Memleketshil

Bala kezinen eńbektiń qadirin bilip, mekteptegi oqýyn uqyptylyqpen támam­dap, bolashaǵyn óndiris salasynan izdep, tehnıka jaǵalap, eńbek jolyn jergilikti aýdannyń elektr baılanys júıesinde úsh-tórt jyl jumysshy-elektrmontajdaýshy bolyp bastaǵan. Orta mektepti bitirgen soń dúnıege appaq móldir sezimmen, ashyq senimmen qaraǵan bala jigit naǵyz ómir eńbek ujymynda ekenin, adamdarmen qarym-qatynasta bolýdyń, aralastyqtyń, syılastyqtyń, adaldyqtyń qasıetinde jatqanyn tereń­nen túsinip, ómirge qushtarlyǵy arta túsken. Aqyry joǵary oqý ornynda arnaıy bilim alyp, qurylysshy-ınjener mamandyǵyn ıgerip, on jyldan astam aýdan, oblystyq qurylys tresteriniń bas ınjeneri qyzmetterin abyroımen atqaryp júrgende, óńir basshylary oblys ortalyǵy atqarý komıteti tóra­ǵa­synyń orynbasarlyǵy qyzmetine sha­qyr­ǵanda, óziniń qurylysshylar ortasynan ketkisi kelmep edi.

Sol kezdegi oblys basshysy Musta­qym Biláluly Iqsanovtyń: «Qaraǵym, jaq­sy maman ekensiń, eldiń qamyn oılaı­tyn basshylyq qyzmetterge sendeı – sharýany biletin, uıymdastyrý qabileti ozyq, adam turmysyna janashyrlyq kórse­tetin, qurylysty uıymdastyrý mekte­binen ótken adal adamdar kerek. Kezin­de men de qurylysshy bolǵanmyn. Tres­tiń qyzmeti úlken bolǵanymen, ol bir sala. Endi búkil qalanyń barlyq tur­mysyna jaýap beretin bolasyń. Sen­der­diń bilek sybanyp jumys isteı­tin kez­deriń. Kel», degen aǵalyq, aqylgóı – qam­qor­lyq sózinen attaı almady.

Tájirıbeli, isker uıymdastyrýshy, uzaq jyl­dar respýblıka, oblystar basshysy bolǵan kórnekti memleket qaı­rat­keri Mustahym Bilálulynyń tikeleı qamqorlyǵyn, tárbıesin kórip, kóp jańalyqty úırendi. Ysyldy. Kemel­dendi. О́sti. О́risi keńidi.

«Jas kelse – iske» demekshi, ol kezde 280 myń­nan astam turǵyny bar Batys Qazaq­stan oblysynyń ortalyǵy – Oral qala­sy basshysynyń orynbasary, basshysynyń ózi bolyp on bir jyl qyzmet istegen jyldaryn Qabekeń erekshe jylylyqpen, qımastyqpen eske alady. Shynynda da, «otyzynda orda buzar, qyrqynda qamal alar» shaǵynda kún-tún demeı, qala turmysyn qalaı jaqsartamyn dep qajymaı-talmaı el úshin aıanbaı eńbek etken jyldary erekshe janyna jaqyn ekenin de aıtady.

Memlekettik táýelsizdigimizdiń eń qı­yn alǵashqy jyldary oblystyq qala­da­­­ǵy eren eńbegi joǵary baǵalanyp, Qa­zaq­stan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy Nursultan Ábish­uly Nazarbaev Qabıbolla Qaben­uly­na zor senim kórsetip, ony Batys Qazaqstan oblysynyń ákimi etip ta­ǵaı­­yndady. Biz­diń memleketimizdiń táýelsizdigi jarııa­la­nyp, burynǵy Keńes Odaǵy ydyrap, búkil ekonomıkalyq, saıası júıe kúırep, óndiris oryndary ónim­derin toq­tatyp, jumyssyzdyq jaılap, eldiń tur­mysy meılinshe tómendep, bú­kil qo­ǵam daǵdarysqa ushyrap turǵan, su­raǵy, kúmáni kóp, jaýaby joq kezeń edi sol jyldar.

