Uly dala daýylpazy

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:16

Almaty qalasynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýttary men «Jeti jar­ǵy jáne Qojabergen jyraý» halyqaralyq qaıyrymdylyq qorynyń uıymdastyrýymen HVII ǵasyrdyń sońy men HVIII ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaq halqynyń áıgili qaharmany – jyraý, kúıshi, batyr hám qolbasshy Qojabergen Tolybaıulynyń 350 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Qojabergen jyraý – uly dala daýysy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.

Seısenbi, 5 naýryz 2013 7:16

Almaty qalasynda Sh.Ýálıhanov atyndaǵy Tarıh jáne etnologııa, M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýttary men «Jeti jar­ǵy jáne Qojabergen jyraý» halyqaralyq qaıyrymdylyq qorynyń uıymdastyrýymen HVII ǵasyrdyń sońy men HVIII ǵasyrdyń birinshi jartysyndaǵy qazaq halqynyń áıgili qaharmany – jyraý, kúıshi, batyr hám qolbasshy Qojabergen Tolybaıulynyń 350 jyldyq mereıtoıyna arnalǵan «Qojabergen jyraý – uly dala daýysy» atty respýblıkalyq ǵylymı-tájirıbelik konferensııa ótti.

Osy oraıda, Úkimet qaýlysymen ulttyq mádenıet pen ǵylymnyń asa kórnekti ókilderiniń biri retinde 2012-2014 jyldardaǵy respýb­lıkalyq deńgeıde atalyp ótiletin mereıtoılar men tarıhı datalar tizimine esimi engizilgen Qojabergen Tolybaıuly kim degen saýaldy taǵy bir saralap kórsek deımin.
Qazaq handyǵynyń qurylýy men onyń derbes memleket retinde alysqa aıbar, jaqynǵa sus bolyp qalyptasýyna ólsheýsiz zor úles qosqan danagóı bıleýshiler men bahadúr oǵylandar, abyz bı-sheshender men kóregen kósemderdiń qatarynda Qojabergen Tolybaıuly da bar. Ol qazaq eliniń alǵashqy zańdyq qujattarynyń biri «Jeti jarǵyny» júıelegen Áz Táýkeniń úzeńgiles joldasy, kók súńgini kóldeneń ustap elge pana bolǵan Bógenbaı batyrdyń ustazy, Alashtyń aqylmany, qazaqtyń qara qyldy qaq jarǵan ádil bıleýshisi Han Abylaıdyń zamandasy jáne keńesshisi bolǵan tarıhı tulǵa.
Bir boıyna san túrli qasıet tunǵan Qojabergen Tolybaıuly – aqyn, batyr, jyraý, qolbasshy jáne memleket qaıratkeri. Sońynda óshpes ónege, mol mura qaldyryp, eldikti jyrlaǵan ol Edil óńiri túrkileriniń, Batys jáne Shyǵys Sibir jurtynyń, árisi Eýrazııa, berisi Orta Azııa halyqtarynyń mádenı jáne rýhanı birligi jolynda ataly istiń basynda júrgen dala perzenti, adamzatty beıbit te berekeli ómirge shaqyrýshy hám izgilikti úndeýshi halyq úni.
Qojabergen Tolybaıulynyń shyǵarma­shy­lyǵy kezinde az zerttelip, tereń zer­delenbegeni jasyryn emes. Eger el bolyp esimizdi jımasaq, tekti babalar jan dú­nıesimen ańsaǵan táýelsizdikke qol jetkizbesek, bálkim, bul babamyz da sanadan óship, kóńilden kósher me edi?! Táý­be! Ulanǵaıyr jerdi amanattap, uly isterdi atqaryp ketken batyr, bı, sheshen, qaıratker babalarymyzdyń ónegesi men óreli isi, qıly zamanda qııanat kórgen árbir tynys-tirshiligi tııanaqty zerttelip keledi.
