– Dılıara Radıkqyzy, dárigerler «esinen adasqan jasýsha» dep esepteıtin qaterli isikpen kúresýde ózekti másele kóp. Tek sońǵy jyldary obyrdyń jańa jıyrma túri anyqtalǵan eken. Al Qazaqstandaǵy sammıt qaı taqyrypqa basymdyq beredi?
– Bul sammıt «Obyr jáne densaýlyq saqtaý qyzmetterimen jappaı qamtý» taqyrybyn kún tártibine shyǵarady. Iаǵnı qaterli isikke shaldyqqan barlyq naýqasty onkologııalyq kómekpen tolyq qamtý ózekti bolyp otyr. Memleketterdiń densaýlyq saqtaý, ekonomıkadaǵy deńgeıi men damýy da ártúrli bolǵandyqtan, onkologııada ár eldiń óz máselesi bar.
Al elimiz dıagnostıka, emdeý, onkologııalyq naýqastardy dári-dármektermen qamtamasyz etýdi tegin júrgizýge qol jetkizgen memleket.
– Nege tańdaý Qazaqstanǵa tústi?
– Buǵan deıin bul sammıt Malaızııada, onyń aldynda Parıjde uıymdastyrylǵan eken. Postkeńestik aýmaqta birinshi ret Qazaqstanda ótkizilgeli otyr. Árıne bul úlken mártebe. Rakty qadaǵalaý jónindegi Halyqaralyq odaq (UICC) Búkilálemdik onkologııa kóshbasshylarynyń sammıtin ótkizý úshin Qazaqstandy tańdady. Bul – tarıhı oqıǵa, bizge kórsetilgen senim men qurmet.
О́z kezeginde Qazaqstanda onkologııalyq qyzmet jaqsy damyp keledi. Qaterli isikpen kúresýdiń keshendi jospary qabyldanǵan. Obyrdy emdeýdegi sońǵy zertteýler men tehnologııalardyń barlyǵy bizde qoljetimdi.
– Onkologııaǵa nege sonshalyqty nazar aýdarylyp otyr?
– Dúnıe júzinde onkologııa aýrýlary birinshi orynǵa shyqty. Bizde birinshi orynda júrek-qan tamyrlary aýrýlary basym. Qazaqstanda qaterli isikten bolatyn ólim-jitim ekinshi orynda. Elbasymyz da obyrdan bolatyn ólim-jitimdi azaıtýdy mindettegenin bilesizder. Biraq elimizde bári de keremet dep aıta almaımyz. Jergilikti jerlerde áli de sheshilmegen jaıttar bar. Biz aımaqtarǵa shyǵyp, árbir dárigermen jumys isteýge umtylyp otyrmyz. Elimizde onkologııalyq aýrýlarmen kúresý jóninde keshendi jospar engizilgen. Onyń ár óńirde ózindik ındıkatory bar.
– Qazir Qazaqstanda onkologııamen kúreste qandaı ınnovasııalar qoldanylady?
– 2018 jyly qabyldanǵan Keshendi josparda halqymyz shetelde emes, óz elimizde em qabyldaýǵa múmkindik týǵyzý úshin ınnovasııalyq ozyq tehnologııalardy engizý qarastyrylǵan. Biz birinshi kezekte oblystardaǵy onkodıspanserlerdiń sáýlelendirý apparattary parkin jańarttyq. Dárigerlerdi jańa medısınalyq jabdyqtarmen jumys isteýge úırettik. Iаǵnı sáýlelendirý terapııasy jańartyldy. Bul bas jáne moıyn qaterli isigi men mı jáne omyrtqa isigi kezinde qoldanylatyn ıntegrasııalanǵan sáýlelendirý. Jańa apparat rak kletkalary zaqymdaǵan bólikterdi ǵana sáýlelendiredi, qasyndaǵy aǵzalarǵa tımeıdi. Mundaı apparattar álemniń eń úzdik emhanalarynda 2-3 jyl buryn ǵana qoldanyla bastaǵan bolsa, mine, endi bizge de jetti.
Almaty, Nur-Sultan, Aqtóbe, Semeı qalalaryndaǵy onkologııalyq ortalyqtar men Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýty da osy apparattarmen jabdyqtalǵan. Bul apparattyń bas, moıyn, mı, omyrtqa qaterli isigi kezinde qoldanylatyn gamma-pyshaq qyzmeti bar.
– Amsterdamda ótken Onkologtardyń eýropalyq forýmynda targettik terapııa týraly kóp aıtyldy. Osy forýmda «Kazakhstan» degen beıjderi bar ózimizdiń dárigerlermen jıi ushyrasyp júrdik?
