–Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń Jarlyǵymen 2020 jyly qazaqtyń uly aqyny jáne jalpy shyǵys jurtyna ortaq tulǵa – Abaı Qunanbaıulynyń 175 jyldyǵy atap ótiledi. Uly oıshyldyń mereıtoıy IýNESKO men TÚRKSOI uıymdarynyń aıasynda toılanatyn bolady. Osyǵan oraılas, Qazaqstannyń elshiliginiń qoldaýymen Abaı Qunanbaıulynyń tańdamaly óleńderiniń qyrǵyz tilindegi aýdarmasy «О́leń – sózdiń patshasy» degen ataýmen jaryq kórip otyr, – dedi Qazaqstan Respýblıkasynyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qaırat Nurpeıisov rásimniń bastalýynda.
Elshi Abaıdyń birqatar óleńderin qyrǵyz tiline keńes zamany tusynda aýdarǵan kórnekti qyrǵyz aqyndary – Sosıalıstik Eńbek Eri Aaly Tokombaevtyń, Qyrǵyz Respýblıkasynyń Batyry Sooronbaı Jýsýevtiń eńbegin erekshe aıtyp, sondaı-aq jınaqta qomaqty oryn berilgen buryn aýdarylmaǵan óleńderdi qyrǵyz jurtyna tanytyp otyrǵan keıingi býynnyń, ásirese qazirgi jas, talantty aqyndardyń talpynysy jaqsy nyshan ekenin atap ótti.
Is-sharanyń qyrǵyzdyń ulttyq ýnıversıtetinde uıymdastyrylýyna uıytqy bolǵan osy oqý ornynyń prorektory Sadyk Alahanýýlý Tıllebaev óz kezeginde Abaı Qunanbaıulynyń shyǵarmalarynyń mańyzyna toqtalyp, olar qyrǵyz eli úshin asa qundy kórkem dáýlet, asyl qazyna ekenin tilge tıek etip, «Uly aqynnyń eńbekterin eki elge birdeı ortaq mıras» dep aıtsaq jarasady» dep sózin tujyrymdady.
Odan keıin sóz alǵan Qyrǵyz Respýblıkasynyń halyq aqyny Gúlsaıra Momýnova 1944 jyly jeke kitap bolyp shyqqan Abaı jyrlary qyrǵyz aqyndarynyń birneshe býyny sabaq alǵan poezııa mektebi bolǵanyna toqtalyp, «aqyn bolǵan soń, ısharasyn jasaıyn» dep, qazaq eli jáne Abaı týraly óleńderinen úzindi oqyp berdi.
Kazagym, boorým, ózúmsúń,
Qaregım-kara kózúmsúń.
Emne desem jarashkan,
Kýıýýlýp túshkón sózúmsúń,
Baýrým degen kezıńden
Bal tamgan tattýý sózúńdón,
Ak kóńúl barpań kazagym,
Aılanyp ketem ózúńdón!
* * *
Abaıdaı ýýlý Adam bar,
Ala-Toodoı karaan bar.
Pendenın oıý jetpegen,
Askasy bııık daban bar.
Chygyshta ar bır akyndyn,
Ýstaty bolýp kalgan bar.
Oıgo baı, tereń yrlardyn,
Ordosý bolýp kalgan bar.
Sodan keıin Gúlsaıra apaı qyrǵyz ánshilerine qosylyp, Abaıdyń «Aıttym sálem, Qalamqas» ánin náshine keltire oryndap, kópshilikti shattyqqa bóledi. Osylaısha resmı is-sharanyń ózi Abaı aıtqandaı, «qulaqtan kirip, boıdy alǵan» ǵajap, áserli sátke aınalyp shyǵa keldi.
Dóńgelek ústelge qatysýshylardyń Abaı shyǵarmashylyǵy týraly pikirlerinen keıin «Qyrǵyz-qazaq – bir týǵan» taqyrybynyń sheńberinde keleli oı-pikirler bastaldy. Kirispe sóz Qazaqstannyń Qyrǵyz Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Qaırat Nurpeıisovke berildi.
