Táýelsizdik generaly

Bir otbasynyń jalǵyz uly! Sát dep azan shaqy­ry­lyp atynyń qoıylýy tegin emes. Shý boıynan Almaty túbine, ıaǵnı Jambyl aýdanynyń Fab­rıch­nyı eldimekenine qonys aýdarǵan Besimbaı jubaıy­men qasıetti ólkeni panalaıdy. О́ıtkeni ótken ǵa­syrdyń 20-jyldary kámpeske bastalar aldyn­da aýqatty Toqpaqbaı urpaǵy dep ıtjekkenge aı­dalý qaýpi týady. Sondyqtan da bas saýǵalap, Besim­baı týǵan inisi Dosymbaıdy alyp, Qarǵalyǵa kelip tu­rady. Osy jerde, 1939 jyly 6 qyrkúıekte mań­daıy torsyqtaı ul dúnıege keledi. Dúnıege shyryl­dap kelgen jas sábıge at qoıý kerek. Mundaıda ha­lyqqa tanymal, aty shyqqan adamdardyń esimi irikte­ledi. Al qut qonǵan Qarǵalyda uly júzdiń dýlat rýy, ja­nys tarmaǵynan shyqqan Sát bolystyń esimi zor qur­metke ıe edi.

«Qaı eldiń sýyn ishseń, sol eldiń aryn arla» degen. Besimbaı:

– Jas náresteniń esimin Sát qoıamyn. О́mir joly sátti bolsyn! Sát bolys­taı halqynyń uly bolsyn, – dep azan shaqyrdy. Osylaı áý bastan yrymdap qoıylǵan at Sát Toqpaqbaevty ómir synynan aman-esen alyp kele jatyr. 

Áke tilegi

Sát Besimbaıuly Máskeýde qyzmet istep júr­gen­de úıli-barandy bolyp, eki bala súıip úlgergen edi. Ákesiniń syrqattanyp, qınalyp jatqanyn estigende Almatyǵa ushyp keledi. Bul áke men bala­nyń sońǵy kezdesýi de, qoshtasýy da edi. Sol sát­terdi uǵyný, túısiný úshin myna bir oqıǵany júrek eleginen ótkizelik:

– Áı, Sát, o dúnıede ómir bar ekenin bilesiń. Eger o dúnıe jaman bolsa, sol adamdardyń eń bolmasa bireýi qaıtyp kelmes pe edi. Sen meniń jalǵyz ulym maǵan sol ómirdi qımaı, sorańdy aǵyzyp, jylap otyrǵanyń mynaý. Sát ne kúlerin, ne jylaryn bilmedi. ...Áke júregi toqtar sońǵy saǵatta da Sát balasyna ómir zańy beriktikti talap etetinin uǵyndyrýǵa tyrysty. Borkemik adamnyń ómirde de joly bolmaıdy. Syn saǵatta áke amanatyn Sát Toqpaqbaev osylaı júregine toqyǵan edi.

Áke tilegin arqalaǵan Sát Toqpaqbaev Táýelsiz­dik týyn kótergen Elbasy, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaevtyń senimdi serigi boldy.

Ana júregi

Qazaq Qudaıdan balany ne úshin tileıdi? Iá, ne úshin?! Asyrap-baǵý úshin emes. Ult azamaty bolyp, urpaq jalǵastyrý úshin tilese kerek.

...Maǵrıpa Jaqypqyzy – Sát Besimbaıulynyń asyl anasy. Ol aýqatty kisiniń qyzy edi. О́ıtkeni Ja­qań jurt syılaıtyn, sózine uıytatyn, bireýdiń ala jibin attamaıtyn molda bolatyn. Medeý shat­qaly janynda turdy. Biraq keńestik júıe oǵan mol­dalyq istetpeıtin. О́lim-jitim, ata-babaǵa quran baǵyshtaý qajet bolsa túnde, ne tań alageýimde baryp atqaryp qaıtatyn. Al negizgi jumysy – ustaz­dyq. Ol matematıka páninen sabaq beretin.

Maǵrıpa ana retinde baqytty edi. Al áje atan­ǵan soń tipti baqytqa ke­neldi. «Anam aýzyn ashsa, júregi kó­rinetin aqkóńil, júrgen jerine gúl biti­retin asa meıirimdi, janary jyly, das­tarqanǵa qoly óte berekeli jan bolatyn, jaryqtyq», dep eske alady Sákeń anasyn.

