– Ulttyq senim keńesiniń alǵashqy otyrysy ótti. Kókeıde júrgen biraz dúnıe qaýzaldy. Sonyń bárin saralaı otyryp keńes múshesi retinde, saıasattanýshy retinde qandaı oı túıdińiz?
– Áý basta qoǵamda da, saraptamalyq ortalarda da kúmán-kúdik kóp boldy. Menińshe, bul kúmán áli de tolyqtaı seıildi dep te aıtýǵa kelmes. Alǵashynda keńes quramyna múshe bolyp engen azamattardyń kóńilinde de sekem bolǵany ras. Sebebi buǵan deıin osyǵan uqsas formattaǵy kóptegen jıyndar kóńilden shyqpaǵan-dy. Basy jap-jaqsy bastalyp, sońy qumǵa sińgen sýdaı bos áńgimeniń aınalasynan uzaı almaǵan, talaı basy bar, aıaǵy joq basqosýlar jurtshylyqty kúmándi oıǵa jetelegen edi. Bul turǵyda jer týraly komıssııa jumysyn, demokratııa máseleleri boıynsha keńes sekildi dittegen mejesine jete almaǵan birqatar jobany mysalǵa keltirsek jetkilikti. Qalaı degende de elimizde saıası tranzıt bastaldy. Kóptegen oń ózgerister baıqalýda. Olaı deıtinim memlekettiń saıası turaqtylyǵyna nuqsan keltiretindeı shıelenisti jaǵdaılar bolǵan joq. Menińshe munyń eń jaǵymdy tusy osy.
Qasym-Jomart Toqaevtyń Prezıdent retinde jasaǵan málimdemeleri kópshiliktiń oıynda júrgen naqty problemalardyń tamyryn tap basqandaı kórindi. Endigi kezekte demokratııaǵa qatysty, bıliktiń halyqqa jaqyn bolýy turǵysynda, saılaýlardyń ádil ótýi jóninde, eldiń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýdyń aınalasyndaǵy naqty qolǵa alynǵan sharalar nátıjesin berse ıgi. Shyn máninde memlekettiń aldynda úlken mindetter tur. Sheshimin kútken túıinder de az emes. Ony ońtaıly retteý úshin tyń talpynys qajet. Qýantatyn másele, qazir qoǵam oıanyp keledi. Belsendilik arta tústi. Muny sońǵy saılaýdan da baıqaýymyzǵa bolady. Narazy toptar óz oıyn ashyq bildire bastady. Eń bastysy, osy maqsat-baǵdarlardy mámilemen eńserý, órkenıetti jolmen ózgertý, turaqtylyqqa nuqsan keltirmeı alǵa basý qaǵıdasy kózdelip otyr.
Osy rette halyq pen bılik arasyndaǵy máselelerdi jolǵa qoıýǵa tıis qoǵamdyq keńes, táýelsiz baspasóz, táýelsiz sot syndy ınstıtýttar bar. Degenmen olarǵa degen halyqtyń senimi tómen. Halyq pen bılik arasyna dáneker bola alatyn, shyn máninde naqty kópir qyzmetin atqara alatyn tirek kerek boldy. Osyny jiti túsingen Prezıdent Qasym-Jomart Toqaev jurt kóńilindegi senimdi qaıtaratyn alań retinde ulttyq senim keńesin qurý qadamyna bardy. Túıindep aıtqanda keńestiń maqsaty – qordalanǵan máselelerdi ońtaıly, beıbit jolmen sheshý, jurtshylyqty tatýlyq pen yntymaqqa uıystyrý. Meniń baǵalaýymda Prezıdenttiń komandasy Ulttyq keńesti jaı popýlızm úshin nemese áıteýir jaǵdaıdy ýaqytsha qalypta ustaı turaıyq degen oımen emes, el damýyna bastaıtyn naqty strategııalyq qadam retinde ustanyp otyr. Baıkot jarııalap, shet qalǵanmen másele sheshilmeıdi. «Eshqandaı senim joq, bári beker, tek qana kóshege shyǵyp mıtıng arqyly máseleni sheshemiz» deý bolashaǵy bulyńǵyr qate uǵym. Olaı jalǵasa berse, munyń arty jaqsylyqqa aparmaıdy.