Qazaqtyń abyz aqyny, oıshyl ǵalymy Máshhúr Júsip Kópeev kezinde óziniń «Danyshpan» dep atalatyn das­tanynda Qojabergen Tolybaıulynyń atyn alǵash ret Alash balasyna tanys qylyp, uly jyraý týraly qundy derekti úzilgen jipti jalǵaǵandaı etip keıingi oıly urpaqqa tabystap ketti. Odan keıin halyq aǵartýshysy, qazaqtyń taǵy bir dana uly Ybyraı Altynsarın Qojabergen Tolybaıulynyń keıbir óleń tolǵaýlary men áıgili «Elim-aı» dastanynyń úzindisin jınaqtap, 1879 jyly Orynborda jaryq kórgen «Qazaq hrıstomatııasyna» engizdi. Ult úshin uly soqpaqqa túsken Qojabergen jyraý týraly ár zamanda ózindik ún qosqan qazaqtyń dýaly aýyz daýylpazdary jaıly derekter de tabyla bastady. Máselen, óz dáýiriniń dúldúli bolyp, óz zamanyna ún qosqan Dástem sal Qarabasuly (1677-1752), Jankisi jyraý Kóshenuly (1734-1817), Bahram Shaqshaquly (1779-1826) sekildi tarıhı tulǵalardyń Qojabergen jyraý týraly ornyqty oı aıtyp, onyń shyǵarmashylyǵyn tilge tıek etkendigi belgili boldy. HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysy men HH ǵasyrdyń basynda Sháńgereı Bókeev (1847-1920), Sultanmahmut Toraıǵyrov (1889-1921) sııaqty kózi ashyq, kókiregi oıaý uldardyń uly jyraý týraly zertteý isimen shuǵyldanǵanyn anyqtadyq. Odan beride Ermuhan Bekmuhanov, Álkeı Marǵulan, Aqaı Núsipbekov, Baýyrjan Momyshuly óz kezeginde Qojabergen jyraý týraly ózderi qanyq málimetterdi jazyp qaldyrǵan.
Búgingi kúnniń beldi de bedeldi ǵalymdary da Qojabergen Tolybaıuly týraly talmaı zerttep, tarıhtyń qoınaýynda qalyp bara jatqan tyń derektermen Qojabergentaný ǵylymyn tolyqtyryp keledi. Jyraýdyń jan-dúnıesi men ol ómir súrgen zamannyń sıpatyn aıqyndap, búginge deıin qolǵa túsken derekterdi shyp-shyrǵasyn shashaý shyǵarmaı óz baıandamasyna engizgen kórnekti ǵalym Manash Qozybaev desek, áste qatelespeımiz. Ol kisiniń 2000 jyly QR Ulttyq ǵylym akademııasynyń uıymdastyrýymen Qyzyljar topyraǵynda ótken «Qojabergen jyraý Tolybaı synshyulynyń Otan tarıhy men qazaq poezııasynda alatyn orny» atty ǵylymı-teorııalyq konferensııada jasaǵan baıandamasy qyrtysy qalyń kóp derekten syr shertedi. Manash Qabashuly óziniń qundy derekterge toly baıandamasynda «Qazaq mádenıetiniń iri qaıratkerleri Y.Altynsarın, Segiz seri, M.J.Kópeev, S.Toraıǵyrov, Sh.Bókeev, S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, Ǵ.Músirepov, B.Maılın, I.Omarov, M.Joldybaevtardy qyzyqtyrǵan Qojabergen Tolybaıulynyń murasyn ıgerý – zaman talaby» dep oryndy nusqaıdy.
Qojabergen babamyzdan qalǵan rýhanı muranyń sheksiz ekendiginde daý joq. Qazaq halqynyń qabyrǵasy qaıysqan zamanda muńyn tarqatqan «Elim-aı» áni bir tóbe, «Kúldirmamaı», «Qoılybaı kóregen», «Qarasary Balta kereı», «Soqyr abyz», «Baba til» dastandary, «Aqsaýyt», «Ǵasyrjas», «Dúnıe», «Jigittik» sııaqty tolǵaýlary men «Qarǵys atqan qalmaq-aı», «Shońǵal, shońǵal, shońǵal tas», «Sylań Syr», «Balqan, Balqan, Balqan taý», «Qazaq pen noǵaıdyń qoshtasýy» sekildi óleńderi, «Dabyl», «Ańyraqaı», «Bozaıǵyr», «Kúldirmamaı», «Shubyryndy», «Sulama» kúıleri, osynyń bári qatpar-qatpar tarıhtyń qoınaýynan qundy derekti sýyryp alýǵa suranyp turǵan qazyna. Onyń syrtynda jeti bólimnen, 3683 shýmaq, 14 732 joldan turatyn «Elim-aı» dastany birneshe urpaqtyń ǵalymdary túgese almaı ketken qundy jádiger, beti ashylǵan qazynaly qoıma. Osynyń bári kesheden búginge jalǵasyp kele jatqan tarıh, tereńdegen saıyn qazaqtyń tektiligin pash etetin zertteý.
