Úshjaqty sammıt ortaq iske jumyldyra ala ma?

Igi istiń bastaýynda «Astana prosesi» tur

Forýmǵa Túrkııa, Reseı jáne Iran prezıdentteri jáne atalǵan mem­leket­terdiń tıisti organdarynyń basshylary qatysty.

Qazaqstan Respýblıkasynyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaev ke­zinde Sırııadaǵy daǵdarysty retteý baǵytynda kelissózder ótkizý or­ny retinde bizdiń elordamyzdy usyn­ǵany belgili. Elbasynyń bul basta­masyna barlyq qatysýshy tarap­tar qoldaý bildirip, Nur-Sultan qalasy kelissózder júrgizýdiń tıimdi alańyna aınala bildi. Bul kelissózder halyqaralyq qoǵamdastyqqa «Astana prosesi» degen ataý­men tanymal boldy. Nur-Sultanda «As­­tana prosesiniń» 13 raýndy ótip, onyń bar­lyǵy Sırııa daǵdarysyn ret­teý­ge ba­ǵyt­talǵan kúsh-jigerge zor úlesin qosty.

Osy arada aıta keteıik, negizinen atalǵan úsh el basshylarynyń Sırııa jó­nindegi sammıtteriniń bastaýynda «Astana prosesi» tur. О́ıtkeni Sı­rııa­daǵy jaǵdaıdy turaqtandyrý baǵy­tyn­daǵy kelissózderdiń Nur-Sultan­da ótýine múddelilik tanytqan Túrkııa, Reseı jáne Iran elderiniń prezı­dent­teri qazaqstandyq alańda bas qosyp, kelissózder júrgizgennen keıin baryp úshjaqty sammıtti ótkizýdi qolǵa aldy.

Túrkııa, Reseı jáne Iran basshy­larynyń Sırııa daǵdarysy jónindegi sammıti buǵan deıin tórt ret ótken. Olarǵa qysqasha toqtala keter bolsaq, Reseı-Túrkııa-Iran úshjaqty sammıti alǵash ret 2017 jyldyń 22 qarashasynda Sochıde boldy.

Bul kezdesýde prezıdentter «Sı­rııa qoǵamynyń barlyq segmentteri ókil­deriniń qatysýymen keń aýqym­dy sırııalyq únqatysýdy qoldaı­tyn­dyqtaryn» málimdedi. Olar sondaı-aq Sırııanyń egemendigin, birligi men aýmaqtyq tutastyǵyn saqtaýdyń ma­ńyzdylyǵyna erekshe toqtala kelip, ekstremıstik, terrorıstik uıymdardy túpkilikti jeńý úshin yntymaqtastyqty arttyrýǵa kelisti ári halyqaralyq qoǵamdastyqty Sırııany turaqtandyrý prosesin qoldaýǵa shaqyrdy.

Budan keıin 2018 jylǵy 4 sáýirde Ankarada (Túrkııa), 2018 jylǵy 7 qyrkúıekte Tegeranda (Iran) jáne 2019 jyly 14 aqpanda Sochıde (Reseı) ótken úshjaqty sammıtterde de taraptar birlesken qujattar qabyldap, Sırııadaǵy qaqtyǵysty áskerı jolmen sheshý múmkin emestigin, ony tek saıası prosess arqyly sheshýge bola­tynyn jetkizdi. Máselen, ekinshi sammıtte prezıdentter halyqaralyq qoǵamdastyqty Sırııaǵa gýmanıtarlyq kómek kólemin ulǵaıtýǵa, sondaı-aq bazalyq ınfra­qurylymdy tazartý men qalpyna keltirýge jáne tarıhı murany saqtaýǵa yqpal etýge shaqyrdy. Al úshinshi sammıtte Reseı, Túrkııa jáne Iran bas­shy­larynyń negizgi taqyryptary Sırııanyń Idlıb provınsııasyndaǵy jaǵdaı jáne eldegi daǵdarysty retteý prosesi boldy. Tórtinshi kezdesýde taraptar AQSh basshylyǵynyń Sırııadan óz kúshterin shyǵarý týraly sheshimi oryndalsa, ol eldegi turaqtylyq pen qaýipsizdikti nyǵaıtýǵa yqpal etetin qadam bolatynyn málimdedi ári Reseı, Túrkııa jáne Iran basshylary Sırııanyń kons­­tı­týsııalyq komıtetin merziminen buryn iske qosýǵa kómektesýge daıyn ekendikterin taǵy da rastady.