Búkilálemdik tájirıbege sholý jasasaq, qantógis pen revolıýsııa eshkimdi ushpaqqa shyǵarǵan joq. Arandatýshylar bar, aıdap salýshylar bar, osylardyń soıylyn soǵyp barymyzdan aıyrylyp qalmaý qajet. Dál osy ustanymdardy nazarǵa ala otyryp keńes quramyna múshelikke endik. Keńeske kirgen ózim sekildi azamattardyń maqsaty da osy. Meılinshe osy keńestiń quramynda júrip el taǵdyryna qatysty máselelerge tıtteı de bolsa óz septigimizdi tıgizeıik degen úmitpen uıymǵa múshe boldyq. Negizgi ustanym – «joqtan bar jaqsy». Bılik eldegi problemalardy órkenıetti jolmen sheshýge múmkindik týdyratyn osyndaı alań usynar bolsa, nege ony tıimdi paıdalanbasqa. Alǵashqy otyrys márege jetti. Ashyq áńgime, jaqsy talqy boldy. Meılinshe mańyzdy máseleler kóterilip, usynystar aıtyldy.
Árıne Ulttyq senim keńesi Parlament sııaqty zań qabyldaıtyn, ıá bolmasa Úkimet múshelerin shaqyryp alyp suraq qoıatyn laýazymǵa ıe emes. Degenmen Memleket basshysy bastap, qalyń jurtshylyq qostap otyrǵan qurylymnyń bolashaǵynan mol úmit kútýge bolady dep senemin.
– Keńestiń birden-bir maqsaty – qoǵam damýyn qalyptastyrý, ıaǵnı áli de aqsap jatqan salalardy aıaqqa turǵyzý. Prezıdent keıbir salalarǵa túbegeıli reforma qajettigin, bul rette azamattyq qoǵamnyń pikir-tilegi, usynysy mindetti túrde eskerilýi kerektigin aıryqsha atady. Sizdińshe, eń aldymen qaı salaǵa jańashyldyq kerek?
– Qaı salany alyp qarasaq ta sheshimin kútken másele tabylady. Aýyl sharýashylyǵy, óndiris, áleýmettik, bıýdjettik, mádenıet, bilim berý, densaýlyq saqtaý syndy negizgi salalardyń bárine tyń serpilis qajet. Turaqtylyqtyń azaıýy, narazylyqtyń kóbeıýi, shyǵynǵa batý, kásiporyndardyń jabylýy, qylmys deńgeıiniń artýy qoǵam damýyn tejeıdi. Solardyń ishindegi eń kelelisi saıası reforma. Ulttyq senim keńesiniń quramyna engen 44 múshe saıası modernızasııa, áleýmet pen rýhanııat, ekonomıka men qarjy sekildi úsh topqa bólingenin bilesizder. Sonyń ishinde men saıası bólimge kirdim. Basqa da bilikti saıasatkerler men baspasóz mamandary, oppozısııa ókilderi men saıasattanýshylar bul baǵyttyń quramyna endi. Biz ázirge bes basymdyqty alǵa tarttyq. Iаǵnı, bes túrli zańǵa ózgertý engizýdi usyndyq. Sóz bolyp otyrǵany saılaý, saıası partııalar, baspasóz, jergilikti ózin ózi basqarý jáne sherýler men mıtıngiler máselesin qamtyǵan zańdar.
Máselen, ádil saılaýlarsyz biz demokratııaǵa jete almaımyz. Ádil saılaýsyz Parlamentke shyn máninde halyqtyń qalaýlylary kelmeıdi. Qoǵamnyń senimine laıyq, qolynan is keletin tájirıbesi mol adamdar kelgende ǵana túrli kezdeısoq jolmen nemese tamyr-tanystyqpen ótý áreketi tyıylady. Saıasatta alǵa basý úshin ony jigerli, myqty, aqyldy adamdar júrgizýi kerek. Olar saıası básekelestiktiń bási joǵary bolǵanda ǵana bılik basyna keledi. Iаǵnı, báseke barlyq salany qozǵaýshy kúsh. Qarapaıym ekonomıkanyń ózinde básekelestik arqyly sapa ósedi, naryqta myqty óndirýshiler paıda bolady, álsizder shyǵynǵa ushyrap, myqtylar sýyrylyp alǵa shyǵady. О́mirdiń ózi básekeden turady. Saıası básekelestik bolý úshin saıası partııalar bolýy shart. Saıası partııalar týraly zańdy qaıta qaraý qajet. Osy taqylettes taqyryptardy qamtyǵan óz usynystarymyzdy ortaǵa saldyq. Keńestiń alǵashqy otyrysy barysynda bul zańdar qandaı talaptarǵa saı bolýy kerek, olardyń fılosofııasy qandaı degen saýaldarǵa jaýap beretin óz oı-pikirimizdi bildirdik. Qajet bolsa zańdardyń redaksııasyn jasaýǵa daıynbyz. Aramyzda halyqaralyq salanyń mamandary, zańgerler bar. Tipti memlekettik quziretti mekemelermen sol zańdardy talqylaýǵa, Parlamenttiń aldyna shyǵyp qorǵaýǵa da ázirmiz. Ázirge bizdiń tarapymyzdan alǵashqy otyrysta kóterilgen másele osy.