– Suraǵyńyzdy túsindim. Qazir onkonaýqastardy emdeýde hımıoterapııa, targettik terapııa men ımmýnoterapııa qatar qoldanylady. Bizdegi jalǵyz dıstrıbıýter «SK-Farmasııa» ımmýndyq terapııadaǵy ınnovasııalyq «Pembrolızýmab» («Keı-trýda») preparatyn 350 mıllıon teńgege satyp aldy. Bir ǵana ampýlanyń quny 1,5 mıllıon teńge turady. Keıbir naýqastarǵa 14 ampýlaǵa deıin salýǵa týra keledi. Bul preparat melanoma, as joldary, ókpe, jatyr moıny obyry kezinde qoldanylady. «Keıtrýdamen» em taǵaıyndaý úshin naqty kórsetilimder qajet. Ony aspırın sııaqty bárine birdeı salýdyń qajeti joq. Eýropa men AQSh-ta saqtandyrý esebinen bul preparattar tegin. Biraq Reseı men TMD-nyń basqa elderinde ony naýqastardyń ózi satyp alady.
– Jýyrda baspasóz máslıhatynda jańa molekýlıarlyq-genetıkalyq zertteýler týraly aıtyp qaldyńyz?
– Instıtýtta onkologııadaǵy zertteýlerdiń jańa baǵytyn engizip otyrmyz. Onkologııalyq naýqastardy emdegen kezde belgili bir hattamalar jasalady. Osy hattamaǵa sáıkes, qazir máselen, molekýlıarlyq-genetıkalyq zertteýlersiz hımıoterapııa júrgizýge bolmaıdy.
Iаǵnı búgingi tańda sút bezi, ókpe, melanoma, búırek obyryna shaldyqqan naýqastarǵa bul zertteýdiń túri tegin. Qazir Nur-Sultan, Qaraǵandy jáne Almatydaǵy Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynda úsh laboratorııa jumys istep tur. Aldaǵy ýaqytta bul zertteý Almatydaǵy onkologııa ortalyǵynda da júrgiziledi. Bul ne úshin qajet? Durys em taǵaıyndaý úshin – isiktiń molekýlıarlyq-genetıkalyq ahýalyn anyqtaý kerek. Dári-dármektik terapııa osyǵan táýeldi. Osy zertteýler nátıjesinde árbir naýqasqa qajetti preparattardy satyp alamyz. Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bazasynda rakqa qarsy jańa preparattar boıynsha 7 klınıkalyq zertteý júrgizilip otyr. Osy klınıkalyq zertteýlerdiń sheńberinde bul preparattar bizdiń naýqastarǵa qoljetimdi. Isikter ártúrli bolyp keledi, árbir isiktiń ózindik tolyp jatqan mýtasııalary bar. Biz búgingi tańda naýqastarǵa jekelegen terapııa júrgizýge qol jetkizdik. Árbir naýqasta isiktiń bıologııalyq áreketi ártúrli bolyp keledi.
– Intraoperasııalyq sáýlelendirý terapııasy degenimiz ne?
– Intraoperasııalyq sáýlelendirý terapııasy ota kezinde zaqymdanǵan jerge, basqa aǵzalarǵa tıgizbeı otyryp, júrgiziledi. Onyń tıimdiligi áldeqaıda joǵary. Bul terapııa jatyr moıny, tik ishek, uıqy bezi qaterli isikteri kezinde qoldanylady. 2018-2022 jyldarǵa arnalǵan Onkojospar boıynsha, bul apparattar da onkodıspanserlerge alynady.
Sonymen qatar biz hımıoperfýzııa ádisi úshin HIPEC-terapııasyn da engizdik. Bul ádis arqyly ota men hımıoterapııa qatar júrgiziledi. Qaterli isik alynyp jatqan kezde hımııalyq terapııa da bir mezette jasalynady. О́tken aıda biz Izraıl dárigerlerimen kórsetilimdik eki ota jasadyq. Qazir mamandarymyz HIPEC-terapııasyn meńgerip jatyr. Qural-jabdyqtar bar.
Sol sııaqty mı, ókpe obyryna qarsy gıpertermııany engizdik. Bul da onkologııalyq naýqastarǵa júrgiziletin em sapasyn aıtarlyqtaı jaqsartty.
Qysqasy, keshendi jospar aıasynda onkologııa salasynda álemde qandaı em, ozyq tehnologııalar bar, sonyń bárin eskerip, engizip otyrmyz. Dárigerlerdiń biliktiligin kóterý úshin sheteldik emhanalardan mamandar shaqyramyz. Mınıstr onkojospardyń oryndalýyn jiti qadaǵalap otyr.
