Qolbasshy

Sát Besimbaıuly úkimet­te­gi joǵary laýazymdy sheneý­nik­­terdiń arasyndaǵy quzyry aýqym­­dy saıası basshy ǵana emes, sondaı-aq memlekettiń jáne onyń halqy aldynda erekshe ja­ýap­kershilikti júkteıtin Ult­tyq qaýipsizdik organdary, Prezı­dent Kúzeti qyzmeti, Res­pýblıkalyq Ulan, Qarýly Kú­shter sııaqty negizgi kúshtik qu­rylymdardyń qolbasshysy re­tin­de elimizdiń damýyna úlken úles qosqan kórnekti memlekettik qaıratker. Táýelsiz Qazaq eliniń qalyptasý jyldarynda birneshe áskerı vedomstvolardy jańadan qurý úshin onyń Jarǵysyn, Erejelerin, basqa da kóptegen normatıvtik zań aktilerin jasaý, kadr máselesin sheshý sııaq­ty aýqymdy jumystardy bir júı­ege keltirý ońaı bolǵan joq. Memlekettik qaýipsizdik organ­da­ryndaǵy qyzmetin barlaýshy bolyp bastaǵan general-polkovnık Sát Besimbaıuly Toqpaqbaev memlekettik deń­geı­degi osyndaı iri laýazymdardy abyroımen atqardy. Keńes ókimeti kezi­nen bergi talaı aýmaly-tók­pe­li aýys­paly zamanda kisilik kel­betin joǵalt­paǵan, saıası, eko­no­mı­kalyq qıyn­dyqtar kezinde óziniń pozısııa­syn berik ustanyp, árqashan tyǵyryqtan shyǵatyn jol tapqan, kópti kórgen el aǵasy týraly aıtatyn áńgime de kóp.

Qaı qyzmette júrse de óz mindetin adal, tııanaqty atqaryp, qan­daı da mańyzdy tapsyrmalardy sátti aıaqtaıtyn qasıet Sát Besimbaıulyna ákesi azan shaqyryp qoıǵan esimimen baıla­nys­ty sııaqty. Almatynyń túbin­degi Qarǵaly degen aýylda baıa­ǵyda Sát esimdi abyroıly, el­diń alǵysyna bólengen, qoly ashyq myrza bolys bolǵan eken. Jurt ony «jalǵyz atty bolys» dep ataǵan. Sebebi qora­syna bitken maldy kelgen qonaqtarǵa so­ıyp, kedeı-kep­shikterge taratyp beretin kóri­ne­di. Tek astyndaǵy jalǵyz aty beldeýde baılaýly turady eken. Qazaq yrymshyl emes pe. «Túrksib» temirjolynyń alǵash­qy qadalaryn qaqqan baıyr­ǵy temirjolshy Besimbaı II dúnıe­jú­zilik soǵys bastalǵan jyly dúnıe­ge kelgen ulyna osy bolys sııaqty eliniń qamyn oılaıtyn úlken azamat bolsyn dep yrym­dap atyn Sát dep qoıypty. Sodan bolar onyń ómirindegi árbir bas­tamasy sátti boldy. Mektepti bitirgennen keıin 1956 jyly jas jigit eńbek jolyn Almaty oblysy Ile aýdanyndaǵy «Komsomol» ujymsharynda ju­mysshy bolyp bastady. Bir jyldan keıin
S.M.Kırov atyn­daǵy Qazaq mem­le­kettik ýnıver­sı­tetiniń zań fakýltetine oqý­ǵa túsip, 1963 jyly bitirip shyq­qan jas zań­ger Almaty oblys­tyq pro­ký­ra­týrasynyń ter­geý­shisi bolyp qyzmetke ki­risti. Sol jyldyń kúzinde KSRO Memlekettik qaýip­sizdik ko­mı­teti organdaryna qyz­metke shaqy­ry­lyp, Mınsk qala­syn­daǵy arnaıy mektepke oqýǵa jiberildi.

