Bizde basqa tańdar jol da joq. Bizdiń jolymyz – táýelsizdik! Bizdiń jolymyz – turaqtylyq! Endigi arada jáne qashanda bolsa qasıetti sol táýelsizdikti saqtap turý jáne ony nyǵaıta berý bizdiń máńgilik saıasatymyz bolyp tabylary da anyq. Tarıh bizge zor múmkindik berdi. Sol múmkindiktiń barlyǵyn da Elbasy N.Nazarbaevtyń tıimdi paıdalana bilgeni de tarıhı aqıqat. Sony aıta da bilýimiz kerek. Osy oraıda «Elimizdiń damý jolyn búkil álem moıyndap, qazaqstandyq, ıaǵnı Nazarbaev modeli dep atady», dep Joldaýda atap kórsetilýi de aıdaı álemge belgili taǵy da aqıqat jaıt.
Qalyń Qazaq eliniń qazirgi kóńil aýany men keı áreketterinen áldebir teketirestik sherýlik ahýaldy ańdar edik. Árıne, túrli de alýan pikirlerdiń bolǵanyna, sol pikirlerdi qorǵaýǵa da árkim yntaly ekendiginde turǵan óreskeldik te joq shyǵar. Daýryǵyp izdep júrgen demokratııamyzdyń talaby da osy ǵoı. Degenmen, táýelsizdik jyldary jasalǵan jáne qol jetkizilgen tabystar men ıgilikterdi joqqa shyǵarý da jaraspas edi. Qazir bolmaǵandy boldyra jáne de arandata sóılep, sol arqyly eldegi turaqtylyqtyń shyrqyn buzýǵa yntaly bolyp otyrǵan syrtta da, óz ishimizde de múddeli toptar barlyǵyna esh kúmándanýǵa da bolmas. Arandatýshylyqqa erý – ardyń isi emes. Biz sol arandatý áreketteriniń aqyrynda eldegi turaqsyzdyq pen birligimizdiń shyrqyn buzý men aqyr sońynda eldegi daý-janjaldyń bastalyp kete berýine eshqashan jol bermeýge tıistimiz. Shyrqymyz buzylmasyn! Bul – óz shańyraǵymyzdyń otyn ózimiz óshirgenmen birdeı qaterli jaǵdaı.
Osy qater týraly Prezıdent óz Joldaýynda «Negizsiz, júıesiz saıası yryqtandyrý eldiń ishki saıası ahýalynyń turaqsyzdyǵyna, tipti memlekettilikten aıyrylýǵa ákelip soǵatynyn álem elderiniń tájirıbesinen kórip otyrmyz», dep atap kórsetti. Árıne, saıası jańǵyrý qajet. «Men ýáde etken saıası jańǵyrý úderisi azamattarymyz ben memleketimizdiń múddelerine sáıkes, birtindep úzdiksiz júzege asyrylatyn bolady. Sondyqtan biz saıası reformalardy «asyǵystyqqa salynbaı», kerisinshe, kezeń-kezeńimen, tabandy túrde jáne jan-jaqty oılastyryp júzege asyratyn bolamyz», degen Joldaý joldaryndaǵy osy bir ustanym barshamyzdyń sanamyzda júrgeni kerek.
Jáne de asyǵystyqqa salynbaı saıası reformalardy kezeń-kezeńimen júzege asyrý jónindegi Q.Toqaevtyń bul utymdy ustanymyn ár qazaqstandyq tereń sanamen zerdeleýge tıis. Biz – sonaý toqsanynshy jyldardan, ıaǵnı táýelsizdiktiń alǵashqy kezeńinen bastap aqyryn júrip, anyq basqan elmiz. Sodan utpasaq, utylǵan joqpyz. Endigi arada Qasym-Jomart Kemelulynyń sabaqtastyqty eldegi turaqtylyq pen damýdyń basty ári negizgi arqaýy etip otyrǵan ustanymy biz úshin óte mańyzdy ekendigin aıtqymyz keledi.
Áýeli qoǵamdyq-saıası ómirdi jańǵyrta alsaq qana ekonomıkalyq reformalar tabysty bolaryn óz Joldaýynda Prezıdenttiń óte oryndy aıtqandyǵy saıası júıeniń bul formýlasy memleket turaqtylyǵynyń negizi bolyp sanalatyndyǵyn kóldeneń tartsaq deımiz.
Joldaýda zaman talabyna saı tıimdi memleketti ornyqtyrý jáne halyqpen tıimdi keri baılanys ornatý máselesine zor mańyz berilip otyr. «Kóp jaǵdaıda azamattarymyz ortalyq jáne jergilikti organdar basshylarynyń qulyqsyzdyǵy men «beıqamdyǵyna» baılanysty Prezıdentke júginýge májbúr bolady», dep Prezıdenttiń Joldaý joldaryndaǵy bul aıtqany bizdi tereń oıǵa jeteleýge tıisti. Joldaýda qoǵamdyq únqatysý, ashyqtyq, adamdardyń muń-muqtajyna jedel nazar aýdarý memlekettik organdar qyzmetiniń negizgi basymdyqtary bolyp sanalatyndyǵy anyq aıtylǵan.