Qabekeń Oral qalasynyń, odan oblys ákimi bolǵan 1989-2001 aralyǵynda 13 jyl sol kezdegi Odaq, respýblıka kóle­minde dendegen ekonomıkalyq jáne saıa­sı kúızelistiń eń aýyr shaǵynda eldi izdeniske uıymdastyryp, jappaı jumyssyzdyqqa jol bermeýge ju­mys­tanyp, kásiporyndardy modernıza­sııa­laýmen kún demeı, tún demeı shu­ǵyl­dan­dy. О́ndiris bolmaǵan soń, árıne ónim joq. О́nim bolmaǵan soń – qarjy joq. Qarjy joq jerde salyq tóleý, aıaǵy – bıýdjet joq. Bıýdjet bolmaǵan soń jalaqy, zeınetaqy joq – bir-biri­men ushtasyp, týyndap, jalǵasyp jat­qan dúnıe. Sondaı aýyr jaǵdaılarda eldiń, qoǵamnyń jaýapkershiligin óz moı­nyna alyp, eldiń turmys áleýetin uıym­das­ty­ryp, memleket múddesin qorǵaı bilý de árkimniń qolynan kele beretin is emes ekendigi kópke belgili.

Qabıbolla Qabenuly joǵarydaǵydaı syndarly kezeńderde jurtpen birge qoǵam­nyń qıyn túıinderin sheshýge batyl ári biliktilikpen aralasa alǵan qaırat­ker bola aldy. Qandaı qıyn jaǵdaı­lar­da elmen ashyq áńgimelesip, tek qıyn­dyq­tar­dy túsindirýmen shektelmeı – sol qıyndyqtar men qaıshylyqtardy eńserý joldaryn usynyp, oǵan qoǵamnyń qol­daýyn, adamdardyń belsendi túr­de qatynasýyn qamtamasyz etýge aıryq­sha kúsh saldy. Halyqty elimizdiń Tuń­ǵysh Prezıdentiniń reformalaryn jú­ze­ge asyrýǵa jumyldyryp, jańa eko­­no­mı­ka­lyq júıe qalyptastyrýda to­las­syz ári nátıjeli eńbek etkeniniń aı­ǵa­ǵy retinde Nursultan Nazarbaevtyń Qabe­keń­niń eńbegine baǵa bergen myna sóz­derine nazar aýdarsaq ta jetkilikti: «Siz eńbek jolyńyzdy qarapaıym qury­lysshy-ınjenerden bastap, el Úki­meti quramynda jaýapty qyzmetter at­qardyńyz. Memlekettik basqarý organ­da­rynda uzaq ýaqyt eńbek etip, onyń ishinde segiz jyl boıy oblys ákimi qyz­me­tinde Batys óńirdiń ekonomıkasy men áleý­mettik salasyn damytýǵa eleýli úles qostyńyz», dep baǵalapty Elbasy.

Sol jyldary óndiris oryndaryn, saýda salalaryn jekeshelendirý de qa­tar júrgizildi. Bul – bizdiń turmy­sy­myzda buryn bolmaǵan beımálim jańa­lyq bolǵany da ras. Alaıda jeke­she­lendirý naýqanyna, ásirese mádenıet úıleri, kitaphana, balabaqshalar sııaqty áleýmettik nysandardyń qun­syz sharpylyp, el turmysyn tómen­detkeni de belgili. Mine, osy sapy­ry­­­lysqan tusta oblys basshysy Qabıbolla Qabenulynyń pármenimen Batys Qazaqstan oblysynda balabaqsha­lar, kitaphanalar, mádenıet úıleriniń jappaı úleske taralýyna jol berilmedi. Ásirese jumysshy-mamandar da­­ıyndaıtyn birde-bir kásiptik-teh­nıkalyq ýchılıshe óz jumysyn toq­tat­qan joq. Ekonomıka ońalyp, re­for­­­malar alǵashqy oń nátıjelerin bere bastaǵan tusta kóptegen óńirde jo­ǵary­daǵy áleýmettik nysandarǵa qaıta­dan suranys kóterilgende Batys Qa­zaqstan óńirinde bul áleýmettik sala júrisinen jańylmaı, jumysyn jal­ǵas­ty­ra berdi.

Kóptegen kásiporynǵa sheteldik ın­ves­­torlar kelip, jańa tehnologııa jab­dy­qtalyp, jumyssyzdyq joıyla bastady. Jurt Nazarbaev reformalarynyń mánisin túsinip, jańa ómirge beıimdelip, eko­nomıkanyń jańa talaptaryna saı eń­bek etýge jumyldy.

Qabekeń sol daǵdarysty jyldary oblystyń úsh aýdanynyń eldi meken­de­rine 900 shaqyrymnan astam gaz qubyr­larynyń ótkizilýin, 11 mektep, 5 aýrýhana, 6 balabaqshanyń, 4 aýyl­dyq klýb salynýyn uıymdastyryp, qamta­masyz etti.

Árıne qandaı da ekonomıkalyq, tur­mystyq oń nátıjeler adamdardyń ózara túsinistigi qalyptasyp, bir maqsat, bir múddege jumyla alǵanda ǵana bolary anyq. Sondyqtan da Qabekeń óziniń bar tájirıbesi men múmkindigin qoǵam­nyń tynyshtyǵy men beıbit ómir sú­rýin qamtamasyz etýge arnaǵany anyq. Ákimshilik qyzmetkerleri, jergi­lik­ti mem­­lekettik ınstıtýttardyń bi­lik­t­­­ilik­pen ári ádildikpen el arasynda jumys uıym­dastyra bilýi kezek kút­tir­mes ma­ńyz­ǵa ıe boldy.