Oqýdy bitirip elge qaıtqan jas leıtenantty MQK-de jańa­dan ashylǵan barlaý bólimine shaqyrdy. Sol kezdegi Barlaý bóliminiń basshysy Ábdiǵalı Baı­ǵarınniń usynysymen Más­keý­degi barlaý mektebine oqýǵa kan­dıdat retinde attandy. Más­keý­de bilim deńgeıi, ójettigi, tózim­diligi, tapqyrlyǵy, este saqtaý qabileti, psıhologııalyq daıyn­dyǵy, qıyn-qystaý kez­derde jol tabý, barlaý ju­mys­taryna jaramdylyǵy sııaq­ty kandıdattardyń ártúrli qa­sıet­te­rin anyqtaıtyn jan-jaqty synaq­tardan súrinbeı ótip, Más­keý­degi barlaýshylar daıyndaıtyn mektepke qabyldandy. So­nymen qatar Syrtqy ister mı­nıstrligi janyndaǵy Joǵary dıplomatııalyq mektebin bitirip, úsh jyldyń ishinde qytaı jáne aǵylshyn tilderin jetik meń­gerdi, II-shi hatshy degen dıp­lo­matııalyq dárejege ıe boldy. Uzaq jyldar syrtqy barlaý jelisi boıynsha jedel ju­mystarda boldy. О́z isine tyń­ǵy­lyqtylyǵy, praktıkalyq ju­mys­tarda jınaqtaǵan tájirıbesi, uıymdastyrýshylyq qabileti Sát Toqpaqbaevtyń qyzmettik bas­paldaqtarmen joǵary órle­ýine, Qazaqstannyń kúsh qury­lymdaryndaǵy mańyzdy laýa­zymdarǵa jol ashty.

Sát Toqpaqbaev 1986-1993 jyl­darda – Almaty oblysy bo­ıynsha Qazaq KSR MQK bas­qar­masynyń bastyǵy, respýblıka MQK ortalyq apparatynda bas­qarma bastyǵy qyzmetterin atqar­dy. 1993 jyly Sát Toq­paq­baev UQK tóraǵasynyń bi­rin­shi orynbasary, odan keıin Qazaqstan Respýblıkasy Prezı­den­tiniń Jarlyǵymen UQK tóraǵasy bolyp taǵaıyndaldy. Bul táýelsizdigin endi alǵan jas memleketimizdiń qalyptasý keze­ńi­niń basy bolatyn. Eń bastysy, kadr tapshylyǵy qatty sezildi. Kóptegen qyzmetkerler ózderiniń tarıhı otandaryna qaıtty. О́zi­miz­­diń mamandar bolsa áli de qalypqa túsip ysyla qoımaǵan, táji­rıbesi joq. Osyǵan baıla­nys­ty Sát Besimbaıulynyń arna­ıy qyzmettiń joǵary oqý ornyn ashý týraly usynysyn joǵary jaq qoldap, Almatyda MQK qyzmetkerlerin daıyndaıtyn akademııa ashyldy. Alaıda, munda da kóptegen qıyndyqtar aldan shyqty, burynnan qa­lyp­tasqan oqý bazasy, oqy­tý­shy-professorlar quramy bol­ma­ǵandyqtan barlyǵyn nólden bas­taý kerek boldy. Degenmen, Sát Besimbaıulynyń tikeleı aralasýymen barlyǵy birtindep ornyna keldi. Búginde bul akademııa Ulttyq qaýipsizdik komıtetiniń beldi oqý ordasyna aınalǵan. Sonymen qatar Reseıdegi árip­tes­terimen jaqsy qarym-qatynas ornatýynyń arqasynda barlaýshylardy Máskeý tegin oqytatyn bolyp kelisti. Osy jyldarda Sát Toqpaqbaev kóp elder áli de jaqsy bile bermeıtin, álemdik kartadan endi ǵana oıyp oryn alǵan Qa­zaqstan Respýblıkasynyń der­bes qaýipsizdik qyzmetin tanystyrý maqsatynda Reseıden bas­qa AQSh, Qytaı, Germanııa el­derinde resmı saparlarmen bo­lyp, kóptegen máselelerdiń basyn ashyp aldy, eki jaqqa da tıimdi ortaq kelisimder jasady.

Sát Toqpaqbaev 1995 jyldyń qarasha aıynan 1997 jyldyń naýryzyna deıin – QR Prezıdenti Kúzet qyzmetiniń bastyǵy – QR Respýblıkalyq gvardııasynyń qolbasshysy mindetin atqarýshy bolyp eki birdeı basshylyq la­ýazymdy birge alyp júrdi. Ekeýi de jańadan qurylǵan vedomstvo bolǵandyqtan súrlengen soqpaqpen emes, tyńǵa túren salyp jańa jolmen júrý kerek boldy. Sát Besimbaıuly eki jaýapty salanyń atqaratyn qyz­me­tin, baǵyttaryn aıqyndap, qa­lyp­tas­ty­ryp ketti.

