Aıǵaıshyl azshylyq «dıktatýrasy»

Jelide taraǵan beınejazbalardy muqııat qarasańyz, eshqandaı dá­lel, bultartpas dáıek baıqamaısyz. Qytaıdyń 55 zaýyty salynǵaly jatyr dep áıteýir, beı-bereket da­ryq­qan kisi­lerdi kóresiz. Bul aǵaıyn anyq aıǵaq, derek aıtpaǵandyqtan, kóńilde kóptegen suraqtar týyndaıdy:

– Qytaıdyń naqty qandaı kásip­oryndary týraly aıtylyp jatyr?

– Olar qaı jerde ornalasqan, shynymen salyndy ma?

– Tipti salynyp qoıǵan jaǵdaıda sherýge shyqqandar bul zaýyttarǵa ne sebepti qarsy?

Naqty mysal, ne bir fakt joq. Qytaı ınvestı­sııa­synyń qatysýymen salynatyn 55 zaýyt týraly buǵan deıin birneshe ret aıtyldy. Qaıta­lap óteıin, Qytaı zaýyttary emes, Qytaı ınvestısııa­synyń qatysýymen salynatyn zaýyttar. Onda jumyskerlerdiń 90 paıyzy jergilikti turǵyndardan quralatyny týraly da eskertildi. Biraq atalǵan 55 zaýyt keńes dáýirindegideı kók tútini býdaqtap, kókpen talasqan murjalary, tonnalaǵan qubyrlary men atshapyrym aýmaǵy bar alpaýyt óndiris emes, zamanaýı joǵary tehnologııalyq jabdyqtarmen jaraqtanǵan shaǵyn kásiporyndar bolady delingen. Aıta keterligi, ázirge bul zaýyttardyń bi­razy salynatyn-salynbaıtyny áli belgisiz, menińshe, bıznes arasyndaǵy kelisim deńgeıinde turǵan sharýa. Osy arada aıtpasqa bolmaıtyn taǵy bir jaǵdaı bar. Bizdiń elde jospar-jobanyń ámbesi birdeı júzege asa bermeıtindigi, biraz kelisimsharttyń qaǵaz betinde ǵana qalyp qoıatyndyǵy qupııa emes. Sondyqtan bitpegen iske synshy bolý qanshalyqty oryndy degen oı keledi.

Onyń ústine Qytaı elimizdegi óndi­riske ınvestısııa quıyp otyrǵan jalǵyz memleket emestigin de umytpaǵan jón. Kerek deseńiz ınvestısııa kólemi bo­ıynsha bul el Eýropa, Reseı, AQSh-tan keıin tur.

Táýelsizdik alǵaly beri Qazaqstanǵa Eýropa, Reseı, Amerıka, Túrkııa, Úndistan, taǵy kóptegen elder ınves­tısııa saldy. Solardyń arqasynda iri kásiporyndar ashyldy. Chevron, ENRC, Siemens sııaqty basqa da iri kompanııalar jumys istep jatyr. Odan kúızelip, zardap shegip otyrmaǵanymyz jáne málim. Myńdaǵan jumys orny ashyldy, bıýdjetke quıylatyn salyq jáne bar.

Biraq «kóńilsiz qulaq oıǵa olaq» pa, álde «kóp aıtsa kóndi, jurt aıtsa boldy» sındromy ma, qaısybirimiz derekke emes, qaýesetke senýge beıilmiz. Bireý «Otanymyz satylyp jatyr!» dep shı shyǵarsa aıqaıǵa attan qosyp, dúrmekke ere ketetinder tabylady. Aq­paratty tekserýge qulyqsyzbyz. Pat­rıotızm jaqsy qasıet, biraq onyń da óz orny bar. Qazaq «Artyq qaırat janǵa qas» deıtin, al attanshyl, ásire patrıotızmniń arty nege aparyp soq­tyratynyn kózge elestetýdiń ózi qıyn.