–Búgin Qazaqstan men Qyrǵyzstan úshin ataýly kún, ıaǵnı 1992 jyly 15 qazanda Qazaqstan Respýblıkasy men Qyrǵyz Respýblıkasy arasynda dıplomatııalyq qatynas ornaǵan. 1997 jyly 8 sáýirde eki eldiń memleket basshylary qol qoıǵan «Máńgilik dostyq týraly shart» baýyrlas halqymyzdyń birligin myzǵymastaı bekemdedi, – degen Q.Nurpeıisov alqaly jıynnyń mańyzyna toqtaldy. Dóńgelek ústeldiń maqsaty – qazaq pen qyrǵyz halqynyń týystyǵy men dostyǵyn nyǵaıtý, eki eldiń tatý kórshiligin nasıhattaý, keıbir salalardaǵy túıindi máseleler boıynsha usynystar berý. Elshi Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Nazarbaevtyń «Qazaq pen qyrǵyzdan jaqyn halyq joq» degen ataly sózin Qyrǵyzstannyń Prezıdenti Sooronbaı Jeenbekov te berik ustanyp otyrǵanyna toqtaldy. – XIX ǵasyrdyń ortasynda aǵartýshy-ǵalym Shoqan Ýálıhanov «Manas» eposyn alǵash ret qaǵaz betine túsirip, onyń ǵylymı turǵydan zerttelýine jol ashqan. Jambyl men Toqtaǵul qatar shapqan dúldúl aqyn edi, Shyńǵys Aıtmatov Muhtar Áýezovti ustaz tutty, ekinshi Muhtar – Shahanov Shyńǵys Aıtmatovpen aǵa-dos boldy, munyń bári bolashaqqa úlgi. Qazaq pen qyrǵyzdyń baspanasy – kıiz úı men boz úıdiń adamzat murasy retinde IýNESKO-nyń tizimine bir atalymmen kirgizilýi eki eldiń týystyǵyn, rýhanı jaqyndyǵyn álemge aıqyndap bergen zor oqıǵa. «О́ser eldiń balasy, birin biri batyr deıdi» demekshi, ejelden quda-qudandaly bolǵan, birin-biri izdeıtin baýyr – qazaq pen qyrǵyz qaı zamanda da tatý-tátti tirshilik ete beredi degen senimdemin, – dep sózin túıindedi.
Elshiden keıin sóz alǵan qyrǵyzdyń belgili pýblısıst-qalamgeri, «Qyrǵyzfılm» kınostýdııasynyń bas rejısseri Baıan Sarygýlov qyrǵyz-qazaq yntymaǵyn dáriptegen derekti fılm túsirip jatqanyn habarlady. О́skeleń tehnologııamen fılm túsirýdi meńgergen rejısser «Ǵylymda ár nárseniń kody bar. Adamnyń kody – til, al endi qyrǵyz ben qazaqtyń kody bir» dep, jaqynda Bishkekte bolyp ótken qazaq-qyrǵyz aqyndarynyń aıtysynda zaldaǵy qyrǵyz kórermenderi qazaq aqyndarynyń tógilgen jyrlaryn qazaqtaı túsinip, dý qol shapalaqtap qýattap otyrǵanyn mysalǵa keltirdi.
«Qyrǵyz-qazaq – bir týǵan» taqyrybyndaǵy pikirlerin KSRO-nyń halyq ártisi Kaıyrgúl Sartbaeva, Qyrǵyzstannyń halyq ártisi, «Manas» ordeniniń ıegeri Darıka Jalgasynova, tarıhshy-sarapshy Jýmagýl Baıdıldeevter jalǵastyrdy. D.Jalgasynova sonaý 1939 jyldary qyrǵyz-qazaq óner qaıratkerleriniń kezek-kezegimen Máskeýde bolǵan onkúndiginde bastalǵan eki eldiń teatr salasyndaǵy baılanysy búginge deıin úzilmeı kele jatqanyn sózine arqaý etti. Sol jyldary Qyrǵyz opera jáne balet teatrynda «Qyz Jibek» operasy sátti qoıylyp, qyrǵyz elin ózine baýrap alǵan. Tarıhshy J. Baıdıldeev arhıvtik derekterge súıenip,1920 jyldardaǵy qyrǵyz-qazaq qarym-qatynasy jóninde eki kitapty qatar jazyp bitirip, tusaýkeserin osyndaı alqaly jıynda ótkizýdi josparlap otyrǵanyn jarııalady. Kitaptyń bireýi qazaq pen qyrǵyzdan shyqqan Alash arystaryna arnalǵan.
Is-sharanyń úshinshi bóliginde Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaevtyń «Syndarly qoǵamdyq dıalog – Qazaqstannyń turaqtylyǵy men órkendeýiniń negizi» dep atalǵan Qazaqstan halqyna Joldaýy, onyń negizgi mazmuny egjeı-tegjeıli zamanaýı sıfrly tehnologııanyń qostaýymen elge tanystyryldy. Is-sharaǵa kelgen Qyrǵyzstannyń buqaralyq aqparat quraldarynyń ókilderi aqparattardy ile-shala taratty. Sondaı-aq osy is-sharaǵa arnaıy shyǵarylǵan Joldaýdyń qyrǵyz jáne orys tilderinde jaryq kórgen biriktirilgen kitapshasy alqaly jıynǵa qatysýshylarǵa úlestirildi.
Nazarbek BAIJIGITOV