– Sońǵy ýaqyttary qoǵam tyń betburystarǵa qadam basyp, birqatar áleýmettik máselelerdiń oń sheshimin taýyp otyrǵanyn kórip otyrmyz. Siz buǵan ne aıtasyz?
– Prezıdenttiń óziniń kótergen urany «Kúshti Prezıdent, yqpaldy Parlament jáne esep beretin Úkimet». Sonyń baǵdaryn Qasym-Jomart Toqaev óziniń Joldaýynda aıqyndap kórsetti. Joldaýda qamtylǵan máselelerdi oń bastamalar dep aıta alamyz. Onyń ishinde halyq pen bıliktiń jaqyn bolýy, sheneýnikterdiń ashyqtyǵy, baspasózge, sherýlerge qatysty túrli kedergilerdiń alynyp tastalýy sekildi birqatar máselelerdi aıryqsha ataýǵa bolady. Mıkrobıznesti salyqtar men qısynsyz tekseristerden bosatý, muǵalimderdiń jalaqysyn eki esege deıin ulǵaıtý sekildi áleýmettik mańyzdy máselelerdi qamtyǵany kóńil qýantady. Jáne eń bastysy, sóz ben istiń arasynda sabaqtastyq bar. Jemqorlyqty júgendeý, ysyrapshyldyqqa boı aldyrmaý, bılik basyndaǵy azamattardyń elmen etene jaqyn bolýy Prezıdenttiń negizgi prınsıpterine aınalyp otyr. Ony bir ǵana mysalmen aıta ketýge bolady. Memleket basshysy Aqtaýǵa jasaǵan saparynda jergilikti ákimdiktegilerdiń «Toqaevty qoldaımyz», «Jańa Prezıdentimiz jasasyn» degen sarynda ilingen banerlerdi, jazbalardy alǵyzyp tastady. Bul – qarapaıymdylyqtyń qarapaıym ǵana mysaly.
Eldi dúrliktirgen Arystaǵy jaǵdaıdyń alǵashqy kúni-aq ózi el ishinen tabylyp, qasiret shekken halyqqa úlken demeý jasady. Eń bastysy, ol halyqaralyq jaǵdaılardy tereń sezinetin, álemdik deńgeıde oılaı alatyn tulǵa. Munyń barlyǵy taktıkalyq emes, strategııalyq turǵydan jasalyp otyrǵan is. Ulttyq keńestiń maqsaty da osyndaı dánekerlikke ıe bolý bolsa, ekinshi jaǵynan halyqtyń qoldaýyna ıe bolý.
– Jastar elimizdiń bolashaǵy dep jatamyz. Sol jastar óz áleýetin tolyq paıdalana alyp júr me? Kerisinshe biz jigerli jastarymyzdyń aqyl-bilimin qanshalyqty memleket ıgiligine baǵyttaı alyp otyrmyz?
– Adam balasynyń aqyl-oıynyń qabileti asyp-tasatyn, eń bir ǵylymı jetistikterdi eńseretin, tabysqa jetetin jas – ol jıyrma men otyz bes jastyń aralyǵy. «Talaptyń aty aryndap turǵan» bul kezeń ómirdiń naǵyz qýatty da shýaqty sáti. Naǵyz reforma jasaıtyn, qoǵamdy alǵa jeteleıtin, ómirdi ózgertetin ol – jastar. Bul tabıǵattyń zańdylyǵy. Kóptegen elder jastardyń osy qasıetin jaqsy baǵalap, olardyń áleýetin el damýyna tıimdi paıdalanady. Álemdik tájirıbede óziniń jastaryna jaǵdaı jasaǵan memleketter túbi kemeldenedi. Jastaryna bilim beretin, básekelestikke jeteleıtin, jumys ornymen qamtıtyn elder tarıhta keıin qalyp kórgen emes. Máselen, Amerıkany, Eýropany alyp qarańyz. Olardyń alǵa ozýyna baspaldaq bolyp, máselesin sheship otyrǵan osy jastar. Bul turǵyda Mark Sýkerberg, Djobs sııaqty jastaıynan álem tanyǵan tulǵalardy alǵa tartsaq ta jetkilikti. Kerisinshe keıbir memleketter jastaryna jaǵdaı jasaýdy sońǵy másele retinde ysyryp qoıady. Mundaı jaǵdaıda jastar alǵa jeteleıtin kúsh emes, revolıýsııalyq zor tolqynǵa aınalady.