Patrıotızm margınaldyq emo­sııaǵa emes, bilim­ge, saýattylyqqa, ádepke negizdelgende ǵana paıdaly. Ra­sıonaldy oılaý júıesi degen bar. Qazaqy uǵymda – aqylmen is qylý. Mine, sol aqylmen is qylý, ıaǵnı pragmatızm – búgingi kúrdeli zamanda kózdelýge tıisti birden-bir baǵyt. Jeke múdde men ulttyq múddeni teń ustap, utymdy ıdeıalardyń jetegine ersek qanekı?! Sondyqtan ınvestısııanyń qaıdan keletini mańyzdy emes, bas­tysy – elge zııan emes, paıda ákelse bolǵany. Sol sebepti de shyn patrıot, shyn ultshylǵa eń kerek qasıet – rasıonaldylyq. Dóreki, arandatqysh adamdardyń sózine ilesip, emosııaǵa elitýge bolmaıdy. Biriniń sózin biri estimeı, estigisi de kelmeı, sóz arasyna bylapyt qosyp, bajalaqtaǵan keıbireýdi kórgen kezde Abaıdyń myna óleń joldary eriksiz eske túsedi:

«Uqpaısyń óz sózińnen basqa sózdi,

Aýzymen oraq orǵan óńkeı qyrtyń».

Biz – táýelsiz memleketpiz, zańdary­myz bar, basqalardan oqshaý, tuıyq ómir súre almaımyz. Biraq jer betindegi barlyq memleketter sekildi biz de álemdik ekonomıkaǵa táýeldimiz. Al Qy­taı álemdik ekonomıkadan oıyp turyp oryn alǵan alyp el ári kórshimiz. Jahandyq ekonomıkalyq ıntegrasııa prosesteriniń bizdiń eldi aınalyp ótpeıtinin túsingen abzal.

Qazaqstannyń táýelsizdigin, ulttyq qaýipsizdigin qyzǵyshtaı qoryǵysy keletin, elin, jerin sheksiz súıetin azamattardyń kóptigi qýantarlyq jaıt. Alaıda otansúıgishtik degen uǵym tek sherýge shyǵyp, aıǵaı salýmen ól­shenbese kerek.

Osyndaıda oılaısyń, bálkim qaýe­setke sený mentalıtetimizde bar shyǵar? Bizde «uzynqulaq» degen, ózimizden ózge jurt túsine bermeıtin uǵym bar ǵoı. Atalarymyz «uzynqulaqtan estidim» dep jatatyn. Aıtpaqshy, eshbir sózi dalaǵa ketpeıtin Abaı «О́tirik pen ósekke báıge atyndaı ańqyldar» dep kúıinetin kúpildek pen dúrmekke ergish aǵaıyn týraly. Durys túsinińiz, men «uzynqulaqqa» ılanyp, kóshege shyqqan qaryndas qaýymnyń áreketin aqtap-aq alǵym keledi. Tek aıdyń-kúnniń amanynda, aqparattyń qoljetimdi zamanynda nebári 55 zaýyt arqyly «qytaı ekspansııasy» júzege asyrylady dep alaburtqan qandastarymdy jaqtamaq túgil jaı ǵana túsinýge esh tııanaq tappaı qınalyp otyrǵan jaıym bar.

О́sek pen joramal – adam sanasynyń óte kúshti manıpýlıatory. Ásirese aqpa­rat áleýmettik jelilerden, ýatsaptan, telegramnan qym-qıǵash tarap jat­qan dáýirde. Buryn adamdar gazetten oqyǵanynyń bárine senetin, endi smartfonnan jetken habar ataýlyǵa shúbá keltirmeıtin boldy. Aıtpaqshy, qolymyzdaǵy telefonnyń bári derlik sol Qytaıda óndiriletinin aıtpaı taǵy tura almaımyz. О́ıtkeni bul – jer betiniń tutasqan, ulasqan ekonomıkalyq baılanystarynyń bir ǵana aıǵaǵy.