Halyq pen bıliktiń arasy nege alshaqtap ketti? Osy oraıda óz paıymymyzdy aıtar bolsaq, qazirgi memlekettik qyzmetshilerdiń deni halyqpen sol halyqtyń júregine jol tabarlyq sóz taýyp, halyqtyń óz «tilinde» sóılese almaı júr. Keıbiriniń sheshendigi, keıbiriniń óresi jete bermeıdi. Keıbiri tilge shorqaq. О́z deńgeıin biletin sondaı memlekettik qyzmetkerler halyqtyń arasyna barýǵa jasqana ma dep oılaımyn.
Qazaqstandaǵy saıası reformalardyń ishinde sybaılas jemqorlyqqa qarsy kúres jáne ony joıý óte ózekti másele bolyp qalary da anyq. О́ıtkeni jemqorlyq dertiniń tamyry tereńge ketken syńaıly. Bul jaıt halyqtyń bılikten kóńili qalýyna jáne memleketke degen senimsizdikke soqtyryp otyr.
«Sybaılas jemqorlyqpen jan-jaqty kúresý máselesi kún tártibinen túsken joq. Sybaılas jemqorlyqqa qatysty qylmys jasalǵan mekemeniń birinshi basshysynyń jaýapkershiligin zańnamalyq jáne normatıvtik turǵydan naqty belgileý kerek. Sondaı-aq zańsyz jáne arandatýshylyq áreketterge barǵany úshin sybaılas jemqorlyqqa qarsy is-qımyl organdarynyń qyzmetkerlerin qatań jazalaý kerek. Ondaı qyzmetkerlerge tergeý salasynda oryn joq. Kinásizdik prezýmpsııasy qaǵıdaty tolyq kólemde saqtalýy tıis», degen Q.Toqaevtyń Joldaýdaǵy bul sózi jemqorlyq syndy osy bir keselmen kúrestiń jańa bir órkenıetti ári zańdy jolyn ashary anyq.
Jergilikti jerde jastarmen jıi kezdesip turamyn. Osy jemqorlyq jaıy jastardy qatty alańdatady, tipti ashyndyrady deýge de bolady. Biz endigi arada ary da, jany da taza urpaq tárbıeleý máselesimen jete aınalysýǵa tıistimiz. Qazir jastardyń sanasynda ne nárseni bolsyn para berý arqyly sheshýge bolady degen túsinik qalyptasqandaı. Jastarymyz qazir para berýdi besikten belderi shyqpaı jatyp, ıaǵnı oqý oryndarynda oqı júrip úırenip, soǵan daǵdylanyp jatqandyǵy da belgili.
Kezinde qazaq satırasynyń dúldúli Ospanhan Áýbákirovtiń emtıhandy «konıaktyń» – beske, «araqtyń» – tórtke, «syranyń» úshke tapsyrǵany týraly keremet bir ájýasy bar edi. Árıne, bul arada biz joǵary oqý oryndaryna, olardyń oqytýshylarynyń bárine birdeı kóleńke túsirýden aýlaqpyz. Degenmen de, jemqorlyqtyń oqý oryndarynda áli de qalyp otyrǵandyǵyn tıisti oryndar da joqqa shyǵarmaıdy.
Bul keseldi joıý úshin eń áýeli jekemenshik joǵary oqý oryndaryndaǵy bilim berý júıesin tártipke keltirgen abzal. О́ıtkeni jyl saıyn júzdegen myń teńgelik oqý aqysyn tólep otyrǵan stýdentke tereń bilim alýǵa qatań talap qoıýdan da «aqshasyn tólep tursa boldy» degen pıǵyldyń basym jatqandyǵy da jasyryn emes. Al talap bolmaǵan soń talapty jastar tereń bilim alý úshin shetelderge ketýge májbúr bolyp otyrǵandaı. Al jekemenshik joǵary oqý oryndarynyń sanyn azaıtamyz dep qulshynǵan ne bir oqý mınıstrlerinen áli de bir tııanaqty is kóringen joq.
Q.Toqaev óz Joldaýynda áleýmettik jańǵyrýdyń jańa kezeńiniń jańa ustanymdaryn da oryndy alǵa tarta bildi. О́ıtkeni qazir áleýmettiń memleketke úmit artyp alańdap otyrǵan jaılary barshylyq. Bul oraıda Prezıdent bilim berýdiń sapasyn jaqsartý men jastardyń qabiletin aıqyndap, kásibı baǵyt-baǵdar kórsetýge aıryqsha nazar aýdaratyn kez kelgenin oryndy atap kórsetti. Ásirese daryndy aýyl balalaryn iriktep alyp, jaqsy bilim beretin oqý oryndaryna jiberý qajettiginiń aıtylǵany kóńilden shyqty. Rasynda da qazaqtyń nebir daryndy da tanymal tulǵalarynyń barlyǵy da aýyldan shyqqandyǵyn esh umytýǵa bolmas. Aýyl balasyna degen bul qamqorlyq pen senim ózin ózi aqtaıtyn qadam bolary sózsiz.
