. El-jurt Syrǵa qarap alańdamaı, qamsyz tirshilik keshe berdi. Bul bólingen qarjynyń beker bolmaǵanyn bildirse kerek.
Endi bıylǵy jaǵdaıǵa keleıik. Qolymyzda Qyzylorda oblysynyń jumyldyrý daıyndyǵy, azamat­tyq qor­ǵanys, apattar men dú­leı zilzalalardyń aldyn alýdy jáne joıýdy uıymdastyrý basqarmasynyń derekteri tur. Málimet 17 qańtar kúni jasalǵan. Sol boıynsha sóıleıik. Shardara sý qoımasynan Syrdarııa ózeniniń tómengi aǵysyna sekýndyna 500 tekshe metr sý kólemi jiberilip jatyr eken. Eger byltyrǵymen salystyrar bolsaq, bıyl sýdyń kólemi az. О́tken jyly osy ýaqytta sekýndyna 1000 tekshe metr sý aqqan eken. Al qoımadaǵy jınaqtalǵan sýdyń kólemi byltyr 4149 tekshe shaqyrym bolsa, bıyl 2448 tekshe shaqyrym. Iаkı byltyrǵydan 1701 tekshe shaqyrymǵa az degen sóz. Bul tek Shardara qoımasy boıynsha ǵana. Kóksaraıdaǵy jaǵdaı qandaı deńiz. Aıtaıyq. Kóksaraı sý rettegishinde jınalǵan sý kólemi 1562 tekshe shaqyrym kórinedi. Byltyr bul 1245 tekshe shaqyrym bolǵan. Sonda byltyrǵydan 317 tekshe shaqyrymǵa artyq ekenin baıqaımyz. Degenmen, mamandar budan qaýiptenýdiń qajeti joq ekenin aıtyp otyr. Jeltoqsannyń ortasyna qaraı Syrdarııada to­­­lyqtaı muz qatty. Búginde onyń qa­lyńdyǵy soltústik aýdandarda 50-60 santımetrge, ońtústik aýdandarda 20-30 santımetrge jetip otyr.
«Qys qamyńdy jazda oıla» degendeı, byltyr qarasha aıynda aldaǵy qys pen kóktemde darııaǵa keletin mol sýdy qaýipsiz ótkizýge daıyndyq jumystary qaraldy. Oblystyq ákimdikte. Sol jerde daıyndyq jumystaryn jasaý úshin barlyq aýdandar jáne Qyzylorda qalasynyń ákimderine, jaýapty memlekettik organdarǵa tıisti tapsyrmalar berildi. Osy maqsatta jeti aýdan men qalada aldaǵy sý tasqynyna daıyndyq jumystaryn qamtamasyz etetin arnaıy shtabtar quryldy. Yqtımal sý tasqynyna daıyndyq dengeıin anyqtaý úshin Qyzylorda qalasy men aýdandardyń qarjylaı múm­kindigine jáne materıaldyq-teh­nıkalyq jabdyqtalýyna monıtorıng jasaldy. Barlyq jerde sý tasqynyna qarsy jumystarǵa paıdalanylatyn qaptar, pashyn jáne qarabýra qorlary jasaqtalǵan bolyp shyqty. Qyzylorda oblysy boıynsha Syrdarııa ózeniniń arnasy 68 ýchaskege bólinip, oǵan 115 jaýapty mekemeler bekitilgen. Jaýapty mekemelerde 238 arna­ıy tehnıka, júk tasymaldaýǵa arnalǵan 337 tehnıka bar. Sý tas­qyny qaýpi tóngen jaǵdaıda osy mekemelerden barlyǵy 2548 adam jumysqa shyǵýǵa tas-túıin daıyn otyr. Sondaı-aq, qazirgi ýaqytta qaýipti aımaqtardan sý tasqyny kezeńinde halyqty kóshirýge ar­nalǵan 75 evakýasııalyq jınaqtaý jáne 84 qabyldaý pýnktterin daıyndyqqa keltirý jumystary qolǵa alynyp jatyr. Budan bólek «Qazsýshar» RMK-niń Qyzylorda fılıalymen birlesip Syrdarııa ózenimen keletin mol sýdy kanal­darǵa qabyldaýdyń jobalary da ázirlenip qoıdy.
– Oblysta tótenshe jaǵ­daı­lar­dyń aldyn alý jáne joıý jó­nindegi oblystyq komıssııasy jumys isteıdi. Osy komıssııanyń sheshimine sáıkes quzyrly organdar ókilderinen arnaıy jumys toby qurylyp Syrdarııa ózeni boıyndaǵy qaýipti ýchaskelerge mo­nıtorıng júrgizildi. Zertteý ju­mystarynyń qorytyndysy oblys boıynsha 49 qaýipti ýchaske bar ekenin aıtyp otyr. Osy oraıda, aımaqtaǵy asa qaýipti sanalatyn 23 ýchaskede shuǵyl qalpyna keltirý jumystaryn júrgizý, gıd­­rotehnıkalyq qurylystar qaı­ta rettelip jatyr, – deıdi ob­lys­tyq jumyldyrý daıyndyǵy, aza­­­­­­­­­­mattyq qorǵanys, avarııalar men dúleı zilzalalardyń aldyn alýdy jáne joıýdy uıymdastyrý bas­qarmasynyń bastyǵy Marat Báıimbetov.
Qaýip qashanda bar. Kún jylynyp, toń jibip, kóktemniń sońǵy kúnderine aıaq iliktirgenge deıin beıqam bolýǵa bolmaıdy. «Saqtansań – saqtaımyn» degen ǵoı. Sol sebepti oblysta yqtımal tasqynnyń aldyn alý sharalary júıeli jumys istep jatyr. Al ol óz nátıjesin berýi kerek.
Erjan BAITILES,
«Egemen Qazaqstan».
Qyzylorda oblysy.