Asyl ana 1985 jyly dúnıe saldy. Áke balaǵa synshy bolsa, ana balaǵa qamqorshy. Jaqynda ǵana Sát Besimbaıuly Almatyda ata-babasyna, áke-she­she­sine arnap Quran oqytty. Ortasynda boldyq, qol jaıdyq. О́zi de seksenge kelgen Sekeńdi jelep-jebep júrgen áke tilegi, ana júregi. «Qudaıdan balany adam ne úshin suraıdy» degen saýaldyń jaýaby osy.

Jeltoqsan jeli

1986 jyl! Jeltoqsan yzǵary. Sol kezde kim qaıda boldy? Men Keńes Oda­­ǵy Memlekettik qaýip­sizdik komı­teti tóraǵasynyń birinshi orynbasary, general-polkovnık Bobkovtyń este­lik kitabymen tanyspyn. Ol boıynsha jastardyń jeltoqsan kóteri­lisin jan­shý operasııasy tolyq Máskeý she­neýnikteriniń jetekshiligimen jáne uıym­­dastyrýymen júrgizilgendigi aıty­lady. Degenmen, sol kezde «kim qaıda boldy, kim ne istedi?» degen saýal áli kúnge qoǵamdy mazalaıdy. Jaýaby joq suraqtar mol. Osyǵan oraı reti kelgende Sát Besimbaıulymen sóıleskenim bar edi.

– Sáke, siz jeltoqsan kóterilisi bol­ǵan kezde qaıda boldyńyz, qandaı qyz­met atqardyńyz?

– Jaraly kúnderdiń jarasyn tyr­nadyń... Men ol kezde Almaty qalasy jáne Almaty oblysy bo­ıynsha Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik komıteti basqarmasy bastyǵynyń orynbasary edim.

Bobkovtyń aıtqany ras. Máskeýlik Memlekettik qaýipsizdik qurylymdar jergilikti uıymdarǵa senbedi. Bizge de. Ol aýyr kúnder áli kúnge uıqym­nan shoshytyp oıatady. О́zimizdiń respýblıkamyzda óz azamattarymyzdy qorǵaı almadyq. Al qyz-jigitterdiń talaby oryndy edi. Sondyqtan da olardy «basbuzarlar», «nashaqorlar» dep aıyptaý shyndyqqa múldem janaspaıdy. Bizdi kabınetten shyǵarmaı ustady. «Qaınaıdy qanyń, ashıdy janyń» dep, kúızelistiń kúıigine kúıdik.

– Sát Besimbaıuly! Siz qazaq ult­shyl­dyǵy dep búkil ultqa senimsizdik tanytqan KOKP Ortalyq ko­mıtetiniń aty­shýly qaýlysyna qatysyńyz bar ma? Muny surap otyrǵanym, depýtat bolyp júrgen kezi­mizde Anglııada bol­dyq. Bir keshti Keńes Oda­ǵy­nyń sońǵy prezıdenti M.Gorbachevpen birge ótkizdik. Son­da Gorbachevqa da osy suraqty qoıǵan edim. Ol «Muny daıyndap usynǵan Qazaq­stannyń óz bas­shy­lary» dep edi. Osyǵan siz anyqtama bere alasyz ba?

– Joq, inim. M.Gorbachev aıtsa bil­geni de. Biraq ol qaýlyny daıyndaýǵa bizdiń qatysymyz bolǵan joq. «Iá», «joq» dep te aıta almaımyn. Múmkin, Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Ko­mı­tetiniń ıdeo­logııa bólimi men Mem­le­kettik Qaýipsizdik Komı­teti apparaty tarapynan daıyndalǵan shy­ǵar. Oǵan qala men oblys qyzmetkerleri qatys­tyryl­maı­dy. Bul – shyndyq.

– Jeltoqsan «kóterilisi» sol kezde «oqıǵa» dep aıdar taǵylǵan jastar ereýili Almatyda ótti. Sonda Almaty qalasy boıynsha memlekettik qaýipsizdik komıteti istiń aq-qarasyn tekserýden múldem shettetilgen be?