Kezinde Táýelsizdigimizdiń alǵashqy jyldaryndaǵy kúızelis qıyn­shy­lyq­tar­dy sıpattaǵan zama­nymyzdyń zańǵar jazýshysy Ábish Kekilbaev Qabekeńniń qaıratkerligi týraly: «Ondaı kezde el basqarý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Jurt basyna túsken qıyndyqqa qınala júrip shydaıtyn aıryqsha tózim kerek edi. Qabıbolla boıynan sondaı taýsylmas tózim tabyldy. Kúızele júrip, kúldi. Kúńirene júrip, tózdi. Jurt­shy­lyq­ty keleshek kúnge sendire bildi. Jańa isterdi qolǵa ala júrip, báriniń de bir kúngideı bolmaı, ońalyp keterine kózi jetti. Eń qıyn zamanda da halyqtyń kóńil kúıin aýlady...» dep oı qorytqan eken.

Qabekeńniń basshylyǵymen oblys orta­lyǵynyń sán-saltanatyn jaras­tyryp, óńirde ultymyzdyń rýhanı qun­­dy­lyqtaryn ulaǵattap, tarıhı es­kert­­­kishterdi qalpyna keltirý, ulty­myz­­­dyń uly tulǵalarynyń umy­tylǵan esim­derin ulyqtaý, eskertkishterin ornatý, kórshiles Reseı oblystaryndaǵy otandastarymyzdyń bizdiń elge kelýine qamqorlyq jasaý sııaqty kóptegen tyń sharalar júzege asty.

Memle­kettik qyzmettiń jaýap­ker­shi­­­ligi týraly áńgime bizdiń qoǵamda jet­­­kilikti. Alaıda memlekettik qyz­met­­kerler, olardyń eńbegi týraly pikirler kóbine birjaqty aıtylady. Olar­dyń barlyǵy da óz ortamyzdan, óz qoǵa­my­myz­dan shyqqan azamattar.

Árıne, memlekettik qyzmetkerdiń memleketshil bolýy basty talap bolsa kerek. Sonymen birge adamnyń ar, uıat, jaýapkershilik sııaqty tolyp jatqan qyrlarymen qatar, óz eline degen erekshe qurmeti, patrıottyq sanasynyń orny erekshe. Burynǵy Odaq kezinde kimge bolsa da Máskeýde laýazymdy qyzmetke shaqyrylý joǵary mártebe, bedel bolatyn. Kezinde ondaı tańdaý Qabekeńe de túsken. KSRO Kólik-qurylys mınıstri I.D.Sosnov jas mamanǵa yqylasy aýyp, ony mınıstrlikke teń keler alyp trest basshysy qyzmetine shaqyrǵanda rahmetin aıtyp, óz elimde eńbek etýim kerek dep sheshken.

Qabekeń oblys ákimi bolǵan tusta el shetine kórshi elderden qoǵamdyq yqpal kúsheıip, tipti keıbir bizdiń ulttyq múd­demizge qarsy toptar qurylyp, jik­shildikke kúsh salǵan jaǵdaılar az bol­mady. Eldiń birligin, tynyshtyǵyn, yntymaǵyn qalyptastyryp, memleket konstıtýsııasynyń oryndalýyn qam­tamasyz etýde oblys basshysy sabyrly, salıqaly ári nátıjeli jumys júrgizýdi jolǵa qoıdy. Demokratııany jeleý etip qoǵamdy ártúrli toptarǵa bólip, ózinshe «kósem» bolǵysy kelgender de az bolmady. Sondaılarmen sóılesý, olardyń qoǵam tynyshtyǵyna qaıshy áreketterine jol bermeý tikeleı jergilikti bılikke júkteledi. Qabekeń onyń bárin saýattylyqpen, zań aıasynda uıymdastyra aldy.

Qabıbolla Qabenulynyń uzaq jyl­darǵy jemisti eńbegi baǵalanyp, Asta­na­ǵa joǵary laýazymdy qyzmetke keldi. Onyń tájirıbesi ortalyq memlekettik bas­qarý júıesine qajet bolyp, on jylǵa jýyq elimizdiń Kólik jáne kom­­mýnıkasııa mınıstriniń birinshi oryn­basary, Premer-Mınıstr Keń­se­­si basshysynyń orynbasary, Pre­zı­dent­tiń Parlamenttegi ókildiginiń basshysy sııaqty jaýapty memlekettik qyz­met­ter­di abyroımen atqardy.