Endigi arada sondaı-aq Prezıdent óz Joldaýynda atap kórsetkenindeı, jastarǵa kásibı bilim berýdiń jańa standartyn keńinen engizýge tıistimiz. Áýeli mektep oqýshylary men jastar arasynda kásibı, jumysshy mamandyqtary keńinen nasıhattalýy kerek. Bizde áli de bolsa tek joǵary bilim alý kerek degen qatyp qalǵan bir qaǵıda bar. Kezinde jappaı zańgerlik jáne ekonomıkalyq bilim alý básekege aınalmasa da beleń alyp ketkeni ras. Olardyń bárine birdeı jumys qaıdan tabylsyn! Osy oraıda sol zańgerlik dıplomǵa ketken qyrýar qarjyǵa áldebir kásip ashyp almaǵan ekenmin dep ókinip júrgenderdi de kezdestirdik.
Jastardy kásip pen eńbekqorlyqqa baýlýǵa da qoǵam bolyp aıryqsha kóńil bóletin kez keldi. Erteńgi kúngi urpaǵymyz masyl bolmasyn desek, bul máseleni osy bastan oılaǵanymyz jón. Balany jasynan eńbek pen kásipke baýlýdyń tıimdi bir joly túrli qolóner úıirmeleri bolsa kerek. Alaıda qazir túrli qolóner úıirmeleri jer-jerde jetispeı de jatyr. Qazirgi jaǵdaıda árqaısymyz bir ǵana nársege asyǵýymyz kerek. Ol: adal eńbek etip, álemdik órkenıet kóshinen qalyp qoımaýǵa jáne neǵurlym tereń bilim alyp, sony Qazaq eliniń múddesi úshin jumsaýǵa asyǵý.
Q.Toqaevtyń Joldaýdaǵy «Qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi keledi dep esepteımin. Biraq mundaı dárejege jetý úshin bárimiz dańǵaza jasamaı, jumyla jumys júrgizýimiz kerek. Sondaı-aq til úlken saıasattyń quraly ekenin de umytpaǵan jón», degen ustanymyn biz jańasha uǵynyp, jańasha paıymdaýǵa tıistimiz. Qazaq tili jáne onyń taǵdyry úshin qyzylsheke bolyp aıtysqan, áli de aıtysyp jatqan sol uzaq jyldardan bergi daǵdydan qalýymyz kerek. Endi «qazaq tiliniń memlekettik til retindegi róli kúsheıip, ultaralyq qatynas tiline aınalatyn kezeńi kelýi» úshin bizdiń árqaısymyz ne isteýge tıistimiz?
Endigi arada memlekettik tildiń órkendemeı jatqan jaıy bolsa, bul úshin memleketti de, Qazaqstandy mekendep otyrǵan ózge ult ókilderin de aıyptaýdyń qajeti joq. Bári de ózimizden. Tilimiz úshin árqaısymyzdyń ortaq jaýapkershiligimiz bar ekendigin uǵynatyn kez ábden kelip jetti.
Bul oraıda til bilmestik jáne endi ne isteý kerek degen kókeıimizge jınalǵan óz saýalymyzǵa oraı «Memlekettik til jáne otbasynyń jaýapkershiligi», «Memlekettik til jáne memlekettik qyzmetkerdiń jaýapkershiligi», «Memlekettik til jáne bıznes pen halyqqa qyzmet kórsetý salasynyń jaýapkershiligi» atty osy úsh baǵytty qamtıtyn baǵdarlama túzýdi usynar edik... Qysqasy, endigi arada ana tilimiz úshin ár otbasy, ár memlekettik qyzmetshi, ár qazaq balasy ózin jaýapty sezine alsa ǵana ana tilimiz máńgiliktiń máńgiligi bolyp qalary anyq.
Qazaqstan Prezıdenti óziniń alǵashqy Joldaýynda Qazaqstan qoǵamyn tolǵandyryp otyrǵan ózekti máselelerdi sheshýdiń naqtyly joldaryn jáne aldaǵy ýaqyttaǵy mindetterdi anyq ári tolyq saralap bergendigin aıtý paryz. Endi bizdiń árqaısymyzda «men ne isteýim kerek?» degen bir ǵana oı bolýy kerek. El taǵdyry úshin bárimiz de jaýaptymyz. Eń bastysy, Joldaýdan biz osyny taǵy da aıqyn sezine tústik.
Jabal ERǴALIEV,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri
KО́KShETAÝ
