Bilim – ǵylym – óndiris

Seısenbi, 12 aqpan 2013 7:35

Osy úsh tireýdiń basyn  biriktirý paryz

Bas-aıaǵy jıyrma bir jyl ýaqyt. Budan jıyrma bir jyl ǵana buryn KSRO derjavasynan enshi alǵan Qazaqstanda gıperınflıasııa qaýlap ósip, jumyssyzdyq shekten shyǵyp, jalaqy, zeınetaqy, járdemaqy degender aılap emes, jyldap keshiktirilip, sonyń saldarynan qalyń buqaranyń áleýmettik turmystyq jaǵdaıy múlde kúı­­­zelisti deńgeıde bolǵanyn umyt­qandaımyz. О́ıtkeni, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti 1996 jyly «keri ke­­­­­­­tý­shilikti» tejep, eldi alǵa ba­sý ar­­­nasyna salyp, 1997 jy­­­ly «Qa­zaqstan-2030» Stra­te­gııa­lyq damý baǵdarlamasyn ja­rııa­la­ǵannan keıin biz damý deńgeıi turaqty elge aınaldyq.

Seısenbi, 12 aqpan 2013 7:35

Osy úsh tireýdiń basyn  biriktirý paryz

Bas-aıaǵy jıyrma bir jyl ýaqyt. Budan jıyrma bir jyl ǵana buryn KSRO derjavasynan enshi alǵan Qazaqstanda gıperınflıasııa qaýlap ósip, jumyssyzdyq shekten shyǵyp, jalaqy, zeınetaqy, járdemaqy degender aılap emes, jyldap keshiktirilip, sonyń saldarynan qalyń buqaranyń áleýmettik turmystyq jaǵdaıy múlde kúı­­­zelisti deńgeıde bolǵanyn umyt­qandaımyz. О́ıtkeni, Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Pre­zıdenti 1996 jyly «keri ke­­­­­­­tý­shilikti» tejep, eldi alǵa ba­sý ar­­­nasyna salyp, 1997 jy­­­ly «Qa­zaqstan-2030» Stra­te­gııa­lyq damý baǵdarlamasyn ja­rııa­la­ǵannan keıin biz damý deńgeıi turaqty elge aınaldyq.

Memleket basshysy Nursultan Nazarbaev ««Qazaqstan-2050» Stra­tegııasy – qalyptasqan mem­­­lekettiń jańa saıası baǵyty» atty halyqqa Joldaýynda órkenıettiń shyńyna jetýdi maqsat etetin jáne onyń joldaryn naqty belgileıtin keshendi baǵdarlama usyndy. Qo­ǵamdyq ómirdiń túrli salasyn qam­tyǵan atalmysh Joldaýda ǵy­lym, bilim jáne jastar máselesi erekshe orynǵa qoıylǵan. Ásirese, «Bilim jáne kásibı mashyq – zamanaýı bilim berý júıesiniń, kadr daıarlaý men qaıta daıarlaýdyń negizgi baǵdary» atty taraýshada Elbasy: «Básekege qabiletti el bolý úshin biz saýattylyǵy jo­ǵary elge aınalýymyz kerek» dep kórsetti. Sondaı-aq, mem­le­kettiń qýattylyǵy elimizdiń ár aımaǵynda turyp jatqan halyqtyń áleýmettik turmysymen ólshenetinin meńzegen Elbasymyz úkimetke óńirlerdi damytý isimen shuǵyldaný kerektigin júktedi.

Memleket basshysy at­qa­rý­shy bılikke ındýs­trııalyq-ın­novasııalyq damý baǵ­dar­la­ma­synyń aýyr júgin aı­­­maqtarǵa tabıǵı jáne demografııalyq múm­­kindigine saı bólýdi tapsyrdy. Endigi kezekte el turǵyndaryn jańa mamandyqtarǵa oqytý memleket esebinen júrgizilip, olardyń jumysqa ornalasyp, jańa aımaqta turaqtanýyna deıingi barlyq máseleni sheshý atqarýshy bılikke júkteldi. Bul da Elbasymyzdyń «Ekonomıkadaǵy jetistikter el turǵyndarynyń ómiri men tur­mysynan kórinis tabýy kerek» degen ustanymyna beriktigin kór­setse kerek.