«Bul tabandatqan eki jyldaı ýaqyt edi. Eki jyl ózime de úlken mektep boldy. Olaı deıtin sebebim – Táýelsiz Qazaqstannyń óz aldyna memleket bolǵanyna kóp ýaqyt bola qoıǵan joq. Qıyn­shy­lyq shash etekten. Ba­sy­­na tartsań aıaǵyna, aıaǵyna tart­sań basyna jetpeı jatqan tap­shylyq dúnıe. Gvardııa qol­basshysy kezinde Ulandy ja­saq­taý­men qatar Prezıdent kúzeti qyzmetinde de birqatar ıgi bas­tamalardy bastap ketken edik. Prezıdent issaparǵa shyǵatyn kezde ol kisiniń baratyn jeri, kimmen jolyǵatyny, kelissóz qansha ýaqytqa sozylatyny, qaı jerde, qashan ótkiziletini týraly málimetter jınap Elbasynyń aldyna qoıý bizdiń mindetimiz boldy. Saparǵa barý, qaıtý qaýip­sizdigin qadaǵalaý isi de ne­gizgi mindetimizge kirdi. Eń áýe­li Prezıdent kúzeti týraly jarǵyny jazyp, Erejeni beki­tý kerek boldy. Kúzetke aly­­natyn tulǵalardyń jaqyn mańa­ıyn­daǵylardy da muqııat tek­­serý kerektigi tuńǵysh ret osy Jarǵyǵa engizildi. Osy qu­jat­­ty eki tún otyryp ózim jazyp shyqtym. Memlekettik tilge aýdart­tym. Osy qujattar týraly biligi mol kisilerden aqyl surap taǵy biraz jerin túzetip talqyǵa sal­dym. Aqyry Prezıdenttiń kúzet qyzmetiniń jumysy bir júıe­ge túsip, kádýilgideı basy bar, aıaǵy bar tártipke baǵynatyn úl­ken uıymǵa aınaldy», dep jazady óziniń esteliginde.

Osyndaı mańyzdy, jaýap­ker­shiligi mol eki vedomstvony quryp, aıaǵyna turǵyzǵan alpys jastaǵy gene­ral endi otstavkaǵa shyǵýdy jos­parlap júrgen. Alaıda, Elba­sy bilikti basshynyń mol tá­ji­rı­­besin áli de paıdalaný kerek dep uıǵaryp, 1999 jyldyń qa­zan aıyndaǵy Jarlyǵymen Sát Toqpaq­baevty Qazaqstan Qor­­ǵanys mınıstri qyzmetine ta­ǵaı­yn­dady. Qorǵanys salasynda ony eshkim qol shapalaqtap, qushaǵyn ashyp qarsy alǵan joq. Taǵy da barlyǵyn basynan bas­tap, turalaǵan salany kóterý kerek boldy. Bul kezde elimizdiń ekonomıkasy, turmys-jaǵdaıy, ál-aýhaty nashar, keı­bir óńirlerde elektr jaryǵy, tipti azyq-túlik tapshylyǵy qat­ty seziletin. Qorǵanys sala­sy­na barǵan bas qolbasshy osyn­­daı jaǵdaıǵa tap boldy. Qarajattyń joqtyǵynan, bas­qasyn bylaı qoıǵanda, mınıs­tr­diń kabınetindegi úsh telefon da jumys istemeıdi eken. Áskerdegi jeke quramnyń 29,7 paıyzy teri aýrýyna shaldyqqan, óıtkeni jýynatyn, qajetti gıgıe­­­nalyq zattar, dezınfeksııa ja­saıtyn medıkamentter joq. Ás­ker­diń úshten bir bóligi saptan shyqqan. Áskerılerdiń jalaqy almaǵanyna eki-úsh aı bolǵan, zeınetkerler zeınetaqylaryn umytýǵa aınalǵan. Jaýap – qara­jat joq. Onyń aldynda mını­str bolǵan Qasymovtan kezinde qatty qaýsyrap qalǵan Qarýly kúshterdi qalpyna kel­ti­rý úshin Sát Toqpaqbaevtyń qanshama kúsh-jiger jumsaǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Ol aldymen sarapshylar tobyn quryp mınıstrliktegi qarjylandyrý mólsheri qandaı, nege muqtaj ekenin bilýdi tapsyrdy, sodan keıin aqshanyń qaıda ketip jatqanyn, qandaı muqtajdyqqa jumsalyp jatqanyn teksertkizdi. Nátıjesinde osyndaı qaterli olqylyqtarǵa eshqandaı shara qoldanbaı jaıbaraqat júr­gen orynbasarlardan bastap bir­qatar joǵary laýazymdaǵy sardarlar qyzmetten alyndy.