Ejelgi Grekııada qoǵam máseleleri talqyǵa túskende kim qatty aıqaılasa, sonyń sózi durys dep sheshiledi eken. Osylaısha ohlokratııa dúnıege keldi. Ony kóbisi demokratııamen shatastyrady. Búginde áleýmettik jelilerde kim haıp jasap, ý-shý shyǵarsa, sonyń aıtqany durys sanalady. Iаǵnı, ashyq demokratııa haıpokratııaǵa –daýysy qatty shyǵatyn azshylyqtyń dıktatýrasyna aınaldy nemese jergilikti nusqa retinde ý-shý-kratııa desek te bolady. Kópshilik qaýym únsiz, óıtkeni bedeldi azshylyqtyń syny men balaǵatyna ushyraýdan qorqady. Iá, bul – jedel aqparat tasqyny qalyp­tas­tyrǵan jańa dáýir, jańa dúnıeniń fobııasy, ıaǵnı vırtýaldy ósek-aıań, aldaý, trollıng, aıyptaýdan qorqý.

Bir qyzyǵy, narazylyq bildirýshiler ákimderge, bastyqtarǵa júgindi. Da­my­ǵan elderde olar ákimder men sheneý­nikterge emes, qoǵamǵa júginedi. Osy qylyqtyń ózi biraz nárseden habar berip turǵandaı. Anyǵyn aıtqanda, bul – qoǵamdyq qoldaýǵa degen senimniń jetispeýin nemese bir sátke bolsa da, ózin óktem sezinýdi aıǵaqtaıtyn fakt. Mine, men ákimniń ózine ses kórsettim, sastyrdym! Bul endi – haıpokratııanyń, aıǵaı-súreńge súıengen azshylyq dık­tatýrasynyń jetistigi.

Mundaı jaǵdaıda jurttyń erkin at tóbelindeı azshylyq bıleıdi jáne talap etedi, sóıtip tobyrǵa manıpýlıasııa jasaıdy. Dál osy «55 zaýyt» shýynan óz basym manıpýlıasııanyń klassıkalyq belgisin baıqadym. Bul rette kókeıde bir saýal týady: dál osy shýdy shyǵarý kimge jáne ne úshin kerek boldy? Mine, sýyq, zerek aqyldyń tezine salyp, paıymdaıtyn kúdik – osy.

Qalaı degenmen, oqıǵa jańadan saılanǵan Prezıdent Toqaevtyń Qy­taıǵa alǵashqy jáne mańyzdy saparymen tuspa-tus keldi. Muny beker deı almasaq kerek. Sınofobııa bolsyn ne­mese jalpy ksenofobııa, kez kelgen basqa etnos aldyndaǵy qorqynysh pen jekkórinish bolsyn, ol qazaqqa tán minez emes.

Aıtpaqshy, Prezıdent osy máselege qatysty jaýap berip te úlgerdi:

Sońǵy ýaqytta jer sheteldikterge satylady eken nemese kórshi eldiń 55 es­ki zaýyty kóshiriledi, myńdaǵan she­t­­eldik jumyskerler tartylady eken degen sııaqty túrli qaýeset áńgimeler tarap júr. Halqymyz mundaı dańǵaza áńgimelerge ermeýi qajet. О́zderiniń kóz­degen maqsattaryna jetý úshin jurttyń patrıottyq sezimderin sátti paıdalana biletin oıy buzyq adamdar osyndaı alyp-qashpa áńgimelerdi shyǵaryp júr. Bıliktiń mindeti – qo­ǵammen dıalog júrgizý arqyly mem­lekettik saıasattyń maqsatyn túsin­dirý», dep atap ótti Ulttyq qoǵamdyq senim keńesiniń birinshi otyrysynda. Prezıdenttiń pikirinshe, «mundaı manıpýlıasııalar geosaıasattyń bir bóligi, onyń maqsaty – halyq arasyna iritki salý jáne Qazaqstandaǵy jaǵdaıdy turaqsyzdandyrý».