Nursultan Ábishuly alǵashqy jetistik pen nátıjeni kelesi je­ńister men jetistikterge jetýdiń baspaldaǵy retinde qarastyrady. 1997 jyly «Qazaqstan-2030» Strategııalyq damý baǵdarlamasyn qabyldaǵan kezde de solaı is­te­gen. Mundaı baǵdarlamalar ber­tinde Ońtústik-Shyǵys Azııa­nyń gúldenýin, Qytaıdyń qar­qyn­dy damýyn qamtamasyz etip­ti. So­ǵystan keıingi Batys Eý­ro­panyń qysqa merzimde qaıta damýy «Marshal jospary» dep atalatyn qurlyqtyq baǵdarlamanyń nátıjesi ekenin bilemiz. Endeshe, «Qazaqstan-2030» Strategııalyq damý baǵdarlamasy Tuńǵysh Prezıdentimizdiń alys bolashaqqa barlaǵan ǵylymı kózqarasy, al odan keıingi baǵdarlamalar men ár jyldyq josparlar sol negizgi mejege jetý jolyndaǵy maqsatty sharalar boldy.

Prezıdentimiz óziniń  «Qa­zaq­stan-2030» Strategııalyq damý baǵ­darlamasynyń túpki nátıjesi retinde kórinis tabýǵa tıisti negizgi maq­sat «básekelestikke qa­biletti elý eldiń sapynda bo­lý», «ıntellektýaldy urpaq tárbıelep, ıntellektýaldy ult qalyptastyrý» ekenin bertinde jarııalady. Qarap otyrsaq, eli­mizde múlde jańa, ózi túgil shy­ǵarǵan óniminiń ataýy da jańa kásiporyndar ómirge kelipti. Bir­neshe ondaǵan, tipti júzdegen jańa mamandyqtar ıgerilip jatyr. Osyǵan qarap-aq N.Á.Nazarbaev málimdemesindegi «básekelestikke qabiletti elý eldiń sapynda bo­lý», «ıntellektýaldy urpaq tár­­­bıelep, ıntellektýaldy ult qa­lyptastyrý» degen tirkesterdiń astarynda ne jatqanyn uǵýǵa bolady emes pe? Jańa kásiporyndarda jumys istep jatqan jastarymyz tutastaı óndiristik júıeni, sehtardy bir ǵana kompıýtermen basqaryp otyrady. Burynǵy 100 adam isteıtin jumysty bir ǵana maman atqarady. Jańadan elimizde boı kóterip jatqan zaýyttarda, sehtarda eń kóp degende 300 adam jumys isteıdi.

Biraq olardyń shyǵaratyn ónim kólemi burynǵylar shyǵarǵan ónim kóleminen ári mol, ári sapaly. Dál osy jerden «ıntellektýaldy ult qalyptastyrý» maqsaty júzege asa bastaǵany kórinip tur­ǵan joq pa? Oraıy kelgende aıta ketken jón, «ıntellektýaldy ult qalyptastyrý» isine Elbasymyz erte-aq qamdanǵandaı. Olaı deıtin sebebim, TMD kó­leminde birinshi bolyp bizdiń Qazaqstanda mektepterdi jappaı kompıýterlendirý isi qolǵa alynyp, júzege asyryldy. Bul kúngi mektepterimizdiń basym bóligi ınteraktıvti taq­talardy, ınternetti paıdalanady. Bilim alýǵa osyndaı negiz jasaı otyryp, Tuńǵysh Prezıdentimiz postkeńestik aýmaqta alǵashqy bo­lyp elimizdiń talantty jastaryn shet elderdiń tańdaýly bi­lim ordalarynda oqytyp, otan­dyq oqytýshy professorlar qu­ramynyń bilimderin shet elderde jetildirý jumystaryn júzege asyrdy.

