Mysaly, 1967 jyly Odaq boıynsha júrgizilgen sanaqta О́zbekstan Respýblıkasy atynan 10 mıllıon 896 myń halyq tizimdelse, Qazaqstan turǵyndary 12 mıllıon 400 myńǵa jetken. Iаǵnı, biz alataqııaly aǵaıyndardan halyq sany jaǵynan 2 mıllıonǵa artyq bolyppyz. Arada elý jyl ótkende, О́zbekstan halqy 34 mıllıonǵa jaqyndap, úsh ese kóbeıipti. Al bizder osy aralyqta bar bolǵany 0,5 ese ósip, 18 mıllıonǵa zorǵa jetippiz.
Irge kórshi aǵaıyn týysqan jurttyń ósimi órkendep, bizdiń kenjelep qalýymyzǵa sebep kóp. Eń áýeli, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldary elimizde ómir súrip jatqan basqa ult ókilderi jappaı syrtqa qonys aýdardy.
Sonyń nátıjesinde baıyrǵy turǵyn halyqtyń atamekendegi úlesi artty.
Elbasy Nursultan Nazarbaev eki jyl buryn uıymdastyrylǵan Dúnıejúzi qazaqtarynyń besinshi quryltaıynda jasaǵan baıandamasynda, 1991 jyly elimizde qazaqtardyń úlesi 40 paıyz bolsa, qazir 70 paıyzdan asty deı kele, ári qaraı halqymyzdyń demografııalyq jaǵdaıyn jaqsartý úshin atajurtqa at basyn burǵan syrttaǵy qandastar kóshi jalǵasa beretini týraly aıtsa, Memleket basshysy Qasym-Jomart Toqaev jýyqta jarııalaǵan kezekti Joldaýynda «Úkimet kóshi-qon úderisin basqarý úshin pármendi sharalar qabyldaý kerek» dep eldegi demografııalyq ahýalǵa qatysty óziniń saıası ustanymyn bildirdi.
Qazirgi jahandaný zamanynda demografııa máselesine beı-jaı qaraýǵa bolmaıdy. О́ıtkeni demografııa saıasaty – halyq sanynyń artýy ǵana emes, ýrbandalý, bosqyndar problemasy jáne ulttar arasyndaǵy qarym-qatynas tárizdi san-salaly máselelerdi qamtyp otyr. Iаǵnı, ósimi zor, sapaly halyq qana ǵalamdasý prosesine laıyqty túrde tótep bere alady.
Bizdiń qoǵam úshin demografııalyq kóbeıýdiń bir arnasy – shettegi qazaq dıasporasy. Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy Tóraǵasynyń birinshi orynbasary Z.Turysbekov myrza jaqynda «Mezgil» telebaǵdarlamasyna bergen suhbatynda, sońǵy 27 jylda 1 mıllıon qazaq atajurtqa oralsa, bular qazir ósip-ónip 2 mıllıondy qurap otyr dedi. Sonymen birge Zaýytbek Qaýysbekuly, aldaǵy kúnderi 1 mıllıon qazaqty atamekenge qonystandyrý sharasy da qolǵa alynyp jatqany jaıly aıtyp ótti.
Osy isti tııanaqty atqarý úshin Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń qoldaýymen qurylǵan «Otandastar» qory KEAQ men Elbasy tóraǵalyq etetin Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy birlesip asa aýqymdy sharalardy qolǵa alyp jatqan kórinedi.
Atap aıtar bolsaq, «Otandastar» qory óz jumysyn jobalyq keńse formatynda qandastarymyz úshin qyzmet kórsetýdiń biryńǵaı operatory retinde uıymdastyryp, jedel túrde dıasporalyq saıasat baǵdarlamasyn ázirlep, jınaqtalǵan málimetterdi júıelendirip, qosymsha zertteýler júrgizý arqyly jandandyrýda.
«Otandastar» qory KEAQ vıse-prezıdenti Maǵaýııa Sarbasov myrzanyń aıtýynsha, eń áýeli dıasporany memlekettik qoldaý týraly qujat daıyndalyp, sonyń negizinde «Qazaq kartasyn» engizý kózdelýde eken. Mundaǵy maqsat – ishtegi hám syrttaǵy qandastar jaıly barlyq aqpardy shoǵyrlandyryp, elge oralǵan nemese oralýshy aǵaıyndarǵa aqparattyq, quqyqtyq keńes berý, qajet jaǵdaıda kómek kórsetý máselesin sheshý isi kún tártibine qoıylmaq. Bul jumystar «bir tereze» qaǵıdasy arqyly – Eńbek jáne halyqty áleýmettik qorǵaý jáne Ishki ister mınıstrlikteriniń jumystaryn úılestirý arqyly iske aspaq.