– Joq, men saıası sheshimder týraly aıtyp turmyn. Bir oqıǵa eske túsip otyr. Umytpasam, jeltoqsannyń 21-23-i aralyǵynda tańerteńgisin telefonym bezekteı jóneldi. Qazaq KSR Memlekettik qaýipsizdik komıte­tiniń tóraǵasy, general-leıtenant V.Mıroshnık eken. Birden dúrse qoıa berdi. «Keshe Almatyda medısına ınstıtýtynda jınalys ótipti. Sol májiliste professor Kamal Ormantaev alańǵa shyqqan jastardy qorǵap sóılepti. Taǵy da alańǵa shyǵýǵa úgittegen kó­rinedi. Sender nege bil­megen bolyp, buǵyp otyrsyńdar», dep jer tep­ki­lep, máseleniń anyq-qanyǵyn bilýge buıryq berdi. Buıryqtyń aty – buıryq. Arnaıy adam jiberip, máseleniń anyq-qanyǵyn bilýdi tapsyrdym. Bir professor, eki ǵylym kandıdaty ózderimen qyz­met­tes bolǵan Kamal Ormantaevty jamandap, ony «ultshyl», «jastardy arandatýǵa umtyldy» dep jaýap beripti. Ne isteý kerek? Medısına ınstıtýtyna basqa qyzmetkerdi tekserýge jiberdim. Ári ataq­ty professordy múmkindiginshe kúıelemeıtin jol izde degendeı meńzeý jasadym. Keshke taǵy da ol adam 4 professordan jazbasha túsinikteme alyp keldi. Osy eki ortada V.Mıroshnık «nege sozba­laq­tatyp jatyrsyńdar» dep tepsine taǵy da telefon shaldy. Sońǵy tórt professordyń jazbalaryn qarap shyqtym. Olardyń ekeýi «Alyp bara jatqan dáneńe joq. Kamal aǵamyz jastardyń keleshegi tý­ra­ly tebirenip sóılegeni ras. Biraq bılikke qar­sy kóterileıik, kóshege shyǵaıyq degen sózin esti­ge­ni­miz joq», dep jazyp beripti. Jınalystyń hattamasy da ońtaıly eken. «Onda aýyldan kelgen jas­tar orys tiline shorqaq, Almaty el astanasy, tek ońtústiktiń balalary oqıdy degen jalǵan. Árıne, jaqyn oblystardyń balalary Almatyǵa kópteý keledi. Basqa óńirlerde 5 medısına ınstıtýty bar. Shákirtterdi jer-jerge bólip, alalaýdy doǵaraıyq. Jaqsy maman daıyndap, bilgenimizdi úıreteıik» degen eken.

Osy qujattardy alyp V.Mırosh­nıkke aparyp berdim. Kóńilinen shyq­paǵanyn sezip turmyn. «Bara beri­ńiz, qazaqtar bir-birińe shań jýyt­paısyńdar», dep qoshtaspady da. Bir jylda 1056 aqparat ke­lip tústi. Bar­lyǵyna da «ultshyldyq joq» dep burysh­tama soǵyp, tergeý amaldary júrgizilgen joq.

– Jeltoqsan kóterilisi sizdiń taǵ­dyryńyzǵa qalaı áser etti? О́stińiz be, bolmasa «óshtińiz be?» Tikeleı suraǵyma naqty jaýap bere alasyz ba?

– Máseleniń ishek-qarnyn aqtarmaı-aq qoıaıyn. Jeltoqsannan keıin V.Mı­roshnıktiń qaharyna iliktim. О́sirgen bolyp tómengi deńgeıdegi basqar­ma­ǵa basshy etip jibermekshi boldy. Kelis­pedim. Otba­sylyq jaǵdaıym bar ári anamnyń jasy ulǵaı­ǵan. Ol kisini tastap kete al­maıtynymdy aıt­tym. Ártúrli tá­ji­kelesýmen úsh-tórt aı ótti. Bir kúni bastyǵym Bolat Ábdirahmanuly Baekenov sha­qyryp alyp:

– Sen zeınetke ketesiń, – dedi.

– Zańsyz ǵoı. Maǵan keminde eki aı ýaqyt kerek. Ke­ńes Odaǵy Memle­kettik qaýipsizdik keńesiniń kelisimi qajet.