Endi sózimizdiń basynda aıtyp ketken Ǵylym ordasynda ótken Qojabergen babamyzǵa arnalǵan ǵylymı-tájirıbelik konferensııa týraly, oǵan qatysqan ǵalymdar men qozǵalǵan taqyryp, eskerilgen usynystar jóninde aıta keteıik.
Atalmysh konferensııada qozǵalǵan áńgimege qazaq halqynyń birtýar uly, belgili tarıhı tulǵa jáne jaýgershilik kezeńiniń ókili, óziniń aqyndyq shyǵarma­shylyǵymen kóshpeli qoǵamnyń áleýmet­tik ıdeologııasyn qurýǵa yqpal etken Qojabergen Tolybaıulynyń ómiri men qyzmeti arqaý boldy. Ǵylymı jıynda Qazaqstan Respýblıkasy Ulttyq ǵy­lym akademııasynyń akademıgi Serik Qırabaev, tarıh ǵylymdarynyń doktory, general Abaı Tasbolatov «Daýylpaz baba – Qojabergen», tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Hankeldi Ábjanov «Qojabergen jyraý jáne tarıhı tanym», Ál-Farabı atyndaǵy Qazaq ult­tyq ýnıversıtetiniń rektory, tehnıka ǵylymdarynyń doktory, professor Ǵalymqaıyr Mutanov «Ulttyq rýh urangeri Qojabergen jyraý», fılosofııa ǵylymdarynyń doktory, professor Amangeldi Aıtaly «Elim-aı» dastany – ulttyq ıdeıanyń máńgilik arqaýy», professor О́mirzaq Aıtbaı «Baba tili týraly tolǵanys», Qazaqstannyń halyq jazýshysy Qabdesh Jumadilov, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Amanjol Kúzembaı, zań ǵylymdarynyń doktory, professor, QR UǴA akademıgi Sultan Sartaev «Qojabergen jyraý jáne onyń quqyqtyq kózqarasy», áskerı ǵylymdardyń doktory, esimi elimizge jaqsy tanys Qarýly Kúshter ardageri Kım Serikbaev, QR eńbek sińirgen qaıratkeri, zań ǵylymdarynyń doktory Beket Turǵaraev «Qojabergen jyraýdy ulyqtaý – urpaqtyń paryzy» atty baıandamalar jasap, tarıhı tulǵanyń kelbetin asha túsetin derekterdi ortaǵa saldy.
Konferensııada sóz alǵan belgili memleket jáne qoǵam qaıratkeri, zań ǵy­lymdarynyń kandıdaty Sabyr Qasymov el táýelsizdigimen birge túrkitildes ha­lyqtardyń birligine, qundylyqtarynyń saqtalyp, baıýyna qyzmet etken Qoja­bergen dáýiri bastaldy degen oıdy dáıek­tedi.