 «Bolashaq» baǵdarlamasy bo­ıyn­sha shet elderde jetkilikti bilim alyp kelgen talantty jastarymyz bul kúnderi memlekettik atqarýshy bıliktiń, ulttyq kompanııalardyń, shet eldik fırmalardyń laýazymdy qyzmetterin laıyqty atqaryp júr. Osy oqý jylynda M.О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan mem­lekettik ýnıversıtetinen «Bo­la­­shaq» baǵdarlamasy boıynsha alty magıstrantymyz shetelde oqý múmkindigine ıe boldy. Olar Reseı, Malaızııa, Ulybrıtanııa elderin tańdap otyr. Eske sala keteıik, egemendiktiń alǵashqy jyl­darynda otandyq óndiriske ınvestısııa quıǵan shet eldik alpaýyt kompanııalar kóptegen mamandardy ózderimen birge ala keletin. Olardyń aıtatyn ýájderi «jergilikti mamandar biliktiligi qanaǵattandyrmaıdy» degenge saıa­tyn. Qazir, mine, El­basymyz sol sheteldikterdi otan­dyq mamandarmen almas­tyrýdy transulttyq ınvestor fır­malardyń basshylyǵyna talap retinde qoıyp júr. Bul ult­tyq ıntellektýaldyq sapanyń joǵarylaı túskenin kórsetetin naqty mysal emes pe?! Orys hal­­qynda «Máskeý bir kúnde sa­lynbaǵan» degen qanatty sóz bar. Endeshe, ulttyń ıntellektýaldyq sapasynyń joǵarylaýy sekildi basty qajettilik pen basty maq­sat ta bir kúnde nemese bir jylda tipti, bir onjyldyqta qol­jet­kiziletin ońaı sharýa emes. Ol birneshe onjyldyqtardy, júzjyldyqtardy, tipti sheksizdikti qajet etetin uǵym. Jaratylystyń sheksiz damýy sekildi ulttyq sapa da damýy jaǵynan sheksiz ýaqytqa ulasatyn bir ıgilikti is. Tek tó­zimdilikpen, túsinistikpen alǵa jyljı berý kerek.

Arabtarda mynadaı maqal bar eken: «Baratyn jerin bilmeıtin adam barlyq jolmen júredi». Muny qazaqtyń qarapaıym tili­men «maqsatsyzdyń beıneti kóp» dep túsinýge bolatyn shyǵar. Osy­­lardy qoryta kelgende, Qa­zaqstan «beınetti kóp kóretin el emes» degim keledi. О́ıtkeni, bizde baratyn jerimiz belgili, naqty maq­satymyz bar. Joldyń alǵashqy bóligin artqa tastaǵan búgingi tańda baǵytymyzdyń durys jáne túzý ekenin, baratyn jerimizge belgilengen merzimde jetetinimizdi bilemiz. Oraıy kelgende aıta keteıin, osy bıik maqsatymyzǵa qol jetkizýge qajettiniń bári eli­mizde bar eken. Máselen, ǵylymı turǵydan joǵary nátıjelerge qol jetkizý úshin birneshe qa­jettilikter bolady. Eń aldymen, ulttyń bilim deńgeıi. Bul ja­ǵynan alǵanda biz álemdik tizimniń joǵarǵy satysynda, dálirek aıtsaq, eki júzden astam memleket engen tizimde alǵashqy jıyrmalyqtyń qatarynda turmyz. Demek, al­ǵashqy qajettiliktiń negizi ózimizde bar.

Dál osy tusta otandyq ǵylym deńgeıi qandaı degen oryndy suraq týady. О́ıtkeni, elimizdiń budan bylaıǵy damýy tek qana ǵylymnyń deńgeıimen ólshenbek. Bul turǵydan alǵanda da elimiz dittegen meje bıiginen kórine alatynyna senim mol. Otandyq hımııa, fızıka, ınjenerııa, bıologııa, mıkrobıologııa, matematıka ǵylymdary álemniń kez kelgen memleketterindegi ǵylymmen ıyq teńestire alady. Bulaı dep batyl aıtatyn sebebim, qazaqtardan kezinde KSRO derjavasynyń strategııalyq baǵdarlamalary bo­ıynsha ǵylymı-zertteý jobalaryna qatysyp, álemde teńdesi joq jańalyqtar ashqan ǵalymdar jáne sol ǵalymdar negizin qala­ǵan keshendi mektepter bar. Otan­dyq ǵylym mektebi qazirdiń ózinde teńdessiz nátıjelerin be­re bas­tady. Máselen, ıadrolyq energııa óndirisi salasyndaǵy je­tistikterimiz osy sózimniń to­lyq dáleli bolady. Sondaı-aq, te­mir jol, kópirler qurylysy salalarynda da otandyq ǵalymdar óndiriske qazirdiń ózinde úlken paıda keltirýde.  Bul topqa otandyq hımııa ǵylymy salasyndaǵy talanttardy da qosýǵa bolady. Elimizdiń hımıkteri dúnıege ákel­gen kóptegen jobalar bul kúnderi el ıgiligine aınalyp jatsa, endi birqatary óndiriske joldama al­ǵan. Qaı jaǵynan alǵanda da bizdiń ǵalymdar otandyq ekonomıkany ozyq tehnologııamen baıytýdyń tiregi bolary sózsiz.