Sol jyly qarashada ótken Qaýipsizdik keńesinde Qarýly kúsh­terdi reformalaý máselesi qaraldy. Biraz garnızondardy aralap jaǵdaılarymen tanysqan Qorǵanys mınıstri Elbasy ótki­zetin osy otyrysqa ishki jaǵ­daı­dy jaqsy biletin úsh kásibı generaldy ózimen birge alyp bardy. «Bular shyndyqtan habardar, qıyn ahýaldy jete túsinetin gene­raldar. Máselen, Áýe kúsh­teriniń 98 paıyzy jumys iste­meı­di. Jaıaý áskerler eki jylǵa shaqyrylady, bir ret te myltyq atpaıdy, kıimderi de jańa emes, áıteýir tamaq ishedi. Tankterdiń barlyǵy toqtap tur. Artıllerııa da sondaı jaǵdaıda. Árbir sala 98-99 paıyzǵa jumys istemeıdi. Jalaqy múlde tómen. Osyǵan súıenip Qazaqstanda Qarýly kúshter múlde joq dep aıtamyn» dep mán-jaıdy tolyqtaı jaıyp saldy. Osydan bastap Qazaqstan áskerıleriniń jala­qy­sy ósti. TMD elderindegi eń joǵary jalaqyǵa jetti. Sar­dar^­lar jańa páter ala bastady. Sát Toqpaqbaev Qorǵanys mınıstrligin basqarǵan jyldary áskerı Doktrına qabyldanyp, kóp máseleler oń sheshildi.

Quryshtan quıylǵan qan­jar­dyń júzi qaıtpaıdy. Jastaıynan te­mir­deı tártipke úırengen, adam­dyq pen adaldyqty tý etip us­taǵan Sát Besimbaıuly jasy jet­pisten asqansha attan túsken joq. 2001 jyldyń jeltoqsan aıy­nan QR Prezıdentiniń keńesshisi – Sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jáne QR memlekettik qyz­met­kerleriniń qyzmeti jónindegi komıssııanyń tóraǵasy – QR Prezıdeti janyndaǵy Azamattyq máseleleri jónindegi komıssııa­nyn tóraǵasy, 2002 jyly – «Eýro-Azııa Eır Interneshnl» AAQ Halyqaralyq eýrazııalyq áýe kompanııasy Dırektorlar keńesiniń tóraǵasy qyzmetterin atqardy. 2007-2011 jyldary – Parlament Májilisiniń 4-shi shaqyrylym depýtaty, Halyqaralyq ister, qorǵanys jáne qaýipsizdik komı­te­tiniń múshesi boldy. Sát Toqpaqbaev kúshtik qurylymdar sala^­­syndaǵy eren eńbegi úshin «Dańq», «Barys» ordenderimen, 14 medalmen marapattalǵan. «Otan qorǵaýshy» nomınasııasy boıynsha 2000 jáne 2001 jyldary «Jyl adamy» (Altyn Adam) ataǵyna ıe boldy.

Eline qaltqysyz qyzmet etip, birneshe vedomstvolardy basqarǵan, Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń úzeńgiles serigi bolǵan ańyz adam týraly jazatyn dúnıeler óte kóp. Sát Toqpaqbaevtyń Qazaq eline si­ńir­gen eńbegi, artyna qal­dyr­ǵan izderi, ıgi isteri keıingi urpaqqa úlgi-ónege bolyp qala beredi. Biz, Sát Besim­baı­uly­nyń qaramaǵynda qyzmet etken áriptesteri, odan sabaq alǵan keıingi býyn ony bilikti basshy, tálimger ustaz, jany jaısań aǵa retinde qurmet tutyp, barlyq jaǵynan oǵan uqsaýǵa tyrysamyz.

Ádil ShAIаHMETOV,

Ortalyq Azııa óńirlik aqparattyq úılestirý ortalyǵy dırektorynyń orynbasary,

general-leıtenant