О́kinishke qaraı, adamdar haıpqa eredi. Qaı elde, qaı ultqa jatatyny mańyzdy emes. Aqyr sońynda, kez kelgen emosııa birde birge ótip, tobyrlyq sanaǵa aýysady. Emosııalyq tolqýlar adam sanasyn aıaqastynan jaýlap alady. Psıhologııalyq bul qubylystyń aldyn alý qıyn. Sondyqtan mundaı jaǵdaıda emosııaǵa boı aldyrǵan adamdardy nadan dep kústanalaý da qate, otqa maı quıatyn áreket. Kópke erý, emo­sııalyq aýanǵa eligý – adamnyń ta­bı­ǵatyna tán qubylys.

Osy kúnge deıin túrli buqaralyq is-sharalarda, álem juldyzdarynyń konsertterinde jappaı ý-shýdan bastap, dinı ǵıbadat pen «tústi tóńke­risterge» deıin kýá boldym. Emosııaǵa berilgen adam shyndyqty qabyldaı almaıdy. Oǵan álemde tek bir shyndyq, ózi senetin «aqıqat» qana bar. Mundaı kezde dá­lelder men naqty faktiler kómektese almaıdy. Bılik ókilderi sherýshilerge ne bolyp jatqanyn túsindirýge tyrysyp baǵady, biraq eshkim olarǵa qulaq aspaıdy.

Belsendi azshylyqtyń emosıonaldy dúrbeleńin týdyratyn daqpyrttyń úsh túri bar – «estigisi keletin sybys, ıaǵnı kóńilden shyǵatyn ósek», «úreıli daqpyrt» jáne «agressıvti daqpyrt». Munyń bári álemde álmısaqtan bar, al búgin osy qubylys epıdemııalyq sıpatqa ıe, óıtkeni jańa medıa men kommýnıkasııa adamdardy barynsha tyǵyz, etene jaqyndastyryp jiberdi. Basqasha aıtqanda, qazirgi zamanda daq­pyrt qaýǵa túsken órt syndy tez taraıdy.

Aıtpaqshy, narazylyq bildirýshi­lerdiń eshqaı­sysy ustalyp, qamalǵan joq. О́ıtkeni qansha jerden emosııaǵa berilse de, olardyń zańmen bekitilgen quqyqtaryn joqqa shyǵarý múmkin emestigi, sonymen qatar bul adamdardyń búlik tilep emes, úreı jeteginde, el men jerdiń qamyn jep shyqqandary es­kerildi. Esterińizge sala keteıin, Qasym-Jomart Toqaev óziniń saılaý­aldy úgit-nasıhatynda «Túrli pikir – tu­tas ult» ustanymyn alǵa tartqan edi.

Qytaıǵa qarsy bul úreı, úrký sezimi qalaı, qaıdan paıda boldy? Qaısybir pikirler bunyń tórkinin tarıhtan izdeıdi. Endeshe Qazaqstan-Qytaı qa­rym-qatynasy boıynsha tarıhqa kóz júgirteıik. Arǵy zamandarǵa tereń­demeı, halyqtyń epıkalyq jadynda azdy-kópti saqtalǵan Qazaq Ordasy keze­ńin qarastyraıyq.

VIII ǵasyrdyń ortasyna deıin Qa­zaq handyǵy Qytaı ımperııasymen ti­ke­leı shekaralasqan joq. Ortada Joń­ǵar memleketi jatty. Oırattar qyr­­ǵynǵa ushyrap, eldiginen ajyraǵan soń Qytaımen tikeleı shekaralasyp, eki arada 1756 jyldan bastap saýda qatynastary ornady. Uly Jibek jo­ly, iri kerýender tranzıti men saý­da qatynastary qaıta jandandy. El qor­ǵaǵan zamanda attan túspegen dańqty batyrlar men bıler endigi beıbit ýaqytta myńǵyrǵan malyn Sháýeshek pen Quljaǵa aıdaıtyn boldy. Qazaqtar qytaı taýarlaryna, ásirese shaı, jibek, turmystyq zattar men sándi taýarlarǵa, tipti dári-dármekterge degen dilgirligin osylaı ótep jatty. Eskerte keteıik, qytaı qazaq taýaryna emes, kerisinshe qazaqtar qytaı taýaryna muqtajyraq boldy. Beıjińge dári-dármekke tapsyrys bergen han Abylaıdyń haty da saqtalǵan.