Kezinde Arab elindegi «Arab kóktemin» týyndatqan orta nemese aǵa býyn ókilderi emes, jastar bolatyn. Mundaı jaǵdaı Mysyrda da, Týnıste de boldy. Iаǵnı, qamqorlyq bolmasa jastar órkenıetti kúsh emes, tóńkerisshil topqa aınalady. Bizde de jastardy qoldaıtyn túrli urandar ortaǵa tastalady. Bıylǵy jyl Jastar jyly bolyp jarııalandy. Dese de bul qoldaýlar naýqanshyldyqqa aınalmaı keshendi túrde júıeli jalǵasyn tapsa ıgi. Eń aldymen jastarǵa áleýmettik jaǵdaı jasalýy kerek. Statıstıkaǵa úńilsek óziniń bolashaǵyn shet memlekettermen baılanystyratyn jastardyń deni artqan. Olardyń basym kópshiligi qatarynan daralanyp shyqqan eń bilikti jastar. Máselen, Parlamentti, mınıstrler korpýsyn alyp qarasaq, ondaǵy jastardyń úles salmaǵy tym az. Tipti joqtyń qasy. Qabiletti, aqyldy, tájirıbeli jastar jeterlik. Olarǵa senim artý kerek.
– Bizdegi moderatorlardyń salalyq taqyryptarǵa beıimdelýi turǵysynda ne aıtasyz? Máselen, sizdi Ortalyq Azııa elderi ıntegrasııasyna mamandanǵan saıasattanýshy retinde tanımyz. Biraq túrli taqyrypta qalam terbep, baılam aıtyp júrsiz. Bul salalyq taqyrypqa tereńnen dendeýińizge kedergi keltirmeı me?
– Árıne keltiredi. Kez kelgen memlekette mamandar sol eldiń, qoǵamnyń suranysyna qaraı ıkemdelýi kerek. Mysaly, belgili bir elge jylyna júz ekonomıst kerek, myń ınjener kerek degen sııaqty naqty suranys bolýy shart. Bizde de mundaı suranys bar. Biraq ókinishke qaraı, bilim berý salasynda osy eki arany jalǵap, qajettilik pen suranysty ótep turatyn baılanys joq. Statıstıkaǵa úńilsek, joǵary oqý oryndaryn bitirip shyqqan jastardyń 50 paıyzy óz mamandyǵy boıynsha jumys istemeıdi. Onyń ishinde siz aıtqan saıasattanýshylar sekildi basqa da mamandyqtyń ókilderi bar. Ol mamandyqtar boıynsha oryn taba almaıdy. Saıasattanýshy mamandar bizge qanshalyqty deńgeıde kerek ekendiginiń sanyn men naqty aıta almaımyn. Bálkim, kóp mólsherde, siz aıtqan aýqymda kerek emes te shyǵar. Esesine bizge ınjenerler, tehnologtar, IT mamandar kerek. Ol saladaǵy oqý oryndarynyń jetispeýi óz aldyna, ashyǵyn aıtý kerek, bilim berý mekemeleriniń sapasy da tómen.
Sózimizge tuzdyq bolsyn, bizdegi birde-bir joǵary oqý orny álemdik reıtıngte alǵashqy ekijúzdikke kirmeıdi. Bul da bilim salasyna túbegeıli reforma qajet ekenin aıǵaqtap tur. Bılik barlyq iske aralasa bermeýi kerek. Iаǵnı, memleket barlyq salada «balaǵa tamaq shaınap bergendeı» bárin daıyndap berýge mindetti emes. Múmkindiginshe muny jekemenshikke, azamattardyń óziniń belsendiligine aýdarý kerek. Barlyǵyn shektep qoıý, barlyǵyn rettep otyrý memlekettiń ǵana jaýapkershiligi emes. Memleket, birinshiden, qaýipsizdikke, strategııalyq baǵyttarǵa jaýap berýi tıis, ekinshiden, azamattardyń ómirine, damýyna teń jaǵdaı jasap, ádil oıyn erejelerin ustanýy kerek. Qalǵanyn básekelestik sheshsin. Álemdegi eń úzdik 200 ýnıversıtettiń sanatyna kiretin Oksford, Garvard, Stafford sekildi taǵysyn taǵy ozyq oqý oryndarynyń 90 paıyzy jekemenshik bilim oshaqtary. Menińshe, bilim berý salasyn qaıta yryqtandyrý kún tártibinde turǵan másele. Jastardy naryqqa jaqyn mamandyqtarǵa beıimdeý qajet.
Áńgimelesken
Arman OKTIаBR
ALMATY
