Tıimdi yntymaqtastyq. Birlesken is-qımyl

Keleshegi zor áriptestik

Qazaqstannyń ekijaqty jáne kóp­jaqty yntymaqtastyq baǵy­tyn­da jáne halyqaralyq uıymdar aıasyn­daǵy baılanystar boıynsha tabysty qarym-qatynas ornatyp otyrǵan elderdiń biri – Bela­rýs. Kezinde Keńes Odaǵynyń qura­mynda bolǵan bul qos memleket táýel­sizdik jyldarynda burynnan qalyp­tasqan baılanystardy odan ári damytyp, ózara áriptestiktiń ozyq úlgisin kórsetip keledi.

Eki eldiń táýelsizdik jyl­da­ryn­­daǵy baılanystarynyń, dáli­regi ekijaqty dıplomatııalyq qa­ty­­nastar ornatylǵaly bergi 27 jyl­dyń ishindegi Qazaqstan-Bela­rýs qatynastarynyń shejiresine oı jú­girtip, derekter men dáıek­ter­di alǵa tarta sóılesek, ózara yn­ty­maq­tas­tyqtyń tek ósý qarqynyn ańǵaramyz.

Taraptardyń arasyndaǵy is-qı­myl­dyń tabysty bolýy, ekijaqty qatynastyń júıeli túrde damýy memleketter basshylarynyń sapar almasýlaryna, barlyq máseleni keńese, kelise otyryp sheshýdiń oń úrdisiniń qalyptasýyna tikeleı baılanysty. Osy arada elimizdiń Belarýs jaǵymen tereń de maǵy­naly áriptestik ornatýynda Qazaq­stannyń Tuńǵysh Prezıdenti – Elbasy N.Á.Nazarbaevtyń qyzme­tin erekshe atap kórsetýimiz kerek.

Eki el de Eýrazııalyq ekonomı­kalyq odaqtyń beldi qatysýshysy. Tarap­tardyń ustanymdary aımaq­tyq jáne halyqaralyq saıasattyń kóptegen máselelerinde uqsas keledi. Bul óz kezeginde ekijaqty jáne kópjaqty pishimdegi qatynas­tardyń qarqyn alýyna tikeleı áser etip otyr.

Qazaqstan-Belarýs seriktes­tigi­niń quqyqtyq negizi berik ornyqqan. Búginde taraptar arasynda 100-den astam kelisimshart pen kelisimderge qol qoıylǵan. Bulardyń ishinde Dostyq jáne yntymaqtastyq týraly sharttyń orny erekshe. Osy kelisimder eki eldiń saýda-ekonomıkalyq, ǵyly­mı-tehnıkalyq jáne mádenı-gýma­nı­tarlyq salalardaǵy yntymaq­tas­tyǵyn, halyqaralyq jáne aı­maq­tyq máseleler boıynsha ózara is-qı­mylyn ilgeriletýge múmkindik berýde.

Ekijaqty baılanystardy jan­dandy­rýda parlamentaralyq qaty­­nastardyń da úlesi zor. TMD PAA, UQShU jáne basqa da par­la­menttik qurylymdar sheń­berin­de ózara konsýltasııalar ót­kizý óz tıimdiligin kórsetip keledi.