Qytaı men Qazaq handyǵy arasynda qaqtyǵys bolǵan tarıhtaǵy jalǵyz oqıǵa – Beıjiń bıligi Jońǵarııadaǵy azamattyq soǵysqa aralasyp, qoń­taıshy taǵyna talasyp, aqyr túbi jurtyna qytaı áskerin shaqyryp, kiriptarlyqqa túsirgen, sodan soń kóterilis bastaǵan Ámirsana jeńilip, qazaq arasyna qash­qan tus. Abylaı han qashqyn noıan Aıa­gózge batyp ketti dep málimdep, ony astyrtyn Reseı bıligine ótkizip ji­beredi. Sonymen qatar qazaqtar jońǵar­lardan tartyp alǵan terrıtorııalardy ózderine tıesili dep esepteı bastady. Negizinen, osy sebepterge baılanys­ty qaqtyǵys týyndap, eki el áskeri betpe-bet shaıqasqa túsedi de jáne kóp uzamaı mámilege keledi. Abylaı han Sın ımperatoryna, qazaqsha aıtqanda, Ejen hanǵa elshi jiberedi. О́z kezeginde Sıan Lýn «qazaqtar árqashan óz elinde ómir súrdi» dep moıyndaıdy. Qytaı men qazaq arasyndaǵy jalǵyz urystyń jaıy osylaı.

Qazaq pen Qytaı arasyndaǵy tyǵyz saýda baılanysy Reseı patshalyǵynyń ekspansııasy saldarynan úzildi.

Qytaımen saýda-sattyq tek reseılik saýda jelisi arqyly ótýge tıis bolatyn. Oqyǵan bolarsyzdar, orys jazýshysy Vıacheslav Shıshkovtyń «Shúı áńgimelerinde» qazaqtyń orys saýdagerinen bir ǵana oram shaıdy tutas bir qoıǵa aıyrbastap alǵany týraly epızod bar. Sebebi bul kezde qazaqtar Qytaı bazarlaryna óz betimen mal aparý múmkindiginen aıyrylǵan bolatyn.

Qazaqstannyń táýelsizdik alýy Qytaıdyń qarqyndy ósýimen tuspa-tus keldi. 90-jyldary qytaı taýarlary bazarlarymyzdy basyp qalǵany esimizde. Qalaı desek te, sapaly-sapasyz sol arzan taýarlar halyqtyń qajettiligin qamtamasyz etti. Endigi jerde Qytaı baı jáne tehnologııalyq elge aınalyp, damydy, álemdegi ekinshi ekonomıkaǵa aınaldy. Eger ony tıimdi paıdalanbasaq, múmkindigimizdi jiberip alamyz.

Qytaı úlken muhıtqa uqsaıdy, onda júze alma­sańyz, álbette batyp ketesiz. Meniń paıymdaýymsha, dál qazir Qytaı da bizge muqtaj, degenmen biz olarǵa kóbirek muqtajbyz. Birinshiden, Qazaqstan arqyly Qytaı­dan Eýropaǵa taýarlar tasymaldanady. Tranzıttik ahýalymyzdyń arqa­synda kóp aqsha tabýǵa bolady. Eger biz áre­ket etpesek, ony basqalar paı­da­la­nady. Reseı de dál osy tranzıt baǵyty boıynsha aqsha tapqysy ke­ledi. Ekinshiden, aýylsharýashylyq ónimderimizdi Qytaıǵa sata alamyz. Tutyný naryǵy, ekonomıkasy damyǵan saıyn Qytaıda azyq-túlikke suranys kúrt artty, agrarlyq ónimderdi molynan satyp alýǵa daıyn. Úshinshiden, Qytaıdyń jańa tehnologııalaryn paıdalaný. Tipti eń damyǵan elderdiń ózi jańa tehnologııanyń birazyn búginde osy elden saýdalaıdy. Qazaqstan osyn­shalyqty alpaýyt derjavaǵa báse­keles emes, beıbit kórshi. Sol sebepti sınofobııaǵa eshqandaı negiz joq.