Memleketimizdiń bılik tarmaǵynyń eń mańyzdy salasy – zań shyǵarýshy organ – Parlament ekendigi taıǵa tańba basqandaı Konstıtýsııamyzdyń arnaıy babynda jazylǵanyn halyq biledi. Sondyqtan da Parlament mú­she­si bolyp saılanar adamnyń mem­le­­­ketshil bolýynyń mańyzy zor. Par­­lament depýtattarynyń árqaı­sy­­sy­nyń ómir joly, beıimi alýan túr­li. Atqarýshy bılik, salalyq mınıs­tr­­likter nemese sot bıliginde negizinen, bel­gili bir salalardyń mamandary ǵana eńbek ete alsa – Parlamentke san alýan ma­man­­dyq ıeleri, qandaı da salalar, ashyq qoǵam ókilderi saılana alady. Sondyqtan da Parlament quramy azamattyq qoǵamnyń aınasyndaı. Árı­ne Parlamentte eń aldymen bilimdi, bilikti mamandar, tájirıbeli memleket qyzmetkerleri, ómirdiń ártúrli kezeń­de­rinen ótken, halyqtyń jaǵdaıyn biletin, túsinetin, memleketshil sanasy qalyptasqan, qandaı da bir qarama-qaıshylyqty tustarda oryndy pikir, salmaqty sóz aıta alatyn tulǵalardyń bolýy – bastapqy qajettilik. Búgingi Parlament depýtattarynyń qaı-qaısysy da osy talapqa saı talqylaýdaǵy zań jobalarynyń qajettiligin ári tıim­di­ligin jaqsartýǵa ún qosa alatyn, d­a­ıyndyǵy jetkilikti saıasatkerler. So­ny­men birge meılinshe ártúrli áleý­mettik toptardyń, ásirese jastar ókil­deriniń saılanýy da sabaqtastyq dás­tú­rin qalyptastyryp, memleket irgesin kúsheıtýge septigin tıgizeri de haq.

Qabekeń Parlamentke kelmes buryn joǵaryda aıtylǵan jaýapty kezeńderdiń bárinen úlken tájirıbe jınaqtap ótti.

2007, 2012 jyldary «Nur Otan» partııasynan Májilis depýtaty bolyp saılanyp, Qazaqstan Respýblıkasy Parla­menti Májilisi Tóraǵasynyń orynbasary, Tóraǵasy boldy. Qabekeń qaı dárejede bolsa da halqyna qalt­qy­syz qyzmet etýmen júrgen ult tulǵa­la­ry­nyń biri ekendigin adal ári abyroıly eńbegimen kórsetip keledi.
Táýelsizdik jyldary qoǵam túbegeıli ózgerdi. Zaman kelbeti ózgerdi.

Qazaqstan Parlamenti zań shyǵarý ju­my­synda – biliktiligin, bizdiń qoǵamnyń mádenıetin el aldyndaǵy jaýapkershilik qyzmetin kórsetýge mindetti. Bizdiń hal­qymyzda daýys kóterip, ekpindep, qat­ty sóıleý dástúri bolǵanymen, eshqa­shan ádepten tys dórekilikke jol beril­megen. Kerisinshe, erte zamannan bú­gingi urpaqqa mura bolyp qalǵan – bilip, bilimmen sóıleý, qarsy jaqtyń ja­ny­na tıgenimen, aryna, namysyna tımeı, kemsitpeı sóz qadirin kótere oıyn jetkizý mádenıeti saqtalǵan. Májilis Tóraǵasy Nurlan Nyǵmatýlınniń she­shimimen depýtattardan qurylǵan Ádep keńesi de negizinen osy maqsatty kózdeıdi. 90-shy jyldardyń basynda keńinen óris alǵan popýlızmniń ýaqyty ótken. Dańǵaza aıqaıdan góri salıqaly usynys, oryndy pikir qosý mańyzdyraq. Parlamenttegi áriptester jumys toptarynda, komıtetterde pikir salystyra júrip, el ıgiligine ortaq sheshim, ortaq múddeni kózdeıtin memlekettik ári mem­le­ketshildik ujym.

Qabıbolla Qabenuly parlamenttik qyzmette sondaı jol, jón kórsete alatyn, bıliktiń zań shyǵarýshy tarmaǵy men atqarýshy salalarynyń qyr-syryn biletin salmaqty, bedeldi tulǵa. Onyń elimizde parlamenttik ınstıtýttyń, sondaı-aq qoǵamda saıası mádenıettiń nyǵaıýyna qosyp júrgen eńbegi orasan.

Qýanysh SULTANOV,
Parlament Májilisiniń depýtaty