 Basym baǵyt – óndiristik kooperasııany damytý

Úkimetaralyq deńgeıdegi árip­tes­tik te óziniń oń dınamıka­syn kórsetip otyr. Saýda-ekono­mı­ka­lyq yntymaqtastyqty damytý, ıntegrasııalyq birles­tik­­­ter aıasyndaǵy ózara is-qı­myl­­dy ilgeriletý, ǵarysh keńis­ti­gin beıbit maqsatta zertteý jáne paıdalaný boıynsha úki­met­­a­ralyq kelisimderge qol qo­ıylýy taraptardyń ýaqyt talabyna saı birlese áreket etýine múm­kin­dik berýde. Máselen, 2018 jyly Mınskide ótken saýda-eko­no­mı­ka­lyq yntymaqtastyq jónin­degi úkimetaralyq komıssııanyń (ÚAK) XIV otyrysy óndiristik kooperasııany óristetý, birlesken jańa jobalardy iske asyrý, kólik-logıstıka, agroónerkásiptik keshen, mádenı-gýmanıtarlyq baǵyt­tardaǵy áriptestik máseleleri qaraldy. Al bıyl 10 qazanda uıym­dastyrylǵan úkimetaralyq ko­mıssııanyń XV otyrysynda qol jetkizilgen kelisimder óz­ara eksportty ósirýge, ózara saýda kólemin ulǵaıtýǵa keńinen jol ashty. Tarata aıtar bolsaq, XV oty­rysta taraptar Qazaqstan men Belarýs arasyndaǵy saýda-eko­nomıkalyq yntymaqtastyq jáne ony keńeıtý perspektıvalary jóninde, ónerkásiptik kooperasııa men tehnıkany jetkizý, aýyl sharýashylyǵy men azyq-túlik ónerkásibi, densaýlyq saq­taý, mádenı-gýmanıtarlyq, ǵy­lym, ǵarysh qyzmeti, tehnologııa­lar men bilim, salasyndaǵy ynty­maq­tastyq týraly kelisimge kel­di. Sondaı-aq úkimetaralyq komıs­sııanyń kelesi otyrysyn 2020 jyly Belarýs aýmaǵynda ótkizý uıǵaryldy.

Qazirgi tańda eki elde de jańa ón­dirister paıda bolǵan. Tarap­tar bir-birine halyqaralyq stan­darttarǵa sáıkes keletin, halyq­aralyq sapa jónindegi sertıfıkattary bar joǵary sapaly óńdelgen ónimdi básekelestik baǵa bo­ıynsha jetkize alady. Bul óz keze­ginde kásipkerler men ınves­tor­lar úshin eki eldi de tartymdy etýge múmkindik berdi.

Taǵy bir aıta keter jaıt, óner­kásip, aýyl sharýashylyǵy, kólik, farmasevtıka, medısına jáne t.b. salalarda qazaqstandyq jáne belarýstik kásiporyndardyń yn­ty­­­maq­tastyǵynyń keleshegi zor. Ási­rese óndiristik koopera­sııa árip­tes­tiktiń basym baǵyt­tary­­nyń biri bolyp qala bermek. Bir­les­ken ónerkásiptik, ǵylymı, ın­je­ner­lik-tehnıkalyq jáne kadr­lyq áleýettiń iri jobalardy iske asy­rýǵa múmkindik beretinine senim mol.

Búginde elimizde Belarýstiń qatysýy­­men 340-tan astam zańdy tulǵa, fılıaldar men ókildik­ter jumys isteıdi. Osy jaǵdaı­da ÚAK-tyń basty mindeti – kásip­oryn­dar men bıznes-seriktes­ter­diń ózara tıimdi jáne nátıjeli yn­ty­maq­tastyǵy úshin jaqsy jaǵ­daılar jasaý.

Ekijaqty yntymaqtastyqtyń ma­ńyzdy baǵyty – ónerkásiptik kooperasııasy.

Qazirdiń ózinde Qazaqstanda belorýs­tyq tehnıka men jabdyq­tardyń segiz birlesken qurastyrý zaýyty jumys isteıdi. Belarýste elimizdiń kapıtalynyń qatysýy­men 45 kásiporyn jumys isteýde.

Osy arada aıta keteıik, 2019 jyl­dyń 5 shildesinde Mınsk qalasynda Qazaq­stan Syrtqy saý­da palatasy men Bela­rýs Saýda-ónerkásip palatasy aras­yn­daǵy Iskerlik keńestiń birinshi oty­rysy ótti. Osy jıyn barysynda, ıaǵnı 3-5 shilde aralyǵynda Mınsk qalasyn­da qazaqstandyq tarap azyq-túlik ónim­deri­niń jar­namalyq-degýstasııalyq kórmesin usyndy.