Árıne bul Qytaıǵa múlde beıjaı qarap ashyq-shashyq jatý kerek degen sóz emes. Ol da óz qa­myn jegen mem­le­ket, alpaýyt derjava, onyń da qy­­zy­­ǵý­shylyqtary, múddeleri bar. Son­dyq­tan ynty­maqtastyq eki eldiń de múddelerine negizdelýi tıis. Kelisimder men sharttar barynsha ashyq jáne jarııa bolǵany qajet.

Al eger Qazaqstanda antıqytaılyq qozǵalys órship, sınofobııa dendep al­sa, kórshi elmen qa­tys­paı otyra berýge de bolady. Alaıda mundaı jaǵ­daıda ózge elder de Qazaqstanǵa ınves­tısııamen kelýge tartynady. Kez kelgen ınvestordan basqynshy, jaýlaý­shy kóretin turǵyndary bar memleketpen ekonomıkalyq baılanys ornatý qıyn­dyq týǵyzady.

Qazaqstanda jumys isteıtin nemese bıznespen aınalysatyn orystar, ózbekter, túrikter jáne bas­qa ulttar qytaılarǵa qaraǵanda anaǵurlym kóp. Olar kelesi kezek ózderine keledi dep oılamaıdy deısiz be?

Osyndaıda taǵy da mynandaı suraq týyndaıdy:

– Qazaqstan men Qytaı arasyndaǵy qatynastyń buzylýyn kim kózdeıdi?

– Elimizdiń álemdegi ekinshi mańyz­dy ekonomıkadan ajyraǵanyn kim qa­laıdy?

– Bizdiń ónimderimizdi úlken naryq­tan aıyrǵysy keletin kim?

– Kim bizdi sıfrly tehnologııadan alshaqtatqysy keledi?

Qazaqstanda salaýatty qoǵam bar, son­dyqtan Qytaıǵa qarsy shyq­­qan adam­­dardyń sany kóp bol­ǵan joq. Eki mıl­lıon turǵyny bar Al­ma­ty­da ondaǵan adam ǵana kó­shege shyq­ty. Eger Qazaqstanǵa shyn­dap qaýip tónse, mıllıondaǵan adam­nyń kó­­she­ge shyǵatynyna senim­dimin. Aza­mat­tardyń ba­sym kópshiligi aldaý­ǵa, ıaǵnı manıpýlıasııaǵa kón­beıdi. Se­be­bi olar kez kelgen el úshin qıyn ke­zeń­de qaıyqty shaıqaýǵa bolmaıtynyn túsi­nedi. Kútpegen jerden bireý qa­ıyqty tesse, bárimiz birge sýǵa ketemiz.

Sebebi qazirgi almaǵaıyp kezeńde bulǵaq bastap, Ahań (Baıtursynuly) aıtatyn «keshpesi joq teńizde» júzgen qaıyǵymyzdy shaıqaltýǵa bolmaıty­nyn túsinedi. Túlen túrtken bireý qaıyq­tyń túbin tesse, bárimiz – biz ǵana emes, bolashaq qazaq eli de sýǵa qaryq bo­lary anyq.

Eshkimnen qorqýdyń qajeti joq, jalpy bizge qorqý, ózimizdi kem tutý, qurban sanaý psıhologııasynan qutylar ýaqyt jetti. Álem moıyndaǵan memleket, irgeli halyq retinde, berik qoǵam retin­de kimnen qorqatyn jaıymyz bar?! Taǵy da atalary­myzdyń bir-eki sózi: «Albasty qabaqqa qarap basady». Sodan soń «Daý izdegen daýǵa, jaý iz­degen jaý­ǵa jolyǵady». Osyny jadymyzda ustasaq, qanekı.

Asqar Omarov