Aıta keteıik, osy sammıtterde prezıdentter «Astana prosesiniń» mańyzyn erekshe atap kórsetti. Olardyń aıtýynsha, «Astana prosesiniń» nátıjesinde Sırııada deeskalasııa aımaǵyn qurý múmkin bolǵan jáne ol zorlyq-zomby­lyqty azaıtýǵa, bosqyndar aǵynyn toq­tatýǵa jáne bosqyndar men el ishindegi qonys aýdarǵandardyń qaýipsizdigin saqtaýǵa jaǵdaı jasaý jumystaryn bastaýǵa aıtarlyqtaı jol ashqan, eń bastysy Sırııadaǵy beıbitshilik pen turaqtylyqty qamtamasyz etýdiń tıimdi quraly bola bilgen.

Sırııanyń aýmaqtyq tutastyǵyna qol suǵylmaıdy

Endi Ankarada 2019 jyldyń 16 qyr­kúıeginde, ıaǵnı ótken dúısenbide uıymdastyrylǵan Túrkııa-Reseı-Iran memleketteriniń úshjaqty besinshi sammıtine keler bolsaq, bul aýqymdy kezdesýde de Sırııa shıelenisterin retteýdiń ózekti baǵyttary talqylandy. Jıynnyń qorytyndysyna arnalǵan baspasóz máslıhatynda úsh memlekettiń prezıdentteri sammıt barysynda qozǵalǵan taqyryptar jóninde aıta kelip, Sırııanyń búgini men keleshegine qatysty ózekti mindetterge toqtaldy.

Brıfıngte Túrkııa prezıdenti Sırııa­nyń bolashaǵy úshin eń úlken qaýip kózi retinde «Kúrdstan jumysshylar partııasy» (RKK) jáne onyń Sırııadaǵy bólimi – YPG/PYD ekenin málimdeı kelip, «Bizdiń túpki maqsatymyz – eldiń soltústiginde beıbitshilik dálizin qurý arqyly Sırııanyń bólinýine jol bermeý», dedi.

Prezıdent Erdoǵan sonymen qatar Túrkııa, Reseı jáne Iran basshylary «Sırııanyń aýmaqtyq tutastyǵy men saıası birligin saqtaýǵa qatysty birdeı ustanymda ekenin» jetkizdi ári bul kezdesýde Sırııany saıası turǵyda retteýge senim týǵyzatyn mańyzdy sheshimder qabyldanǵanyn atady.

R.T.Erdoǵannyń sózine qaraǵanda, Idlıbtegi (Sırııa) shıelenis sammıttiń basty taqyryptarynyń birine aınalǵan, sondaı-aq prezıdentter beıbitshilikti qamtamasyz etý, bosqyndardyń oralýy úshin jaǵdaı jasaý jáne Sırııadaǵy qaqtyǵystyń ornyqty sheshimin tabý­dyń joldaryn talqylaǵan. Ol provınsııada júrgizilip jatqan jer ústi jáne áýe operasııalarynyń nátıjesinde 1000-ǵa jýyq beıbit turǵyn qaza taýyp, júzdegen myń adam pana izdep úılerinen ketýge májbúr bolǵanyn atap ótti.

Jıynda prezıdent R.T.Erdoǵan Sı­rııanyń soltústiginde jańa gýmanı­tarlyq apattyń jáne osy elden bosqyndardyń jańa aǵymynyń aldyn alý kerektigine nazar aýdardy. Buǵan qosa, ol Túrkııanyń sırııalyqtardyń óz otanyna qaýipsiz jáne erikti túrde oralýyn qamtamasyz etý úshin Reseı, Iran jáne halyqaralyq qoǵamdastyqpen kúsh biriktirýge daıyn ekenin málimdedi. Sonymen qatar R.T.Erdoǵan Túrkııa óz otanyna oralǵan sırııalyqtardy qonys­tandyrý úshin jańa alańdar salýǵa baı­lanysty qajetti jaýapkershilikti qabyldaýǵa daıyn ekenin, Efrattyń shyǵysyndaǵy beıbit dáliz bosqyndar úshin «qaýipsiz baspanaǵa» aınalýy múmkin ekenin aıta kelip, «Biz kem degende sırııalyq 2 mıllıon baýyrymyzdy osy aımaqqa ornalastyra alamyz dep oılaımyz. Túrkııa bas­shysy sonymen qatar Ankara Sırııa­nyń soltústiginde qurylatyn 450 shaqy­rym­dyq qaýipsiz aımaqta turǵyn úı salýdy qalaıtynyn sóz etti.

Sırııadaǵy jaǵdaıdy sheshýdiń bolashaǵy týraly R.T.Erdoǵan sammıtte Sırııa Konstıtýsııalyq komıteti qyzmetiniń erte bastalýyn qamtamasyz etý týraly sheshim qabyldanǵanyn, jaqyn arada Jenevada Konstıtýsııalyq komıtetti qurý jumystary bastalatynyn jetkizdi. Prezıdent Erdoǵannyń aıtýynsha, sammıt barysynda aımaqtaǵy kepilger elderdiń beıbit turǵyndary men áskerı qyzmetkerleriniń qaýipsizdigin qamtamasyz etý úshin naqty sharalar qabyldaý qajet.