Qaterli isikke sekemdengen adamdar Qazaqstanda KT men MRT-dan tegin óte alady. Shilde aıynan beri bul maqsatqa qarjy salynyp, óńirler boıynsha bólindi. Sol sııaqty onkologııalyq mekemelerde pallıatıvti mobıldi brıgadalar jumys isteıdi. Olar naýqastardyń úıine baryp, em-dom júrgizedi. О́zderińiz bilesizder, qaterli isikke dýshar bolǵan adamǵa erekshe kútim qajet. Osy shyǵynnyń bárin memleketimiz óz moınyna alyp otyr.
– Máskeýdegi P.A.Gersen atyndaǵy onkologııalyq ǵylymı-zertteý ınstıtýtymen telepatologııa júrgizilip jatqanynan habardarmyz.
– О́te kúrdeli jaǵdaılarda reseılik áriptesterimizben keńesip otyramyz. Áınekterdi skanerlep, gısto-skandardy olarǵa jiberemiz. Patomorfolog-dárigerler dıagnozdy talqylaı kele, tıimdi em túrlerin taǵaıyndaıdy. Biz osyndaı bazany Qazaqstanda da jasaǵymyz keledi. Máselen, aımaqtardaǵy onkodıspanserler Qazaq onkologııa jáne radıologııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń mamandarymen telepatologııa arqyly keńesip otyrsa, quba-qup. Qazir biz mundaı bazany gematologııa boıynsha bastadyq.
Qalaı desek te, Qazaqstanda qaterli isikten bolatyn ólim-jitim azaıdy. Elimizde dıagnoz qoıylǵannan keıingi besjyldyq ómir uzardy. Buryn 49 paıyz bolsa, qazir 52 paıyz. Árbir paıyzdyń astarynda adamdardyń ómiri, taǵdyry jatyr. Al sút bezi obyry boıynsha on jylda besjyldyq ómir 78 paıyzǵa ósti. Bul – úlken ilgerileý.
Qazir obyr alǵashqy satysynda 100 paıyzǵa emdeledi. Sondyqtan der kezinde qoıylǵan dıagnoz asa mańyzdy. О́kinishke qaraı, adamdar bizge 3-4 satysynda keledi. Mundaı jaǵdaıda biz olardyń ómirin bar bolǵany 2 jylǵa ǵana uzarta alamyz.
Mysaly, jatyr moıny obyryn alǵashqy satysynda anyqtaǵan jaǵdaıda, biz aǵzany saqtap qala alamyz jáne 3 jyldan keıin ol áıel bosana alady. Sút bezi obyry kezinde de der kezinde emdelse, isiktiń qaıta órshýi baıqalmasa bala tabýǵa bolady. Máselen, qazir áıeldiń analyq jasýshasy men erkektiń uryǵyn hımıoterapııa júrgizilmeı turyp, muzdatyp qoıýǵa bolady. Naýqas dertinen qutylǵannan keıin, densaýlyǵy durys bolsa, sábıli bola alady.
– Elordada ótetin jahandyq jıynǵa UICC prezıdenti, Iordanııa hanshaıymy Dına Maıred keledi eken. Qaterli isikpen kúresýde sheshýshi daýysqa ıe joǵary mártebeli qonaqtardan taǵy kimder bar?
– Elordada ótetin jahandyq jıynǵa UICC prezıdenti, Iordanııa hanshaıymy Dına Maıred, Obyrdy zertteý jónindegi halyqaralyq agenttiktiń bas dırektory Elızabet Vaıderpass, Ýrýgvaı prezıdenti Tabare Vaskes myrza, Túrkııanyń birinshi hanymy Emıne Erdogan, Belız memleketiniń birinshi hanymy Kım Sımplıs Barroý, Býrkına-Faso memleketiniń birinshi hanymy Adjovı Sıka Kabore, Nıgerııa birinshi hanymy Aısha Býharı, Armenııa birinshi hanymy (premer-mınıstrdiń jubaıy) Anna Akopıan, Geıdar Alıev qorynyń vıse-prezıdenti, BUU Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymynyń (FAO) izgi nıet elshisi Leıla Alıeva, Ekonomıkalyq yntymaqtastyq jáne damý uıymynyń (OESR) densaýlyq saqtaý bóliminiń basshysy Francheska Kolombo syndy álemge áıgili tulǵalar keletini naqtylandy.
Sonymen qatar sammıtke Vengrııa, Reseı, Irak, Rýanda, Shrı-Lanka, Tájikstan, Zambııa jáne álemniń basqa da elderdiń densaýlyq saqtaý mınıstrleri qatysady.
Áńgimelesken
Aınash ESALI,
«Egemen Qazaqstan»
ALMATY