Biz osy ýaqytqa deıin ómirlik qajetti úsh tireýdiń basyn bi­rik­tire almaı júrdik. Bilim – ǵylym – óndiris úshtiginiń basyn qosatyn naqty zań qabyldanyp, bul kúnderi jumys istep jatyr. О́ndiristi damytýshy ǵylymdy ınvestısııalaýdyń halyqaralyq qalyptaǵy júıesi endi bizdiń el ómirine de ene bastady. Buǵan deıin ǵylym «qarajattan shólirkese», ǵalymdar ashqan jańalyqtar óndiriske joldama alýdan ysyrylyp kelse, endi ondaı toqyraý bolmaıtyn boldy. Ǵylymdy ınvestısııalaýdyń birneshe arnasy jumys isteı bastady. Máselen, ǵylymı-zertteýler úshin arnaıy memlekettik maqsatty granttar bólý, memlekettik tapsyrystar bo­ıynsha ǵylymı-zertteý jobalaryn júzege asyrý, ǵylymǵa bólinetin qarjyny ǵalymdardyń óz eksheýlerinen ótkize otyryp bólý, aqyr aıaǵynda jekeniń kapıtalyn ınvestısııa retinde tartý arnalary paıda boldy. Ashylǵan jańalyqtardy óndiriske engizý isi jeńildeı tústi. Qazir úkimet deńgeıinde joǵary ǵylymı-teh­nologııalyq keńes jumys is­teı­di. Bul keńes salalyq ǵylymı keńes­terdiń usynystaryn eksheý­den ótkizedi. Saıyp kelgende, báriniń de múddesi ǵylymdy ınves­tısııalaý, jańalyqty óndiriske kidirissiz engizý jumystaryn jú­ıege túsirgen, jemisti etetin bir jańa arna boldy.

Elbasy N.Á.Nazarbaev «Qa­zaq­stan-2050» Strategııasy – qa­lyp­tasqan memlekettiń jańa saıa­sı baǵyty» atty Joldaýynda: «Básekege qabiletti el bolý úshin biz saýattylyǵy joǵary elge aınalýymyz kerek» dep kórsetedi. Joldaýda ınjenerlik bilim be­rý men zamanaýı tehnıkalyq ma­mandyqtar júıesin damytý, joǵary jáne orta bilim berý sa­lasynda memlekettik-je­ke­men­­shik áriptestigi jelisin qu­rý, kópsatyly oqý granttary júıesin ázirleý, búkil el boıyn­sha ǵylymı-zertteýshilik jáne qoldanbaly bilim berýdiń óńirlik ma­mandyqtardy eskeretin ma­mandandyrylǵan oqý oryndary júıesin qurý, joǵary oqý oryndaryndaǵy oqýdyń ekinshi kýrsynan bastap kásiporyndardaǵy mindetti óndiristik tájirıbeni zańnamalyq turǵyda bekitý má­seleleri sóz bolady.

Elbasy Joldaýynda HHI ǵa­syrdyń on jahandyq syn-qa­teri alǵa tartylyp otyr. Osy syn-qaterlerden ótýdi qam­tı­tyn birneshe jumys baǵytyn anyq­tap kórsetti. Qazaq eliniń endigi aldyna qoıǵan basty maq­saty – 2050 jylǵa qaraı Jal­pyǵa ortaq eńbek qoǵamyn qurý. Elbasy óz Joldaýynda Qazaqstan halqyna osy maqsatqa jetý jolynda sheshilýi tıis jeti birdeı strategııalyq mindet júktedi. Osy mindetterdiń oıdaǵydaı she­­shilýine úles qosý – árbir qa­zaq­standyqtyń qasıetti boryshy.

Elbasy Joldaýynda atap kór­setilgendeı, «Qazaqstan ekonomıkasy – álemdik aýqymda kólemi shaǵyn ekonomıka… El birtutas korporasııa sekildi jumys isteýi tıis…». Osy arada AQSh, Japonııa elderine tán korporatıvti máde­nıet ustanymdaryn zertteý ju­mystaryn qazaqstandyq ýnıversıtetterge júkteýdiń tıimdi áseri bolatyndyǵy sózsiz.