Kelesi bir irgeli joba – sheteldegi qazaqtar úshin «Qazaq úıi» jáne «Abaı» mádenı ortalyqtary, «Atameken» iskerlik úılerin ashý. Osy arqyly syrttaǵy qandastarymyzǵa qazaq ultynyń qadir-qasıetin, salt-dástúrin boıyna sińirýge jol ashylmaq.
Sondaı-aq qor bıznes jáne ınnovasııalardy damytý baǵytyn kózdeıtin «Saýda» shtaby arqyly qazaq dıasporasy men qazaqstandyq bıznes ókilderiniń iskerlik baılanystaryn ornatýǵa yqpal etpekshi. Osy rette, «Otandastar» bıznes ınkýbatory arqyly ulttyq naqyshtaǵy ónim óndirýshilerdi qoldaý, qandastar arasynan shyqqan daryndy kásipkerlerdiń bıznes-ıdeıalary men ınvestısııalyq jobalaryna qoldaý kórsetý, t.b. sharalar bar. Bul jumystar shetelderde qurylatyn «Atameken» qazaq iskerlik úıi jelisi negizinde «Samuryq-Qazyna», «Qazaq týrızm», «Qazaq ınvest», «Atameken» palatasy sııaqty qarjy ınstıtýttarynyń aralasýymen atqarylmaq.
Osy oraıda, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy tarapynan da joǵarydaǵy «Otandastar» qory KEAQ birlesip atamekenge oralýshy qandastar men buǵan deıin qonys aýdarǵan qazaqtardy qoldaý maqsatynda qomaqty joba jasalý ústinde. Atap aıtar bolsaq, Shymkent qalasynda iske asyrylǵan «Asar» jobasy sııaqty, Nur-Sultan qalasy aýmaǵynan oralmandar úshin jer telimderin menshiktep, oǵan áleýmettik ınfraqurylymy bar, shaǵyn aýdannyń qurylysyn salý josparlanýda.
Odan keıingi taǵy bir máseleni jasyrmaı aıtqanda, qazirgi kezde shet elderde, sonyń ishinde Reseıde ómir súrip jatqan etnıkalyq qazaqtardyń tili men dilin, ulttyq nyshany men mádenıetin joǵaltý qaýpi bar ekeni belgili. Ol úshin joǵaryda aıtqanymyzdaı, qazaqtar shoǵyrlanyp qonystanǵan jerlerde mádenı-iskerlik ortalyqtaryn qurý jumystaryn qolǵa alýmen qatar, til úıretetin bilim ortalyqtaryn damytý jaıy kún tártibinde tur.
«Bul baǵyttaǵy jumys, ásirese jas býyndy oqytýǵa baǵyttalýy tıis. Bul turǵyda qazaq dıasporalarynyń balalaryn ana tilinde oqytýǵa elimizdiń ıntellektýaldy mektepteri men joǵary oqý oryndarynyń zor múmkindigi bar. Osyǵan oraı biz jazǵy demalys kezinde osy jyldan bastap shetelderden keletin 4000 balaǵa arnalǵan qazaq tilin, tarıhyn, dástúrin úıretetin jazǵy lagerler uıymdastyrýdy qolǵa aldyq. Jyl saıyn «Baldáýren» lagerinde qazaq dıasporalarynyń 150 balasy demalysyn ótkizip júr. Osy jerde shetelderde qazaq tilin oqytatyn muǵalimderdi daıarlaý, ne bolmasa, qazaq tili mamandyǵyna daıarlaý múmkindikterin qarastyrý kerek. Dıaspora balalary arasyna til men mádenıetti úıretý úshin jańa ádistemelik eńbekter qajet. Balalardyń jasyna saı qazaq tilin úıretetin ınteraktıvti ádistemelikterdi jetildirý kerek. Mysalǵa, biz «Qasterli qalam» jobasyn usyndyq. Bul ınteraktıvti qyzyǵýshylyq týdyratyn formada áripterdi, sóz tirkesterin, sóılemderdi úıretedi. Sonymen qatar qazaq tilindegi ertegiler men óleńderdi tyńdaýǵa múmkindik beredi», deıdi «Otandastar» qory KEAQ men Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵynyń ókilderi.
Sondaı-aq ótken jyly 18 mamyrda qabyldanǵan «2018-2022 jyldarǵa arnalǵan shetelderdegi etnostyq qazaqtardy qoldaý sharalary týraly» Úkimet qaýlysyna sáıkes, Dúnıejúzi qazaqtary qaýymdastyǵy men «Otandastar» qory KEAQ birlesip qurǵan «Dástúrli qorjyn» jobasy boıynsha shetelderdegi qazaq mádenı ortalyqtary men birlestikterin ulttyq kıim, mýzyka aspaptary jáne ulttyq buıymdarmen qamtamasyz etýdi iske asyryp jatyr.
– Bul isterdiń barlyǵy Elbasynyń «Rýhanı jańǵyrý» baǵdarlamasy aıasynda syrttaǵy qazaqtar úshin qolǵa alynyp otyrǵan ıgi sharalar, – deıdi atqarýshylar.