Konstıtýsııalyq komıtet tolyǵymen quryldy

О́z kezeginde Iran prezıdenti Hasan Rýhanı Sırııanyń Konstıtýsııalyq komıteti tolyq qurylǵanyn, bul qury­lym Sırııanyń konstıtýsııasyn qaıta qaraý úshin jaqyn arada óz ju­mysyn bastaıtynyn aıtty. Ol Iran, Túrkııa jáne Reseıdiń Sırııanyń ter­rı­torııalyq tutastyǵy men ýnıtarlyq qurylymy týraly ortaq kózqarasta ekenin sóz ete kelip, «AQSh Sırııadaǵy lańkesterdi qoldap, bul eldi bólýge tyrysty. Muny qabyldaýǵa bolmaıdy», dedi. Ol sonymen birge AQSh-tyń jaýlap alynǵan Sırııanyń Golan tóbelerin Izraıl terrıtorııasy dep taný týraly sheshimin synady. «AQSh muny jasady, biraq olardyń buǵan quqyǵy joq. Bul AQSh-tyń Sırııa halqyna qanshalyqty qatygezdikpen qaraıtyndyǵyn kórsetedi», dedi Iran prezıdenti.
Iran prezıdenti Irak pen Lıvannyń Astanadaǵy beıbitshilik prosesine baqy­laýshy retinde qatysqanyna qanaǵat­ta­nýshylyq bildirdi.

Idlıbtegi shıelenisti tómendetý basty nazarda

Brıfıngte Reseı prezıdenti V.Pýtın sammıtte Sırııa aýmaǵyndaǵy terrorızmge qarsy kúres máseleleri jan-jaqty talqylanǵanyna ekpin túsirdi. «Ál-Kaıdaǵa qatysy bar radıkaldy toptar is júzinde baqylaýǵa alǵan Idlıb aımaǵyndaǵy jaǵdaı, sózsiz, úlken alańdaýshylyq týdyrady. Árıne biz buǵan shydaı almaımyz, sondyqtan biz Erdoǵan jáne Rýhanı myrzalarmen Idlıbtegi shıelenisti túpkilikti joıý múddesinde birlese jumys isteýge ke­listik», dedi Reseı basshysy.

Reseı basshysy sondaı-aq sırııa- aralyq saıası dıalogty ilgeriletý basym mindetter qataryna kiretinin, osy maqsatta kepilger elderdiń, sırııalyq taraptyń, sondaı-aq BUU men aımaqtyq baıqaýshylardyń qatysýymen turaqty saraptamalyq kezdesýler ótkizý tájirı­besi jalǵasatynyn, mundaı kelissóz­der­diń kelesi on tórtinshi raýndy qazan aıynda Nur-Sultanda ótetinin sóz etti.

Reseı basshysynyń pikirinshe, úsh eldiń dıplomattary Sırııa Konstı­tý­sııalyq komıtetine múshelikke úmitker­lerdi jáne Damask pen oppozısııanyń negizgi jumys parametrlerin anyqtaý úshin aýqymdy jumystar júrgizgen.
V.Pýtın túrik-reseı qatynas­ta­rynyń damýyna da toqtaldy. «Túrkııa prezıdenti Erdoǵan myrzamen reseı-túrik yntymaqtastyǵynyń ózekti máselelerin qarastyrdyq, olar biz­diń pikirimizshe ártúrli baǵyttarda qarqyndy damýda», dedi ol. Reseı prezıdenti málimdegendeı, ótken jyly eki el arasyndaǵy taýar aınalymy 25 mıllıard dollardan asqan, áskerı-tehnıkalyq baılanystar tereńdeı túsýde – túrik qarýly kúshterin S-400 «Trıýmf» júıelerimen jaraqtandyrý týraly kelisimshart jasalýda. Jańa qarý-jaraqtyń bolashaǵy týraly kelissózder júrip jatyr.

Sammıttiń barlyq qatysýshylary «As­tana prosesi» Sırııadaǵy jaǵdaıdy she­shýge arnalǵan kelissózder úshin tıimdi alań bolyp sanalatynyn taǵy da ras­tady.

Qoryta aıtqanda, «Astana prose­sinen» bastaý alǵan Túrkııa-Reseı-Iran el­deriniń úshjaqty besinshi sammıti Sırııa daǵdarysyn retteýde atalǵan úsh eldiń birlesken is-qımylǵa júginetinin naqtylaı tústi. Alda aýqymdy min­detter tur. Olardyń keleshekte qalaı eńseriletinin ýaqyt kórsetedi. Al bul besinshi sammıt Sırııanyń búgini men keleshegi úshin jasalǵan ıgi qadamdardyń biri bolǵaı.