Bolat Ábdirahmanuly sálden keıin shynyn aıtty:

– ...Men ne aıtaıyn. Adam retinde, meniń orynbasarym retinde, tótenshe ókil retinde siz meniń kóńilimnen shyǵa­syz. Qyzmetke berilip kirisesiz. Amalym bolmaı tur, – dedi.

V.Mıroshnıktiń qabyldaýyna ja­zyldym. Keshki 8-de qabyldady. Qa­synda B.Baekenov otyr eken. Men óz ýájimdi aıtyp, zeınetke «ketirýdiń» sebebin suradym. Ári KSR Joǵarǵy Keńesiniń apparatynda birinshi bólim bar ekenin, ol jer bos eken, soǵan aýy­sý úshin aryz bergenimdi aıttym. V.Mı­roshnık basyn shaıqady.

– Sen báribir jumystan ketesiń, – dedi. Bul meniń shymbaıyma batty.

– Vıdımo ıa v fızıologıcheskom plane otlıchaıýs ot teh lıýdeı, kotorye pe­revodıatsıa ız zapadnoı chas­tı SSSR. Eto glavnaıa prıchına... tak na pensııý ne ot­pravlıaıýt. Razve eto partıınyı podhod, – dedim.

Bul sóz V.Mıroshnıkke oqtaı qa­daldy. Basshy kadr­lardy Qazaqstan­nan tys jerlerden ákelý pro­sesi bastalǵan-dy. Ol sodan seskendi ǵoı deı­min. Kenet pikirin ózgertip maqtaı jóneldi. Jáne óz qyzmetimde qala beretinimdi aıtty. Keıin B.Bae­kenov Qazaqstan Memlekettik qaýipsizdik komı­te­ti­niń tóraǵasy bolyp keldi de, men Almaty qalasy jáne Almaty oblysy boıynsha Memlekettik qaýip­siz­dik basqarmasynyń bastyǵy bolyp ta­ǵaıyndaldym.

Táýelsizdik týy jelbireıtin kún alys emes edi...

Tosyn taǵaıyndaý

Zaman, qoǵam ózgerip, bılik basyna N.Nazarbaev kelgen. Sát Besimbaıuly kúndelikti jumys bary­symen jedel aqparattardy qarastyryp otyr­ǵan. Sosyn kollegııa ýaqytynda Memlekettik qaýip­sizdik komıtetine keldi. Oıynda eshteńe joq. Bári­men amandasyp ornyna otyrdy.

– Sát Besimbaıuly, sizdi quttyqtaýǵa ruqsat etińiz, – dedi B.Baekenov.

Kollegııa músheleri de, Sát Besim­baıuly da ań-tań.

– Siz Memlekettik qaýipsizdik komı­teti tóraǵasynyń orynbasary bolyp taǵaıyndaldyńyz! Mine, Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sheshimi, – dep B.Baekenov buıryqty kórsetti. Jaı orynbasar emes, birinshi orynbasar.

Ádette, taǵaıyndaý aldynda adamdy shaqyryp pikirlesedi. Al myna taǵaıyndaý rásimi bólek. «Barasyń ba, kelisesiń be?» degen suraq ta joq.

Odan keıin N.Nazarbaev Qazaqstan táýelsizdigin jarııalady. Memlekettik qaýipsizdik komıteti Ulttyq qaýipsizdik qyzmeti bolyp qaıta quryldy. Jańa ereje daıyndaldy. Ulttyq qaýipsizdik komıteti qurylysyna reforma júr­gi­zilip, onyń qyzmeti Ata Zańǵa sáıkes­tendirildi. Sát Besimbaıuly «Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń agentýralyq operatıvtik jumysynyń oryndalý nusqaýlyǵyn» jasady. Bul nusqaýlyq kúni búginge deıin óz kúshin joıǵan joq.

Jumysqa ábden pisip, reformalar ornyqqan kezde Sát Toqpaqbaev Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Jańa kadrlar daıarlaý qajet boldy. Sondyqtan da qaýipsizdik komıtetiniń Akademııasy quryldy. Táýelsizdiktiń áli býyny bekimegen kez. Ony qorǵaý basty mindet boldy. Soǵan saı kadrlar daıarlanyp, az jyldar ishinde Ulttyq qaýipsizdik komıteti aıaǵynan nyq turdy. Memleket múddesin, ulttyq qaýipsizdikti qorǵaý syndy máseleler syn saǵatta irgeli uıym­nyń jumysyna abyroı ákeldi.

