Dramatýrgııa nege ógeıdiń kúıin keshedi?

Biraq odan shyqqan esh nátıje kórgenimiz joq. Tıisti mınıstrlik te, teatr dırektorlary men bas rejısserler de baspasózde kó­terilip jatqan ózderine tikeleı qatysty máselege, aıtylǵan synı pikirlerge qulaq aspaıdy, mán bermeıdi. Tipti oqymaýy da múmkin. Osy turǵyda el gazeti «Egemen Qazaqstanda» jaqynda jarııalanǵan jazýshy-dramatýrgter – Jumat Álmashuly men Sultanáli Balǵabaevtyń teatr­dyń ulttyń ar-uıaty hám uıytqysy ekeni jaıyndaǵy jáne onyń búgingi problemalary týraly maqalalarynyń mańyzy óte zor.

Ádebıet synshysy esebinde men de teatr synyna atsalysyp turamyn, synı maqalam da jarııalanǵan. Sońǵy kezde dramatýrgııaǵa aralasyp, bir­neshe pesa da jazdym. Sonyń biri – «Tilep-Saryqyz» trage­dııasy birneshe jyldan beri elordamyzdaǵy «Jastar» teatr­yn­da qoıylyp keledi. Bul pesanyń tragedııamen bastalyp, áıteýir aıaǵynda sahnaǵa aman-esen shyqqan tarıhy teatr tóńireginde búgingi qalyptasqan jaısyz jaǵdaıdy bildiredi. Sondyqtan osyny sóz etelik.

Qobyzshy Tilep ataqty Qoı­lybaı baqsynyń shákirti bolǵan. Odan sabaq alyp, qobyz úırene júrip, Qoılybaıdyń peri áıelinen týǵan sulý qyzy Saryqyzǵa ǵashyq bolady. Basqa ǵashyqtyq hıkaıalaryndaǵy sııaqty munda da Tileptiń baqtalasy ony óltirmek bolyp, tasalanyp kelip sadaq tartady. Biraq Tilepti sheksiz súıgen Saryqyz kezengen qarýdy baıqap qalyp, Tilepti denesimen jaýyp, oqqa óz keýdesin tóseıdi. О́zimen birge ólmek bolǵan Tilepke: «Men ólsem, bir qyz ǵana óledi, sen ólseń, senen taraıtyn bir rý­ly el, áýlet dúnıe esigin ashpaı óledi» dep tiri qalýǵa kóndiredi.

Tilep keıin qartaıyp, ajaly jetkende: «Meni Saryqyzdyń janyna jerleńder» dep ósıet etedi. Ekeýiniń birge jatqan qabiri Qostanaı oblysy, Á.Jan­geldın aýdany tóńireginde elsiz jer, japan dalada qazirge deıin saqtalǵan. Tileptiń besinshi ur­paǵy elimizge esimi belgili jı­hankez Sapar Ysqaq buryn sharbaqpen ǵana qorshalǵan qa­birdiń basyna bıyl qos kúmbezdi kesene turǵyzyp jatyr. Odan bólek Sapar on shaqty jyl buryn elordamyzdaǵy Kereı-Jánibek pen Aqmeshit kóshesi qıylysynda «Tilep qobyz» sánd­i saraıyn salǵan. Sapardyń baqsy, qobyzshy babasynyń rýhyn asqaqtatqan isterin aıtyp taýysa almaımyz. Ol jazdyrǵan «Tilep-Saryqyz» baleti Abaı atyndaǵy opera jáne balet teatryn­da qoıylyp, elimiz ǵana emes, tipti London teatry sahnasynda úlken tabysqa jetti.

Men jazǵan «Tilep-Saryqyz» tragedııasy 2017 jyly rejıs­ser, Qazaqstannyń eńbek si­ńir­gen qaıratkeri Nurqanat Jaqyp­baıdyń qoltańbasynda kó­rermenmen qaýyshty. Spek­takl kópshiliktiń, ásirese jastar qaýymynyń kóńilinen shy­ǵyp, premera kúni zaldaǵy kó­rer­menderdiń egilip jylap otyr­ǵandaryn kórdik.