Budan ózge tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor Baqyt Ejenhanuly «Sın patshalyq qytaı-mánjý jazbalaryndaǵy Qojabergen», fılologııa ǵylymdarynyń kandıdaty Aqedil Toıjanuly «Qojaber­gen Tolybaıulynyń jańadan tabylǵan muralary jóninde», fılologııa ǵylym­dary­nyń kandıdaty, dosent Aqjigit Áli­bekuly «Qojabergen Tolybaıuly: tarıhı shyndyq, kórkemdik sheshim, ǵylymı saraptama», Pekındegi Ortalyq Ulttar Ýnıversıtetiniń oqytýshysy Nurbaqan Qalelhanuly «Ǵundardyń «Iаnjı jyry» jáne Qojabergen jyraý», ál-Farabı atyndaǵy QazUÝ magıstranty Djabarhıl Hoshal «Kojabergen jyraý ı Hoshalhan Hatak: tema ıdentıchnostı v poezıı Vostoka, 17-18 v.v.» atty aǵylshyn tilindegi zertteýlerin kópshilik nazaryna usyndy. Taqyrypty talqylaýǵa elýge tarta ǵalymdar men qoǵam qaıratkerleri qatysqan jıynnyń keıbir baıandamalary men ǵylymı zertteýlerin ǵana atap otyrmyz. Nıetimiz – el ishinde eleýsiz qalǵan esti sóz, qundy derek bolsa osy taqyryptar qozǵaý salyp, baǵyt silter degenimiz.
Ǵylymı-tájirıbelik konferensııa aıasynda jońǵar shapqynshylyǵyna qarsy qazaq halqynyń ult-azattyq kú­resi, HVIII ǵasyrdaǵy jekelegen ta­rıhı tulǵalardyń qyzmeti, halyq aýyz ádebıetindegi ulttyq qaharman ba­tyrlardyń beınesi men sol kezeńde ótken saıası úderisterdi qamtıtyn saýaldar keńinen talqylandy. Konferensııada qamtylǵan zertteý taqyryptardyń ártúrli qyrlaryn zerdeleı otyryp qatysýshylar Qazaqstannyń jańa zaman tarıhyndaǵy batyr, qolbasshy, jyraý Qojabergen Tolybaıulynyń róli men ornyn odan ári baǵamdaý, jyraýdyń aqyndyq shyǵarmashylyǵy men qyzmetin tolyq ári keńinen sýretteıtin tarıhı derekterdi izdeý jáne anyqtaý, el tarıhynda ártúrli sebeptermen tıisti dárejede kórinis tappaı jatqan halyqtyq jyraýlardyń qyzmeti men shyǵarmashylyǵyn, ómiri men zamandastary týraly keshendi zertteý isin uıymdastyrý, qazaq dalasyndaǵy qoǵamdyq damýǵa úlken yqpal etken kórnekti tarıhı tulǵalardy máńgi este saqtaý, olardyń ıdeıalaryn ózekti etý, rýhanı jáne materıaldyq muralaryn zertteý, otandyq jáne sheteldik qoǵam­dastyqtardyń nazaryn aýdartý, zertteýshilerge qoljetimdi qujattyq jáne beıneleý derekterdiń keńeıýine yqpal etip, tarıhı taqyrypqa sáıkes ǵylymı jáne ǵylymı-kópshilik jumystardy jarııalaý, Qojabergen Tolybaıulynyń esimin máńgi este qaldyrý maqsatynda Petropavldaǵy áskerı ýchılısheni onyń atymen ataý, batyr babaǵa Astana qalasynda eskertkish ornatý, artyna qaldyrǵan mol murasyn jınaqtap, kitaptar shyǵarý sekildi máni zor máselelerdi qamtıtyn qarar qabyldady.
Bir taıpa eldiń baǵyna bitetin qasıet­terdi bir basyna qondyrǵan Qojabergen Tolybaıuly týraly zertteý isi áli de jalǵasa bereri haq. Ol týraly tolymdy zertteý maqalalar otandyq baspasóz betterinde óz oqyrmandaryna jol tabatyn bolady. Qoldaǵy derekter men júrgizilip otyrǵan izdenisterge qarap biz Qojabergentanýdyń ǵylym sanatynda bir saty joǵarylaǵanyn, asa mańyzdy qadam jasap, halyqqa etene jaqyndaǵanyna kýá boldyq. Sóz sońynda mysqaldap jınaǵan mańyzdy málimetterdi ǵylymnyń sóresinde qaldyrmaı, jas urpaqty tárbıeleý quraly retinde qoldanysqa engizý mindetiniń turǵanyn da eskergen jón dep esepteımiz.
Qanat ESKENDIR,
«Egemen Qazaqstan».
ALMATY.