Joǵaryda aıtylǵandardyń bári búginde bizdiń elimiz Bela­rýs­tiń TMD sheńberindegi iri saý­da seriktesteriniń biri sanalatynyn rastaıdy. Osy oraıda sıfr­lyq kórsetkishterge toqtala ketsek, 2018 jyldyń qorytyndysy boıynsha taýar aınalymy 896 mln AQSh dollary boldy. Eli­mizdiń Statıstıka komıtetiniń máli­metine sáıkes, Qazaqstan men Bela­rýs arasynda 2019 jylǵy qań­tar-maýsym kezeńinde saýda aınalymy 344,8 mln dollardy, Qazaqstannan Belarýske eksport – 49,8 mln dollardy, al Bela­rýsten Qazaqstanǵa ımport 295 mln dollardy quraǵan. Al sońǵy derekterge qaraǵanda, 2019 jyldyń segiz aıynda ótken jyldyń osy kezeńimen salys­tyrǵanda taýar aınalymy 4%-ǵa deıin ósip, ol shamamen 626 mıllıon dollarǵa jetken. Eki eldiń kólik-logıstıkalyq ınfraqurylymynyń ıntegrasııa úderisi oń nátıje kórsetýde. 2018 jyly Qazaqstan men Belarýs arasyndaǵy eksporttyq jáne ımporttyq júkterdiń kólemi 7,3%-ǵa (76,13 myń tonna) artyp, 1127,31 myń tonnany qurady (2017 jyly – 1051,17 myń tonna). Qazaqstan temir joly boıynsha tranzıtpen júk tasymaldaý kólemi 6,4%-ǵa kóbeıip, 255,06 myń tonnany qurady (2017 jyly – 239,83 myń tonna).

О́ńiraralyq yntymaqtas­tyqtyń kúsheıe túsýi, sondaı-aq mádenı-gýmanı­tar­lyq qarym-qatynastyń durys jolǵa qoıylýy da qos taraptyń senimge ne­gizdelgen baılanystaryn ny­ǵaı­týǵa zor úles qosyp otyr.

Syndarly únqatysý

Qazaqstan men Belarýs ara­syn­da qalyptasqan saıası ún­qaty­sýdyń odan ári sabaqtasyp, ýaqyt talabyna saı óz jalǵasyn tabýy eki eldiń de halqynyń tile­gi­men úndestik taýyp otyr. Osy arada Qazaqstan Prezıdenti Qasym-Jomart Toqaev pen Bela­rýs Prezıdenti Aleksandr Lýka­shen­konyń ózara túsinistikke negiz­delgen kezdesýleriniń oń yq­palyn aıtqanymyz oryndy. Bul jóninde Qazaqstannyń Bela­rýstegi elshisi Asqar Beısen­baev «Qazaqstan-Belarýs: Serik­testik jáne sınergııa joly­men» ta­qy­rybymen «Egemen Qazaqstan» ga­zetinde (21 qazan, 2019 j.) ja­­rııa­­laǵan maqalasynda: «Qa­zaq­­stan men Belarýs arasynda joǵary deńgeıdegi belsendi saıa­sı únqatysýdyń júrgizilip jat­qan­dyǵy qýantady. Tek sońǵy alty aıdyń ishinde ıntegrasııalyq sammıtter aıasynda Qazaqstan men Belarýs prezıdentteriniń úsh kezdesýi ótti», dep jazdy.

Mine, elimizde Belarýs Prezı­dentiniń resmı sapary ótýde. Sapar aıasynda eki el basshy­lary­nyń kezdesýleri, basqa da sharalar qos tarap qatynasynyń jańa paraǵyn ashatyny sózsiz.

Aıta keteıik, atalǵan sapar barysynda ózara tıimdi yntymaq­tas­tyq­­tyń mańyz­dy tustary qoz­ǵalyp, aqparat­tyq teh­nologııa­lar, ónerkásiptik koopera­­sııa, agroónerkásiptik keshen sala­syn­­­daǵy yntymaqtastyqtyń bola­shaǵy aı­qyndalmaq. Sondaı-aq joǵa­ry deńgeıdegi bıznes-forým uıym­dastyrylyp, Qazaq­stan men Belarýs kompanııalary men kásiporyndary iskerlik áriptes­tiktiń ózekti máseleleri, birlesken jobalar boıynsha kelissózder júr­gizedi, tıimdi kelisimsharttar jasalady dep kútilýde.