Elbasy alǵa qoıǵan asa bas­ty mindetterdiń biri – «…ulttyq eko­nomıkanyń mamandarǵa degen qazirgi jáne keleshektegi su­ranysyn barynsha óteý…». Osy mindetti oıdaǵydaı sheshý jolynda  birneshe sharalardy iske asyrýǵa bolady. Birinshiden, Qazaqstanda qyzmet istep júr­gen sheteldik já­ne otandyq korporasııalardyń mamandar daıarlaýǵa otandyq ýnıversıtetterge tapsyrystar berýin jáne ony qarjylandyrýyn zańnamalyq turǵydan bekitý ári ondaı korporasııalardy salyq jeńildikterin berý arqyly mem­lekettik qoldaý. Ekinshiden, otan­dyq ýnı­versıtetterdiń ha­lyqaralyq qorlar granttaryn paıdalanýlaryna tolyqtaı er­kindik berý.

Prezıdent bizge Qazaqstannyń bilikti mamandary álemniń árbir túkpirinde suranysqa ıe bolýy qa­jet degen talap qoıǵan bolatyn. Qazirde bizdiń tarapymyz­dan osy baǵytta naqty qadamdar jasalýda. Búgin bilim berý jú­ıesinde oqý úrdisiniń júrgizilý ba­rysyn kompıýtersiz elestetý múmkin emes. Osy baǵytta mýl­tımedıalyq klastarmen, elektrondy jáne qashyqtan oqytýdy qamtamasyz etetin jańa kompıýterlermen jabdyqtalǵan «Ma­hambet» aqparattyq tehnologııa­lar parki óz jumysyn jemisti júrgizýde. Ýnıversıtetimiz qazir­diń ózinde bilim berý júıesin oń­taılandyrýda ınnovasııalyq av­torlyq baǵdarlamalarǵa ıe.

Bilim jáne ǵylym mınıs­trliginiń tapsyrmasymen memle­ketimizdegi joǵary bilim berý jú­ıesiniń aldyna qoıǵan basty mindetter sheteldegi seriktes jo­ǵary oqý oryndarymen tyǵyz qarym-qatynastyń jasalýyna negiz boldy. Bilim berý júıesindegi Bolondyq úrdis talaptary Eýropa memleketteri joǵary oqý oryndarymen tájirıbe bólisýge, bolashaq mamandar daıarlaý isinde sheteldik seriktes joǵary oqý oryndaryn tartýda mol múmkindik bereri sózsiz.

2012 jylǵy Memleket bas­shysynyń Qazaqstan halqyna arnalǵan eki Joldaýyn aımaqta jáne óz ujymymyzda jan-jaq­ty túsindirý barysynda ýnı­versıtetimizdiń tyndyrǵan iste­rine sholý jasalyp, alǵa min­detter belgilendi. Qyrýar isti qolǵa alǵan Elbasymyz árbir mem­lekettik qyzmetkerden óz isine durys qaraýdy talap etetini bar­shaǵa belgili. Bul – bizdiń ujym jumysynyń barysynda este saqtaıtyn eń basty shart. Sodan da bolsa kerek, 80 jyldyq tarıhy bar M. О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan memlekettik ýnı­versıtetiniń oqytýshy, professorlar quramy stýdentterge bilim berýdi zamana talabyna saı júrgizip qana qoımaı, sonymen birge, óz mamandyqtary boıynsha ǵylymı-zertteý jumystaryn qarqyndy damytýda.

Qoryta aıtqanda, búginde Qa­zaqstan memlekettik jáne ulttyq damýdyń jańa sapalyq deńgeıine kóterilip keledi. Bul oraıda barlyq múmkindikter iske qosylýda. Osy arqyly ár qazaqstandyqtyń jeke damýyna da alǵysharttar qalanǵan. Qazir elimizde qolǵa alynǵan ister asa aýqymdy. Tek osynaý aýqymdy iske árqaısymyz óz úlesimizdi molaıta túsý úshin jumyla alsaq bolǵany. Osylaı isteı alsaq, biz baǵyndyrmaıtyn asý joq der edim.

Ashat IMANǴALIEV,

M. О́temisov atyndaǵy Batys Qazaqstan

memlekettik ýnıversıtetiniń rektory,

pedagogıka ǵylymdarynyń doktory.

ORAL.