Mine, osy elordadaǵy Jastar teatrynda jyly qabyldanǵan qoıylymdy keıin Almatydaǵy Ǵabıt Músirepov atyndaǵy qazaq memlekettik akademııalyq balalar men jasóspirimder teatry­nyń kórkemdik jetekshisi, bel­gili teatr synshysy Erkin Jýas­bekke usynyp, spektakl shy­ǵynyn Sapar Ysqaqtyń tolyq kóteretinin aıttym. Biraq eki jyldan beri habar joq. Sonymen birge «Abaı – arý Toǵjan» atty pesamdy da qosa usynǵan bolatynmyn. Oqyp shyǵyp, «Jaqsy eken, bizdiń Jastar teatrynyń sahnasyna laıyq» dep baǵalady. Solaı deı turyp, qoımaıdy. «Abaı – arý Toǵjan» pesasynyń janry drama bolǵanymen, ta­bıǵatyn tragedııa deýge de bo­lady. Qos ǵashyq – Abaı men Toǵjannyń bir-birimen qoshtasý sahnasyndaǵy aqynnyń súıgen jarynyń óleńmen, ánmen aıtylatyn zaryn tyńdaǵan kórermen janaryn jasqa malyp otyrary anyq.

Teatr dırektorlary men rejısserler «Dramatýrgter joq, jaqsy pesalar jazylmaıdy» dep aýyzdaryn qý shóppen súrtedi de, ózderi aldarynda jatqan pesalardy oqymaıdy, oqysa da mán bermeıdi, qoımaıdy. Al sonda biz ne isteýimiz kerek? Meniń pe­salarym M.Áýezov atyndaǵy memlekettik akademııalyq Qazaq drama teatrynyń rejısseri Esmu­qan Obaevtyń da aldynda jatyr. Ol da mán bermeı otyr. Aqan seri ǵumyrynyń sońǵy kezindegi ómiri jaıly «Seriniń sergeldeńi» jáne shetelderge satylyp jatqan baldyrǵan balalar taǵdyryna arnalǵan «Ana mahabbaty» atty dramalarym da oqyp shyqqan adamdardyń pikirinshe de, óz oıymsha da jap-jaqsy dúnıeler. Rejısser avtormen birlese jumys istese, tolyqtyryp berýge ábden bolady.

Mysaly, «Ana mahabbatynda» jigiti aldap ketýi sebepti balasyn sábıler úıine tapsyrǵan jas ana balasyna únemi kelip júredi. Aldaǵy baqytty kúnde­rinen bir sátke de úmitin úzbeıdi. Aqyry, ala qap arqalap, Túrkııa men Qytaıdan taýar tasyp, jankeshti eńbekpen qarajat jınap, qaladan bir bólmeli páter satyp alyp, ulyn balalar úıinen shyǵaryp alyp, baýyryna basady. Júrek tebirenterlik, kózge jas alarlyq kórinister az emes. Endi teatrlarǵa budan artyq qan­daı drama kerek?! «Seriniń sergeldeńi» Kókshetaý teatryna suranyp tur. Biraq olar da selt etpeıdi. Mine, bul meniń ǵana emes, elimizdegi basqa da ja­zyp júrgen kóp dramatýrgtiń basyndaǵy ókinishti jaı.

Bizde jańa dramatýrgııalyq shyǵarmalardy jarııalap tura­tyn bir de bir gazet, ne jýr­nal joq eken. Paradoks. Kimniń ne jazǵanynan habarymyz joq. Dramatýrgter bir-birimizdi bil­meı­miz, tanymaımyz. Al shyndap kelgende, drama, ıaǵnı pesa – kórkem ónerdiń, onyń ishinde ádebıettiń poema, áńgime, povest, roman sııaqty janrlarynyń biri emes pe?! Nege ol ógeılik kórýi kerek? Gazetter men jýrnal be­tinde keıde tipti tatymsyz áń­gimeler men povesterdiń de jarııalanyp jatqanyn kórip, qarnyń ashady. Ádebıet synshysy bolǵandyqtan, solardyń talaıyn kezinde syn sadaǵynyń astyna da alǵanbyz. Aqıqatyna úńilsek, ol áńgime nemese hıkaıa qansha jerden jaqsy bolsa da, bir oqylǵannan keıin qa­­lady. Al jaqsy pesalardy respýblıka kólemindegi bir emes, birneshe teatr óz repertýarlaryna engizip, jyldar boıy qaıtalap kórermenderine kórsetip jatady emes pe?!. Ult­tyq dramatýrgııamyzdyń jolyn ashyp, budan ári ony ógeı baladaı ógeısitpeıik, jetimdik kórsetpeıik, aǵaıyn!

Juma-Nazar SOMJÚREK,
Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń múshesi,
ádebıet synshysy, aqyn-dramatýrg