Osylaı Ulttyq qaýipsizdik komıteti ornyqty jumys istegen shaqta Elbasy, Qazaqstannyń Tuń­ǵysh Prezıdenti N.Á.Nazarbaev Prezıdenttiń Kúzet qyzmetin qurý mindetin júktedi. Osylaısha Eýropa men Batystyń táji­rıbesin ekshep, saraptap, Prezıdenttiń Kúzet qyzmetiniń arhıtektonıkasyn jasap, ony jolǵa qoıady.

Gvardııa qolbasshysy

Keıipkerimniń qyzmetin, refor­ma­torlyq tulǵasyn ashý úshin jýrnalıstik ádispen suraq-jaýap alýǵa tyrystym.

– Sát Besimbaıuly, siz Prezıdenttiń Kúzet qyzmetin basqaryp qana qoımaı, jańa qurylym «Ulan» gvardııasynyń da qolbasshysy bolǵan joqsyz ba?

– Iá, 1992 jyly 16 naýryzda Prezıdenttiń Jarlyǵymen «Ulan» áskerı jasaǵy quryldy. Alǵash­qy kezde eki qyzmetti qatar alyp júrýge týra keldi. Prezıdenttiń Kúzet qyzmeti ornyqqan soń 1997 jyly tolyqtaı Gvardııa qolbasshysy degen laýazym­dy ıelendim. Ulttyq gvardııa TMD elderinde birinshi bolyp Qazaqstanda quryl­dy. Kóptegen sheteldik tájirı­be jınaqtaldy. Gvar­dııanyń jalpy erejesin ózim jazdym. Ulannyń kıimi, qarý-jaraǵy bólek bolýǵa tıis. Sar­baz­dardyń boıy, dene-bitimine deıin eskerildi. О́ıtkeni sheteldik resmı delegasııalar basshylary, prezıdentter, korolder kelgende oıqy-shoı­qy turýǵa bolmaıdy. Bul da memleketke syn, Prezıdentke syn ekenin eskerdik. Ulan sarbazdary memlekettik tildi jetik bilýi tıis. Osyǵan qol jetkizildi.

Kútpegen sheshim

1999 jyldyń tamyz aıy. Aptap ystyq. Sát Besimbaıuly 60-qa tolar shaqtyń aldynda tur. Zeınetkerlik jas. Prezıdent N.Á.Nazarbaevtyń qabyldaý kúni belgilengeni týraly habar kelip tústi. Ekeýara áńgime órbıdi.

S.Toqpaqbaev: – Nursultan Ábish­uly, zeınetke shyǵatyn jas taqady. Sizge kóp-kóp rahmet. Qan­daı qyzmetke qoısańyz da adal atqarýǵa tyrystym. Endi abyroımen zeınetkerlikke bet bur­sam deımin. Bul – bir. Ekinshisi – mereıtoıyma oraı joldastarǵa, dostarǵa, aǵaıynǵa shaı bermek oıym bar.

N.Á.Nazarbaev: – 60 jas ońaı jas emes. Shaı bergeniń durys ta shyǵar. Shaqyrsań, árıne, baramyn. Al álgi zeı­netke shyǵý jaǵyn oılaný kerek eken. Nege sonsha asyqtyń? Tájirıbeli adamdardyń bar­lyǵy demalysqa shyǵyp kete beretin bolsa, eli­miz­de kim jumys isteıdi? О́ziń aıtshy. Bul máse­leni saǵan da, maǵan da asyqpaı oılanyp qaraý kerek. Jaqsy ma?

Qazan aıynda Prezıdent N.Á.Nazar­baev Sát Besimbaıuly Toqpaqbaevty Qorǵanys mınıstri etip bekitý týraly Jarlyqqa qol qoıdy. Keıin osy qyzmetten zeınetkerlikke shyqty.

Iá, búginde 80 jasqa tolyp otyr­ǵan Sát Besim­baıuly Toqpaqbaev óz baqytyn Qazaqstan táýelsiz, egemen el bolǵanda tapty. Táýelsizdik gene­ral-polkovnıgi ómirge qushtar. Áke tilegi men ana júreginen daryǵan ultjan­dylyq qasıetter ony úlken ómir jolynda adastyrmaı alyp keledi.

Ýálıhan QALIJANOV,
UǴA akademıgi, Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri